इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।
1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न
विदूषकः – इत इत आर्यौ!
कुशलवौ – (रामम् उपसृत्य प्रणम्य च) अपि कुशलं महाराजस्य?
रामः – युष्मद्दर्शनात् कुशलमिव। भवतोः किं वयमत्र कुशलप्रश्नस्य भाजनम् एव, न पुनरतिथिजनसमुचितस्य कण्ठाश्लेषस्य। (परिष्वज्य) अहो हृदयग्राही स्पर्शः।
(आसनार्धमुपवेशयति)
(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कुशलवौ कम् उपसृत्य प्रणमतः? (ख) कः कुशलवयोः मार्गम् उपदिशति?
उत्तर: (क) रामम् (ख) विदूषकः
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: कुशलवौ रामं किं पृच्छतः?
उत्तर: कुशलवौ रामं पृच्छतः: “अपि कुशलं महाराजस्य?”
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: रामः परिष्वज्य किं कथयति?
उत्तर: रामः परिष्वज्य कथयति: “अहो हृदयग्राही स्पर्शः।”
(iv) 1 अंक III. ‘हृदयग्राही’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: स्पर्शः
(v) 1 अंक III. ‘आलिङ्गनं कृत्वा’ इत्यर्थे नाट्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: परिष्वज्य
रामः – कथमस्मत्समानाभिजनौ संवृत्तौ?
विदूषकः – किं द्वयोरप्येकमेव प्रतिवचनम्?
लवः – भ्रातरावावां सोदर्यौ।
रामः – समरूपः शरीरसन्निवेशः। वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम्।
लवः – आवां यमलौ।
रामः – सम्प्रति युज्यते। किं नामधेयम्?
(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कुशलवयोः वंशस्य कर्त्ता कः? (ख) ‘किं द्वयोरप्येकमेव प्रतिवचनम्?’ इति कः पृच्छति?
उत्तर: (क) सहस्रदीधितिः (ख) विदूषकः
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: रामः कुशलवयोः शरीरं वयः च दृष्ट्वा किं कथयति?
उत्तर: रामः कथयति यत् तयोः शरीरसन्निवेशः समरूपः, वयसः च न किञ्चिद् अन्तरम्।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: लवः स्वस्य भ्रातुः च सम्बन्धं कथं वर्णयति?
उत्तर: लवः कथयति यत् आवां भ्रातरौ सोदर्यौ यमलौ च स्वः।
(iv) 1 अंक III. ‘उत्तरम्’ इत्यर्थे नाट्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: प्रतिवचनम्
(v) 1 अंक III. ‘शरीरसन्निवेशः’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं किम्?
उत्तर: समरूपः
कुशः – अम्बा।
विदूषकः – किं कुपिता एवं भणति, उत प्रकृतिस्था?
कुशः – यद्यावयोर्बालभावजनितं किञ्चिदविनयं पश्यति तदा एवम् अधिक्षिपति- निरनुक्रोशस्य पुत्रौ, मा चापलम् इति।
विदूषकः – एतयोर्यदि पितुर्निरनुक्रोश इति नामधेयम् एतयोर्जननी तेनावमानिता निर्वासिता एतेन वचनेन दारकौ निर्भर्त्सयति।
(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) ‘निरनुक्रोशः’ इति का भणति? (ख) का अवमानिता निर्वासिता च?
उत्तर: (क) अम्बा (ख) जननी (कुशलवयोः माता)
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: अम्बा कदा अधिक्षिपति?
उत्तर: यदा अम्बा कुशलवयोः बालभावजनितं किञ्चिद् अविनयं पश्यति, तदा अधिक्षिपति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: अम्बा कथम् अधिक्षिपति?
उत्तर: अम्बा “निरनुक्रोशस्य पुत्रौ, मा चापलम्” इति अधिक्षिपति।
(iv) 1 अंक III. ‘अथवा’ इत्यर्थे नाट्यांशे किम् अव्ययपदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: उत
(v) 1 अंक III. ‘पुत्रौ’ इत्यर्थे नाट्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्? (अन्तिमे वाक्ये)
उत्तर: दारकौ
गिरां सन्दर्भोऽयं प्रथममवतीर्णो वसुमतीम्।
कथा चेयं श्लाघ्या सरसिरुहनाभस्य नियतं
पुनाति श्रोतारं रमयति च सोऽयं परिकरः॥
(i) 1 अंक पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) गिरां सन्दर्भः प्रथमं कुत्र अवतीर्णः? (ख) कस्य कथा श्लाघ्या?
उत्तर: (क) वसुमतीम् (ख) सरसिरुहनाभस्य
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: परिकरः श्रोतारं किं करोति?
उत्तर: सः परिकरः नियतं श्रोतारं पुनाति रमयति च।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: पद्ये कविः कीदृशः वर्णितः?
