Class 10 Sanskrit Chapter 2 बुद्धिर्बलवती सदा Short Notes

कक्षा 10 संस्कृत (शेमुषी द्वितीयो भागः) द्वितीयः पाठः “बुद्धिर्बलवती सदा” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: स्रोत ग्रन्थ, कथा का घटनाक्रम, पात्र, कठिन शब्द, सन्धि-समास-प्रत्यय और सूक्तियाँ एक जगह।

1 पाठ एक नज़र में

बिंदु तथ्य
स्रोत कथाग्रन्थ “शुकसप्ततिः” से सम्पादित करके संगृहीत
शुकसप्ततिः का काल लेखक और काल को लेकर भ्रान्ति; काल 1000 ई. से 1400 ई. के मध्य माना जाता है
उल्लेख और अनुवाद हेमचन्द्र (1088-1172) ने उल्लेख किया; चौदहवीं शताब्दी में फारसी में ‘तूतिनामह’ नाम से अनुवाद
ग्रन्थ का ढाँचा सेठ हरिदत्त, पुत्र मदनविनोद, मित्र त्रिविक्रम, नीतिनिपुण शुक-सारिका की कहानियाँ
विधा गद्य कथा, बीच में संवाद और तीन श्लोक
विषय बुद्धिमती का मतिकौशल: बुद्धि से बाघ को दो बार भगाना

2 घटनाक्रम (8 घटनाएँ)

क्रम घटना
1 बुद्धिमती (राजसिंह की पत्नी) दोनों पुत्रों के साथ पिता के घर चली
2 घने जंगल में बाघ दिखा
3 पुत्रों को थप्पड़ मारकर कहा: इसी एक बाघ को बाँटकर खाओ
4 बाघ “व्याघ्रमारी” समझकर भागा
5 धूर्त सियार ने उपहास किया: “मानुषादपि बिभेषि?”
6 सियार को गले में बाँधकर बाघ फिर जंगल लौटा
7 बुद्धिमती: “तूने पहले तीन बाघ दिए थे, आज एक ही क्यों लाया?”
8 गले में बँधे सियार सहित बाघ फिर भाग गया

3 तीनों श्लोक और उनका भाव

श्लोक भाव
निजबुद्ध्या विमुक्ता सा भयाद् व्याघ्रस्य भामिनी।
अन्योऽपि बुद्धिमाँल्लोके मुच्यते महतो भयात्॥
भामिनी अपनी बुद्धि से बाघ के भय से छूटी; दूसरा बुद्धिमान् भी बड़े भय से छूट जाता है
रे रे धूर्त त्वया दत्तं मह्यं व्याघ्रत्रयं पुरा।
विश्वास्याद्यैकमानीय कथं यासि वदाधुना॥
अरे धूर्त! पहले तीन बाघ दिए थे, आज एक ही लाकर कैसे जा रहा है?
इत्युक्त्वा धाविता तूर्णं व्याघ्रमारी भयङ्करा।
व्याघ्रोऽपि सहसा नष्टः गलबद्धशृगालकः॥
भयंकर व्याघ्रमारी दौड़ी; गले में बँधे सियार वाला बाघ अचानक भाग गया

4 ज़रूरी शब्दार्थ

पद अर्थ पद अर्थ
भार्या पत्नी जम्बुकः सियार
कानने जंगल में गूढप्रदेशम् गुप्त प्रदेश में
ददर्श देखा गृहीतकरजीवितः हथेली पर प्राण लेकर
धाष्ट्र्यात् ढिठाई से आवेदितम् बताया
चपेटया थप्पड़ से अत्तुम् खाने के लिए
जगाद कहा कलहायमानौ झगड़ा करते हुए (दो) को
विभज्य बाँटकर ईक्षते देखती है
लक्ष्यते ढूँढ़ा जाएगा वेला शर्त
व्याघ्रमारी बाघ को मारने वाली आक्षिपन्ती झिड़कती हुई
नष्टः भाग गया तर्जयन्ती धमकाती हुई
भामिनी कोपवती स्त्री विश्वास्य विश्वास दिलाकर
तूर्णम् जल्दी भयङ्करा भयोत्पादिका

