कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः द्वितीय अध्याय “संज्ञा एवं परिभाषा प्रकरण” की त्वरित पुनरावृत्ति: नौ संज्ञाएँ, उनके सूत्र और उदाहरण एक-एक पंक्ति में।
1 अध्याय एक नज़र में
| बिंदु | तथ्य |
|---|---|
| संज्ञा | व्याकरण में किसी वर्ण, वर्ण-समूह या प्रत्यय-समूह का नाम |
| प्रयोग किसलिए | लाघव (संक्षेप) के लिए; व्याकरण-प्रक्रिया समझने में सहायक |
| CBSE 2026-27 | अलग प्रश्न नहीं; सन्धि (आगम, आदेश), प्रत्यय (क्त, क्तवतु), वाच्य (उच्यते) और भाषिककार्यम् (पद) की नींव |
| संयोग का सूत्र | हलोऽनन्तराः संयोगः: महर्षि पाणिनि, अष्टाध्यायी (पुस्तक) |
2 नौ संज्ञाएँ: सूत्र और उदाहरण
| संज्ञा | सूत्र / वचन | अर्थ | पुस्तक का उदाहरण |
|---|---|---|---|
| आगम | मित्रवदागमः | मित्र की तरह पास आकर जुड़ने वाला नया वर्ण; कुछ नहीं हटता | वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया (च्) |
| आदेश | शत्रुवदादेशः | पुराने वर्ण को हटाकर उसकी जगह आने वाला वर्ण | यदि + अपि = यद्यपि (इ → य्) |
| एकादेश | (आदेश का प्रकार) | पूर्व और पर दोनों वर्णों के स्थान पर एक वर्ण, दीर्घादि रूप में | विद्या + आलयः = विद्यालयः |
| उपधा | अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा | अन्तिम वर्ण से पूर्व वाला वर्ण | चिन्त्: न्; महत्: ‘ह’ का ‘अ’ |
| पद | सुप्तिङन्तं पदम् | सुबन्त और तिङन्त; अपदं न प्रयुञ्जीत | रामः, रामौ, रामाः; भवति, भवतः, भवन्ति |
| निष्ठा | क्तक्तवतू निष्ठा | क्त (त) और क्तवतु (तवत्); भूतकालिक क्रियापद | गतः, गतवान् |
| विकरण | (पुस्तक में सूत्र नहीं) | धातु और तिङ् के बीच: शप् (अ), श्यन् (य), श्नु (नु); इनसे 10 गण | भवति = भू + अ + ति |
| संयोग | हलोऽनन्तराः संयोगः | स्वर रहित व्यञ्जनों का व्यवधान रहित सामीप्य | महत्त्व (त्, त्, व्); उद्यानम्, गच्छति, रामस्य, ग्रन्थः, अस्ति |
| संहिता | परः सन्निकर्षः संहिता | वर्णों का अत्यन्त सामीप्य; इसी में सन्धिकार्य | वाक् + ईशः = वागीशः |
| सम्प्रसारण | इग्यणः सम्प्रसारणम् | यण् (य्, व्, र्, ल्) के स्थान पर इक् (इ, उ, ऋ, लृ) | यज् → इज्यते, वच् → उच्यते |
3 याद रखने योग्य संख्याएँ और रूप
- 21 सुप् प्रत्यय: सु, औ, जस् से सुप् तक (सामान्य ज्ञान: 7 विभक्ति × 3 वचन)
- 18 तिङ् प्रत्यय: तिप्, तस्, झि से महिङ् तक (सामान्य ज्ञान: परस्मैपद 9 + आत्मनेपद 9)
- 10 गण: विकरण के भेद से
- सामान्य ज्ञान: क्त: गतः, गता, गतम् · क्तवतु: गतवान्, गतवती, गतवत्
- सामान्य ज्ञान: सम्प्रसारण + क्त: उक्तः (वच्), इष्टः (यज्), उषितः (वस्), गृहीतः (ग्रह्), सुप्तः (स्वप्)
4 पहचान की कुंजी
| प्रश्न | कैसे पहचानें |
|---|---|
| आगम या आदेश? | कुछ हटा नहीं, बस जुड़ा: आगम (तरुच्छाया, अनुच्छेदः)। कोई वर्ण गायब और नया आया: आदेश (इत्यादि, अन्विच्छति) |
| पद या अपद? | अंत में विभक्ति है (सः, पठति, मुनी, ते): पद। नंगी धातु या प्रातिपदिक (दृश्, चल्, हरि): अपद |
| संयोग है? | दो व्यञ्जन बिना स्वर के साथ (उष्णः, सज्जनः, क्लेशः, महत्त्वम्)। महेशः, वागीशः, पावकः में नहीं |
| यण् या सम्प्रसारण? | इ → य्: यण् (यद्यपि)। य् → इ: सम्प्रसारण (इज्यते) |
| संयोग या संहिता? | संयोग केवल व्यञ्जनों का; संहिता किन्हीं भी वर्णों की समीपता, जिसमें सन्धि होती है |
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री