उत्तर: पद्ये कविः पुराणः व्रतनिधिः च वर्णितः।
(iv) 1 अंक III. ‘पृथिवीम्’ इत्यर्थे पद्ये किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: वसुमतीम्
(v) 1 अंक III. ‘रमयति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तर: परिकरः
2 1 अंक के प्रश्न
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: विदूषकेन उपदिश्यमानमार्गौ कुशलवौ प्रविशतः।
उत्तर: केन उपदिश्यमानमार्गौ कुशलवौ प्रविशतः?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: लवकुशयोः वंशस्य कर्त्ता सहस्रदीधितिः अस्ति।
उत्तर: लवकुशयोः वंशस्य कर्त्ता कः अस्ति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: उपनयनोपदेशेन वाल्मीकिः लवकुशयोः गुरुः।
उत्तर: केन वाल्मीकिः लवकुशयोः गुरुः?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: तपोवने कश्चित् तस्य नाम न व्यवहरति।
उत्तर: कुत्र कश्चित् तस्य नाम न व्यवहरति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: रामः सवाष्पम् अवलोकयति।
उत्तर: रामः कथम् अवलोकयति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: उपाध्यायदूतः कुशलवौ त्वरयति।
उत्तर: कः कुशलवौ त्वरयति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: कुमारयोः कुटुम्बवृत्तान्तः समरूपः अस्ति।
उत्तर: कयोः कुटुम्बवृत्तान्तः समरूपः अस्ति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: रामाय कुशलवयोः स्पर्शः हृदयग्राही आसीत्।
उत्तर: रामाय कुशलवयोः स्पर्शः कीदृशः आसीत्?
प्र. प्रसङ्गानुकूलम् उचितम् अर्थं चिनुत: “एतेन वचनेन दारकौ निर्भर्त्सयति।” अत्र ‘दारकौ’ इति पदस्य अर्थः: (i) पुत्रौ (ii) सेवकौ
उत्तर: (i) पुत्रौ
प्र. प्रसङ्गानुकूलम् उचितम् अर्थं चिनुत: “वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम्।” अत्र ‘वयसः’ इति पदस्य अर्थः: (i) पक्षिणः (ii) आयुषः
उत्तर: (ii) आयुषः
प्र. प्रसङ्गानुकूलम् उचितम् अर्थं चिनुत: “अपि कुशलं महाराजस्य?” अत्र ‘अपि’ इति पदं किम् अर्थं प्रकटयति: (i) प्रश्नम् (ii) समुच्चयम् (‘भी’)
उत्तर: (i) प्रश्नम्
प्र. अधोलिखितं वाक्यं कः कं प्रति कथयति? “राजन्! उपाध्यायदूतोऽस्मान् त्वरयति।”
उत्तर: उभौ (कुशलवौ) रामं प्रति कथयतः।
प्र. अधोलिखितं वाक्यं कः कं प्रति कथयति? “आर्यस्य वन्दनायां लव इत्यात्मानं श्रावयामि।”
उत्तर: लवः रामं प्रति कथयति।
प्र. अधोलिखितं वाक्यं कः कं प्रति कथयति? “किं नामधेया युवयोर्जननी?”
उत्तर: विदूषकः लवकुशौ प्रति कथयति।
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थाने पूरयत: “________ आवयोः किञ्चिद् अविनयं पश्यति, ________ एवम् अधिक्षिपति।” (मञ्जूषा: तदा, उत, यदि, अलम्)
उत्तर: यदि, तदा (यदि आवयोः किञ्चिद् अविनयं पश्यति, तदा एवम् अधिक्षिपति।)
3 2 अंक के प्रश्न
प्र. लवकुशौ सिंहासनम् अध्यासितुं किमर्थं न इच्छतः? रामः किं समाधानं करोति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: लवकुशौ कथयतः: “राजासनं खल्वेतत्, न युक्तमध्यासितुम्।” अतः रामः तौ स्वस्य अङ्के उपवेश्य (अङ्कव्यवहितं) सिंहासनम् अध्यासयति, यतः सव्यवधानं न चारित्रलोपाय।
(यह राजसिंहासन है, इस पर बैठना उचित नहीं; इसलिए राम उन्हें अपनी गोद में बिठाते हैं, क्योंकि व्यवधान सहित बैठना मर्यादा भंग नहीं करता।)
प्र. कुशलवयोः मातुः द्वे नामनी के? कः ताम् केन नाम्ना आह्वयति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: कुशलवयोः मातुः द्वे नामनी स्तः: देवी वधूः च। तपोवनवासिनः तां ‘देवी’ इति नाम्ना आह्वयन्ति, भगवान् वाल्मीकिः च ‘वधूः’ इति।