5 सन्धि-सारणी

पद विच्छेद सन्धि
पितुर्गृहम् पितुः + गृहम् विसर्ग (रत्व)
एकैकः एक + एकः वृद्धि
अन्योऽपि अन्यः + अपि विसर्ग: उत्व, फिर पूर्वरूप
इत्युक्त्वा इति + उक्त्वा यण्
यत्रास्ते यत्र + आस्ते दीर्घ
पुत्रद्वयोपेता पुत्रद्वय + उपेता गुण
सात्मपुत्रावेकैकशः …पुत्रौ + एकैकशः अयादि (औ → आव्)
वेलाप्यवेला वेला + अपि + अवेला दीर्घ, फिर यण्
यन्मानुषात् यत् + मानुषात् व्यञ्जन (त् → न्)
तदग्रतः तत् + अग्रतः व्यञ्जन (त् → द्)
अत एव अतः + एव विसर्ग लोप
बुद्धिर्बलवती बुद्धिः + बलवती विसर्ग (रत्व)

6 समास-सारणी (पुस्तक के विग्रह)

समस्तपद विग्रह समास
गलबद्धशृगालकः गले बद्धः शृगालः यस्य सः बहुव्रीहि
प्रत्युत्पन्नमतिः प्रत्युत्पन्ना मतिः यस्य सः बहुव्रीहि
जम्बुककृतोत्साहात् जम्बुकेन कृतः उत्साहः यस्य सः, तस्मात् बहुव्रीहि
भयाकुलचित्तः भयेन आकुलं चित्तम् यस्य सः बहुव्रीहि
गृहीतकरजीवितः गृहीतं करे जीवितं येन सः बहुव्रीहि
पुत्रद्वयोपेता पुत्रद्वयेन उपेता तृतीया तत्पुरुष
व्याघ्रमारी व्याघ्रं मारयति इति उपपद तत्पुरुष
भयङ्करा भयं करोति या इति उपपद तत्पुरुष

7 प्रत्यय और लकार

  • क्त्वा: दृष्ट्वा, श्रुत्वा, मत्वा, उक्त्वा, कृत्वा, बद्ध्वा, मुक्त्वा
  • ल्यप्: प्रहृत्य, विभज्य, आनीय, विश्वास्य
  • तुमुन्: हन्तुम्, अत्तुम्; तव्यत्: हन्तव्यः
  • क्त: नष्टः, दत्तम्, चलिता, दृष्टा, धाविता; क्तवतु: चिन्तितवती, उक्तवती
  • शतृ: हसन्, प्रहरन्ती, आक्षिपन्ती, तर्जयन्ती, आयान्तम्; मतुप्: बुद्धिमान्, बलवती
  • लिट्: ददर्श, जगाद, ययौ, उवाच (प्रथम पुरुष, एकवचन)
  • लट्: बिभेषि, यासि (मध्यम पुरुष, एकवचन); कुरुथः (मध्यम पुरुष, द्विवचन)
  • कर्मवाच्य: गम्यताम्, भुज्यताम्, मुच्यताम् (लोट्); लक्ष्यते, श्रूयते, मुच्यते, उच्यते (लट्)
  • उपपद-विभक्ति: मानुषात् बिभेषि (भी के योग में पञ्चमी); शृगालेन सहितम् (तृतीया); मह्यं दत्तम् (चतुर्थी)

8 हन् धातु (मुख्य रूप)

लकार प्रथम पुरुष (एक., द्वि., बहु.) मध्यम पुरुष एक.
लट् हन्ति, हतः, घ्नन्ति हन्सि
लृट् हनिष्यति, हनिष्यतः, हनिष्यन्ति हनिष्यसि
लङ् अहन्, अहताम्, अघ्नन् अहः
लोट् हन्तु, हताम्, घ्नन्तु जहि
विधिलिङ् हन्यात्, हन्याताम्, हन्युः हन्याः

9 पात्र और सूक्तियाँ

  • बुद्धिमती: प्रत्युत्पन्नमति, साहसी, अभिनय-कुशल, पुत्रों की रक्षक
  • व्याघ्र: बलवान् पर बुद्धिहीन और डरपोक; सियार पर भी भरोसा नहीं
  • शृगाल (जम्बुक): धूर्त, उपहास करने वाला, अपनी चाल में फँसा
  • सूक्ति: बुद्धिर्बलवती तन्वि सर्वकार्येषु सर्वदा (सब कामों में हमेशा बुद्धि ही बलवान् है)
  • सूक्ति: अन्योऽपि बुद्धिमाँल्लोके मुच्यते महतो भयात् (बुद्धिमान् बड़े भय से भी छूट जाता है)