कक्षा 10 संस्कृत (शेमुषी द्वितीयो भागः) द्वितीयः पाठः “बुद्धिर्बलवती सदा” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: स्रोत ग्रन्थ, कथा का घटनाक्रम, पात्र, कठिन शब्द, सन्धि-समास-प्रत्यय और सूक्तियाँ एक जगह।
1 पाठ एक नज़र में
| बिंदु |
तथ्य |
| स्रोत |
कथाग्रन्थ “शुकसप्ततिः” से सम्पादित करके संगृहीत |
| शुकसप्ततिः का काल |
लेखक और काल को लेकर भ्रान्ति; काल 1000 ई. से 1400 ई. के मध्य माना जाता है |
| उल्लेख और अनुवाद |
हेमचन्द्र (1088-1172) ने उल्लेख किया; चौदहवीं शताब्दी में फारसी में ‘तूतिनामह’ नाम से अनुवाद |
| ग्रन्थ का ढाँचा |
सेठ हरिदत्त, पुत्र मदनविनोद, मित्र त्रिविक्रम, नीतिनिपुण शुक-सारिका की कहानियाँ |
| विधा |
गद्य कथा, बीच में संवाद और तीन श्लोक |
| विषय |
बुद्धिमती का मतिकौशल: बुद्धि से बाघ को दो बार भगाना |
2 घटनाक्रम (8 घटनाएँ)
| क्रम |
घटना |
| 1 |
बुद्धिमती (राजसिंह की पत्नी) दोनों पुत्रों के साथ पिता के घर चली |
| 2 |
घने जंगल में बाघ दिखा |
| 3 |
पुत्रों को थप्पड़ मारकर कहा: इसी एक बाघ को बाँटकर खाओ |
| 4 |
बाघ “व्याघ्रमारी” समझकर भागा |
| 5 |
धूर्त सियार ने उपहास किया: “मानुषादपि बिभेषि?” |
| 6 |
सियार को गले में बाँधकर बाघ फिर जंगल लौटा |
| 7 |
बुद्धिमती: “तूने पहले तीन बाघ दिए थे, आज एक ही क्यों लाया?” |
| 8 |
गले में बँधे सियार सहित बाघ फिर भाग गया |
3 तीनों श्लोक और उनका भाव
| श्लोक |
भाव |
निजबुद्ध्या विमुक्ता सा भयाद् व्याघ्रस्य भामिनी। अन्योऽपि बुद्धिमाँल्लोके मुच्यते महतो भयात्॥ |
भामिनी अपनी बुद्धि से बाघ के भय से छूटी; दूसरा बुद्धिमान् भी बड़े भय से छूट जाता है |
रे रे धूर्त त्वया दत्तं मह्यं व्याघ्रत्रयं पुरा। विश्वास्याद्यैकमानीय कथं यासि वदाधुना॥ |
अरे धूर्त! पहले तीन बाघ दिए थे, आज एक ही लाकर कैसे जा रहा है? |
इत्युक्त्वा धाविता तूर्णं व्याघ्रमारी भयङ्करा। व्याघ्रोऽपि सहसा नष्टः गलबद्धशृगालकः॥ |
भयंकर व्याघ्रमारी दौड़ी; गले में बँधे सियार वाला बाघ अचानक भाग गया |
4 ज़रूरी शब्दार्थ
| पद |
अर्थ |
पद |
अर्थ |
| भार्या |
पत्नी |
जम्बुकः |
सियार |
| कानने |
जंगल में |
गूढप्रदेशम् |
गुप्त प्रदेश में |
| ददर्श |
देखा |
गृहीतकरजीवितः |
हथेली पर प्राण लेकर |
| धाष्ट्र्यात् |
ढिठाई से |
आवेदितम् |
बताया |
| चपेटया |
थप्पड़ से |
अत्तुम् |
खाने के लिए |
| जगाद |
कहा |
कलहायमानौ |
झगड़ा करते हुए (दो) को |
| विभज्य |
बाँटकर |
ईक्षते |
देखती है |
| लक्ष्यते |
ढूँढ़ा जाएगा |
वेला |
शर्त |
| व्याघ्रमारी |
बाघ को मारने वाली |
आक्षिपन्ती |
झिड़कती हुई |
| नष्टः |
भाग गया |
तर्जयन्ती |
धमकाती हुई |
| भामिनी |
कोपवती स्त्री |
विश्वास्य |
विश्वास दिलाकर |
| तूर्णम् |
जल्दी |
भयङ्करा |
भयोत्पादिका |
5 सन्धि-सारणी
| पद |
विच्छेद |
सन्धि |
| पितुर्गृहम् |
पितुः + गृहम् |
विसर्ग (रत्व) |
