इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।
1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न
न सा बकसहस्रेण परितस्तीरवासिना ॥1॥
भुक्ता मृणालपटली भवता निपीता-
न्यम्बूनि यत्र नलिनानि निषेवितानि ।
रे राजहंस! वद तस्य सरोवरस्य,
कृत्येन केन भवितासि कृतोपकारः ॥2॥
(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) सरसः शोभा केन भवति? (ख) बकसहस्रं कुत्र वसति?
उत्तर: (क) राजहंसेन (ख) तीरे (परितः तीरे)
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: राजहंसेन सरोवरे किं किं कृतम्?
उत्तर: राजहंसेन सरोवरे मृणालपटली भुक्ता, अम्बूनि निपीतानि, नलिनानि च निषेवितानि।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: कविः राजहंसं किं पृच्छति?
उत्तर: कविः राजहंसं पृच्छति यत् सः तस्य सरोवरस्य केन कृत्येन कृतोपकारः भविता।
(iv) 1 अंक III. ‘सरोवरस्य’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: तस्य
(v) 1 अंक III. ‘जलानि’ इति पदस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अम्बूनि
मालाकार! व्यरचि भवता या तरोरस्य पुष्टिः ।
सा किं शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारां,
धारासारानपि विकिरता विश्वतो वारिदेन ॥3॥
(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) मालाकारः कस्य पुष्टिं व्यरचयत्? (ख) कः धारासारान् विकिरति?
उत्तर: (क) तरोः (ख) वारिदः
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मालाकारः कदा तरोः पुष्टिं व्यरचयत्?
उत्तर: मालाकारः भीमभानौ निदाघे तरोः पुष्टिं व्यरचयत्।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: कः तां पुष्टिं जनयितुं न शक्नोति?
उत्तर: धारासारान् विकिरन् प्रावृषेण्यः वारिदः अपि तां पुष्टिं जनयितुं न शक्नोति।
(iv) 1 अंक III. ‘तोयैः’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अल्पैः
(v) 1 अंक III. ‘ग्रीष्मकाले’ इति पदस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: निदाघे
भृङ्गा रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते ।
सङ्कोचमञ्चति सरस्त्वयि दीनदीनो,
मीनो नु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु ॥4॥
एक एव खगो मानी वने वसति चातकः ।
पिपासितो वा म्रियते याचते वा पुरन्दरम् ॥5॥
(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) के अम्बरपथम् आपेदिरे? (ख) चातकः कं याचते?
उत्तर: (क) पतङ्गाः (ख) पुरन्दरम्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: भृङ्गाः किं समाश्रयन्ते?
उत्तर: भृङ्गाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मानी चातकः पिपासितः सन् किं करोति?
उत्तर: मानी चातकः पिपासितः म्रियते, पुरन्दरं वा याचते।
(iv) 1 अंक III. ‘मत्स्यः’ इति पदस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: मीनः
(v) 1 अंक III. ‘वसति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तर: चातकः
मम्भोदा बहवो भवन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः ।
केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद् वृथा,
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥7॥
(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) गगने के बहवः भवन्ति? (ख) केचिद् अम्भोदाः कथं गर्जन्ति?
उत्तर: (क) अम्भोदाः (ख) वृथा
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: केचिद् अम्भोदाः किं कुर्वन्ति?
उत्तर: केचिद् अम्भोदाः वृष्टिभिः वसुधाम् आर्द्रयन्ति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: कविः चातकं किं न वक्तुं कथयति?
उत्तर: कविः चातकं यस्य कस्यापि पुरतः दीनं वचः न वक्तुं कथयति।
(iv) 1 अंक III. ‘वचः’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: दीनम्
(v) 1 अंक III. ‘अग्रे’ इति पदस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: पुरतः
2 1 अंक के प्रश्न
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: राजहंसः मृणालपटलीम् अभुङ्क्त।
उत्तर: राजहंसः काम् अभुङ्क्त?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: मालाकारः करुणया तरोः पुष्टिं व्यरचयत्।
उत्तर: मालाकारः कया तरोः पुष्टिं व्यरचयत्?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: मीनः कतमां गतिम् अभ्युपैतु?
उत्तर: कः कतमां गतिम् अभ्युपैतु?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: वारिदः धारासारान् विकिरति।
उत्तर: कः धारासारान् विकिरति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: जलदः पर्वतकुलम् आश्वासयति।
उत्तर: जलदः किम् आश्वासयति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: चातकः गगने बहून् अम्भोदान् पश्यति।
उत्तर: चातकः कुत्र बहून् अम्भोदान् पश्यति?
प्र. एकपदेन उत्तरत: कः वने वसति?
उत्तर: चातकः।
प्र. एकपदेन उत्तरत: मालाकारः कदा तरोः पुष्टिं व्यरचयत्?
उत्तर: निदाघे (भीमभानौ ग्रीष्मकाले)।
प्र. एकपदेन उत्तरत: पतङ्गाः किम् आपेदिरे?
उत्तर: अम्बरपथम्।
प्र. एकपदेन उत्तरत: केचित् के वृथा गर्जन्ति?
उत्तर: अम्भोदाः।
प्र. एकपदेन उत्तरत: राजहंसेन कुत्र नलिनानि निषेवितानि?
उत्तर: सरोवरे।
प्र. ‘अम्भोदा बहवः’ और ‘केचिद् वृष्टिभिः’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए।
उत्तर: अम्भोदाः + बहवः (आ के बाद विसर्ग लोप); केचित् + वृष्टिभिः (त् → द्)।
प्र. ‘अम्बरपथम्’ और ‘रसालमुकुलानि’ का विग्रह लिखिए।
उत्तर: अम्बरम् एव पन्थाः (कर्मधारय); रसालानां मुकुलानि (षष्ठी तत्पुरुष)।
प्र. ‘वसुधाम्’ और ‘गगने’ के पुस्तक में दिए पर्याय लिखिए।
उत्तर: वसुधाम् = पृथ्वीम्; गगने = आकाशे।
3 2 अंक के प्रश्न
प्र. अन्योक्तिः नाम किम्? पाठानुसारं संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: अन्योक्तिः नाम अप्रत्यक्षरूपेण व्याजेन वा कस्यापि दोषस्य निन्दायाः कथनम्, गुणस्य प्रशंसा वा।
(बहाने से, अप्रत्यक्ष रूप में किसी के दोष की निन्दा या गुण की प्रशंसा करना अन्योक्ति है।)
प्र. अस्य पाठस्य श्लोकाः केभ्यः ग्रन्थेभ्यः सङ्कलिताः? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: प्रथमतः पञ्चमपर्यन्तं श्लोकाः पण्डितराजजगन्नाथस्य ‘भामिनीविलास’ इति गीतिकाव्यात् सङ्कलिताः। षष्ठः श्लोकः माघस्य ‘शिशुपालवधम्’ इति महाकाव्यात्, सप्तमः श्लोकः भर्तृहरेः ‘नीतिशतकात्’ गृहीतः।
प्र. राजहंसः सरोवरात् किं किं प्राप्तवान्? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: राजहंसेन सरोवरे मृणालपटली भुक्ता, अम्बूनि निपीतानि, नलिनानि च निषेवितानि।
(राजहंस ने सरोवर में कमलनाल खाए, जल पिया और कमलों का सेवन किया।)
प्र. मालाकारस्य तरुपोषणं वारिदस्य वर्षणात् कथं श्रेष्ठम्? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: मालाकारः भीमभानौ निदाघे अल्पैः तोयैः अपि करुणया तरोः पुष्टिं व्यरचयत्। प्रावृषेण्यः वारिदः धारासारान् विकिरन् अपि तादृशीं पुष्टिं जनयितुं न शक्नोति।