| एकैकः |
एक + एकः |
वृद्धि |
| अन्योऽपि |
अन्यः + अपि |
विसर्ग: उत्व, फिर पूर्वरूप |
| इत्युक्त्वा |
इति + उक्त्वा |
यण् |
| यत्रास्ते |
यत्र + आस्ते |
दीर्घ |
| पुत्रद्वयोपेता |
पुत्रद्वय + उपेता |
गुण |
| सात्मपुत्रावेकैकशः |
…पुत्रौ + एकैकशः |
अयादि (औ → आव्) |
| वेलाप्यवेला |
वेला + अपि + अवेला |
दीर्घ, फिर यण् |
| यन्मानुषात् |
यत् + मानुषात् |
व्यञ्जन (त् → न्) |
| तदग्रतः |
तत् + अग्रतः |
व्यञ्जन (त् → द्) |
| अत एव |
अतः + एव |
विसर्ग लोप |
| बुद्धिर्बलवती |
बुद्धिः + बलवती |
विसर्ग (रत्व) |
6 समास-सारणी (पुस्तक के विग्रह)
| समस्तपद |
विग्रह |
समास |
| गलबद्धशृगालकः |
गले बद्धः शृगालः यस्य सः |
बहुव्रीहि |
| प्रत्युत्पन्नमतिः |
प्रत्युत्पन्ना मतिः यस्य सः |
बहुव्रीहि |
| जम्बुककृतोत्साहात् |
जम्बुकेन कृतः उत्साहः यस्य सः, तस्मात् |
बहुव्रीहि |
| भयाकुलचित्तः |
भयेन आकुलं चित्तम् यस्य सः |
बहुव्रीहि |
| गृहीतकरजीवितः |
गृहीतं करे जीवितं येन सः |
बहुव्रीहि |
| पुत्रद्वयोपेता |
पुत्रद्वयेन उपेता |
तृतीया तत्पुरुष |
| व्याघ्रमारी |
व्याघ्रं मारयति इति |
उपपद तत्पुरुष |
| भयङ्करा |
भयं करोति या इति |
उपपद तत्पुरुष |
7 प्रत्यय और लकार
- क्त्वा: दृष्ट्वा, श्रुत्वा, मत्वा, उक्त्वा, कृत्वा, बद्ध्वा, मुक्त्वा
- ल्यप्: प्रहृत्य, विभज्य, आनीय, विश्वास्य
- तुमुन्: हन्तुम्, अत्तुम्; तव्यत्: हन्तव्यः
- क्त: नष्टः, दत्तम्, चलिता, दृष्टा, धाविता; क्तवतु: चिन्तितवती, उक्तवती
- शतृ: हसन्, प्रहरन्ती, आक्षिपन्ती, तर्जयन्ती, आयान्तम्; मतुप्: बुद्धिमान्, बलवती
- लिट्: ददर्श, जगाद, ययौ, उवाच (प्रथम पुरुष, एकवचन)
- लट्: बिभेषि, यासि (मध्यम पुरुष, एकवचन); कुरुथः (मध्यम पुरुष, द्विवचन)
- कर्मवाच्य: गम्यताम्, भुज्यताम्, मुच्यताम् (लोट्); लक्ष्यते, श्रूयते, मुच्यते, उच्यते (लट्)
- उपपद-विभक्ति: मानुषात् बिभेषि (भी के योग में पञ्चमी); शृगालेन सहितम् (तृतीया); मह्यं दत्तम् (चतुर्थी)
8 हन् धातु (मुख्य रूप)
| लकार |
प्रथम पुरुष (एक., द्वि., बहु.) |
मध्यम पुरुष एक. |
| लट् |
हन्ति, हतः, घ्नन्ति |
हन्सि |
| लृट् |
हनिष्यति, हनिष्यतः, हनिष्यन्ति |
हनिष्यसि |
| लङ् |
अहन्, अहताम्, अघ्नन् |
अहः |
| लोट् |
हन्तु, हताम्, घ्नन्तु |
जहि |
| विधिलिङ् |
हन्यात्, हन्याताम्, हन्युः |
हन्याः |
9 पात्र और सूक्तियाँ
- बुद्धिमती: प्रत्युत्पन्नमति, साहसी, अभिनय-कुशल, पुत्रों की रक्षक
- व्याघ्र: बलवान् पर बुद्धिहीन और डरपोक; सियार पर भी भरोसा नहीं
- शृगाल (जम्बुक): धूर्त, उपहास करने वाला, अपनी चाल में फँसा
- सूक्ति: बुद्धिर्बलवती तन्वि सर्वकार्येषु सर्वदा (सब कामों में हमेशा बुद्धि ही बलवान् है)
- सूक्ति: अन्योऽपि बुद्धिमाँल्लोके मुच्यते महतो भयात् (बुद्धिमान् बड़े भय से भी छूट जाता है)
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री