प्र. सरसि सङ्कुचिते पतङ्गाः भृङ्गाः च किम् अकुर्वन्? मीनस्य का दशा? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: पतङ्गाः अम्बरपथम् आपेदिरे, भृङ्गाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते। दीनदीनः मीनः तु कुत्रापि गन्तुं न शक्नोति, सः कतमां गतिम् अभ्युपैतु इति कविः शोचति।
प्र. “रिक्तोऽसि यज्जलद! सैव तवोत्तमा श्रीः” का भाव हिंदी में स्पष्ट कीजिए।
उत्तर: बादल ने गर्मी से तपे पर्वतों, ऊँचे वृक्षों से रहित वनों और सैकड़ों नदी-नदों को जल देकर स्वयं को खाली कर दिया। कवि कहते हैं कि दूसरों के लिए सब कुछ देकर रिक्त हो जाना ही उसकी सबसे बड़ी शोभा है; परोपकारी का गौरव उसका त्याग है।
प्र. “यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः” का भाव हिंदी में लिखिए।
उत्तर: कवि चातक (याचक) को समझाते हैं कि आकाश के सब बादल बरसने वाले नहीं होते, कुछ केवल गरजते हैं। इसी तरह संसार में सब दानी नहीं होते; इसलिए जिस-जिस को देखो, उसके सामने गिड़गिड़ाओ मत, योग्य दाता से ही माँगो।
प्र. ‘तवोत्तमा’ और ‘सर्वेऽपि’ का सन्धि-विच्छेद कर सन्धि का नाम लिखिए।
उत्तर: तवोत्तमा = तव + उत्तमा (गुण सन्धि: अ + उ = ओ)।
सर्वेऽपि = सर्वे + अपि (पूर्वरूप सन्धि: ए + अ = ऽ)।
प्र. पण्डितराज जगन्नाथ के विषय में पुस्तक के आधार पर दो बातें लिखिए।
उत्तर: 1. वे संस्कृत साहित्य के मूर्धन्य और सरस कवि थे; शाहजहाँ नामक मुग़ल शासक ने उन्हें अपनी राजसभा में सम्मानित किया।
2. उनकी तेरह कृतियाँ मिलती हैं (जैसे गङ्गालहरी, रसगङ्गाधरः, भामिनीविलासः); भामिनीविलास उनके विविध पद्यों का संग्रह है।
4 4 अंक के प्रश्न
भुक्ता मृणालपटली भवता निपीता-
न्यम्बूनि यत्र नलिनानि निषेवितानि ।
रे राजहंस! वद तस्य सरोवरस्य,
कृत्येन केन भवितासि कृतोपकारः ॥2॥
प्र. मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयत।
अन्वयः: यत्र भवता (i) ________ भुक्ता, अम्बूनि निपीतानि, (ii) ________ निषेवितानि, रे राजहंस! तस्य (iii) ________ केन कृत्येन (iv) ________ भविता असि, वद।
मञ्जूषा: कृतोपकारः, मृणालपटली, सरोवरस्य, नलिनानि
उत्तर: (i) मृणालपटली (ii) नलिनानि (iii) सरोवरस्य (iv) कृतोपकारः
रे रे चातक! सावधानमनसा मित्र! क्षणं श्रूयता-
मम्भोदा बहवो भवन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः ।
केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति वसुधां गर्जन्ति केचिद् वृथा,
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ॥7॥
प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
भावार्थः: कविः चातकं बोधयति, आकाशे बहवः (i) ________ सन्ति, परं सर्वे अपि (ii) ________ न सन्ति। केचित् वृष्टिभिः पृथ्वीं (iii) ________, केचित् तु वृथा गर्जन्ति। अतः यं यं पश्यसि तस्य तस्य अग्रे (iv) ________ वचनं मा वद।
मञ्जूषा: दीनम्, आर्द्रयन्ति, मेघाः, दानिनः
उत्तर: (i) मेघाः (ii) दानिनः (iii) आर्द्रयन्ति (iv) दीनम्
आश्वास्य पर्वतकुलं तपनोष्णतप्त-
मुद्दामदावविधुराणि च काननानि ।
नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा,
रिक्तोऽसि यज्जलद! सैव तवोत्तमा श्रीः ॥6॥
प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
भावार्थः: कविः कथयति, जलदः सूर्यस्य तापेन तप्तं (i) ________ आश्वास्य, वनानि नदीनदशतानि च (ii) ________ स्वयं रिक्तः भवति। एतत् (iii) ________ एव तस्य उत्तमा (iv) ________ अस्ति।
मञ्जूषा: शोभा, पर्वतसमूहम्, रिक्तत्वम्, पूरयित्वा
उत्तर: (i) पर्वतसमूहम् (ii) पूरयित्वा (iii) रिक्तत्वम् (iv) शोभा
प्र. पाठस्य श्लोकक्रमानुसारं अधोलिखितवाक्यानि समुचितक्रमेण लिखत (8 × ½):
(i) जलदः नदीनदशतानि पूरयित्वा रिक्तः भवति, एषा एव तस्य उत्तमा श्रीः।
(ii) राजहंसः सरोवरस्य कृतोपकारः कथं भविष्यति इति कविः पृच्छति।
(iii) एकेन राजहंसेन सरसः या शोभा भवति, सा बकसहस्रेण न भवति।
(iv) चातकः पिपासितः म्रियते पुरन्दरं वा याचते।
(v) सरसि सङ्कुचिते दीनः मीनः कतमां गतिं गच्छेत्?
(vi) कविः चातकं सर्वेषां पुरतः दीनं वचः न वक्तुं कथयति।
(vii) मालाकारः निदाघे अल्पैः तोयैः अपि तरोः पुष्टिं करोति।
(viii) पतङ्गाः अम्बरपथं गताः, भृङ्गाः रसालमुकुलानि आश्रयन्ते।
उत्तर: 1. (iii) एकेन राजहंसेन सरसः या शोभा भवति, सा बकसहस्रेण न भवति।
2. (ii) राजहंसः सरोवरस्य कृतोपकारः कथं भविष्यति इति कविः पृच्छति।
3. (vii) मालाकारः निदाघे अल्पैः तोयैः अपि तरोः पुष्टिं करोति।
4. (viii) पतङ्गाः अम्बरपथं गताः, भृङ्गाः रसालमुकुलानि आश्रयन्ते।
5. (v) सरसि सङ्कुचिते दीनः मीनः कतमां गतिं गच्छेत्?
6. (iv) चातकः पिपासितः म्रियते पुरन्दरं वा याचते।
7. (i) जलदः नदीनदशतानि पूरयित्वा रिक्तः भवति, एषा एव तस्य उत्तमा श्रीः।
8. (vi) कविः चातकं सर्वेषां पुरतः दीनं वचः न वक्तुं कथयति।
प्र. ‘अन्योक्तयः’ पाठ का केंद्रीय भाव (संदेश) हिंदी में लिखिए।
उत्तर: अन्योक्ति: कवि पक्षियों, बादल, माली और सरोवर से बात करते हुए बहाने से मनुष्य के गुणों की प्रशंसा और दोषों की निन्दा करते हैं।
गुण और कृतज्ञता: एक गुणी (राजहंस) हज़ार गुणहीनों (बगुलों) से श्रेष्ठ है; जिसने पाला उसका प्रत्युपकार करना चाहिए; संकट में की गई थोड़ी सहायता (मालाकार) भी बहुत बड़ी है।
आश्रय, स्वाभिमान, त्याग: आश्रयदाता के संकट में असहाय आश्रित (मीन) की कोई गति नहीं रहती; स्वाभिमानी (चातक) केवल योग्य से माँगता है; परोपकारी (जलद) देकर रिक्त होने में ही शोभा पाता है; और हर किसी के सामने दीन वचन नहीं कहने चाहिए।