प्र. अम्बा कदा कुशलवौ ‘निरनुक्रोशस्य पुत्रौ’ इति अधिक्षिपति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: यदा अम्बा कुशलवयोः बालभावजनितं किञ्चिद् अविनयं पश्यति, तदा सा ‘निरनुक्रोशस्य पुत्रौ, मा चापलम्’ इति अधिक्षिपति।
प्र. रामः कुशलवयोः मातुः नाम स्वयं किमर्थं न पृच्छति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: रामः मन्यते यत् स्त्रीगतम् अनुयोक्तुं न युक्तम्, विशेषतः तपोवने। अतः सः विदूषकं पृच्छति: “कोऽत्र अभ्युपायः?” तदा विदूषकः मातुः नाम पृच्छति।
प्र. अयं पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः? तस्य रचयिता कः? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: अयं पाठः “कुन्दमाला” इति नाट्यग्रन्थस्य पञ्चमाङ्कात् सङ्कलितः। तस्य रचयिता दिङ्नागः अस्ति।
प्र. रामः रामायणगानं कथं श्रोतुम् इच्छति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: रामः रामायणगानं सुहृज्जनसाधारणं श्रोतुम् इच्छति। अतः सः कथयति: सन्निधीयन्तां सभासदः, प्रेष्यताम् अस्मदन्तिकं सौमित्रिः।
(राम इसे मित्रों के साथ सबके लिए खुले रूप में सुनना चाहते हैं; इसलिए सभासदों और सौमित्रि को बुलाते हैं।)
प्र. पाठ के आधार पर लव-कुश की दो विशेषताएँ हिंदी में लिखिए।
उत्तर: विनम्र और मर्यादा जानने वाले: दोनों कहते हैं “राजासनं खल्वेतत्, न युक्तमध्यासितुम्” और राजसिंहासन पर बैठने से मना करते हैं।
शिष्ट: प्रणाम करके कुशल पूछते हैं और “आर्यस्य वन्दनायां लव इत्यात्मानं श्रावयामि” कहकर नाम बताते हैं।
प्र. “अहो हृदयग्राही स्पर्शः” राम ने यह क्यों कहा? हिंदी में लिखिए।
उत्तर: बालकों के केवल कुशल पूछने पर राम ने उन्हें गले लगा लिया। लव-कुश राम के अपने पुत्र थे, इसलिए उनका स्पर्श राम के हृदय को छू गया और उनका पिता-हृदय कह उठा: कितना हृदय को छूने वाला स्पर्श है!
प्र. “भवति शिशुजनो वयोऽनुरोधाद् गुणमहतामपि लालनीय एव” का भाव हिंदी में लिखिए।
उत्तर: बालक अपनी छोटी आयु के कारण बड़े-बड़े गुणी लोगों का भी लाड़ला ही होता है। जैसे चन्द्रमा बालभाव के कारण ही शिव के मस्तक पर केतकी-पुष्प के आभूषण की तरह शोभा पाता है।
प्र. “धिङ् मामेवंभूतम्” कहकर राम स्वयं को क्यों धिक्कारते हैं? हिंदी में लिखिए।
उत्तर: राम समझ जाते हैं कि बालकों की माता पति द्वारा अपमानित और निर्वासित है और इसी दुःख में बालकों को “निरनुक्रोश के पुत्रो” कहकर डाँटती है। वह निर्दय पति वे स्वयं हैं; उन्हीं के अपराध से वह तपस्विनी दुखी है।
4 4 अंक के प्रश्न
भवति शिशुजनो वयोऽनुरोधाद्
गुणमहतामपि लालनीय एव।
व्रजति हिमकरोऽपि बालभावात्
पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वम्॥
प्र. मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयत।
अन्वयः: गुणमहताम् अपि (i) ________ शिशुजनः (ii) ________ एव भवति। बालभावात् हि (iii) ________ अपि पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वं (iv) ________।
मञ्जूषा: व्रजति, वयोऽनुरोधात्, हिमकरः, लालनीयः
उत्तर: (i) वयोऽनुरोधात् (ii) लालनीयः (iii) हिमकरः (iv) व्रजति
भवन्तौ गायन्तौ कविरपि पुराणो व्रतनिधिर्
गिरां सन्दर्भोऽयं प्रथममवतीर्णो वसुमतीम्।
कथा चेयं श्लाघ्या सरसिरुहनाभस्य नियतं
पुनाति श्रोतारं रमयति च सोऽयं परिकरः॥
प्र. मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयत।
अन्वयः: भवन्तौ (i) ________, पुराणः (ii) ________ कविः अपि, वसुमतीम् प्रथमम् अवतीर्णः गिराम् अयं (iii) ________, सरसिरुहनाभस्य च इयं श्लाघ्या कथा, सः च अयं परिकरः नियतं श्रोतारं (iv) ________ रमयति च।
मञ्जूषा: सन्दर्भः, पुनाति, गायन्तौ, व्रतनिधिः
उत्तर: (i) गायन्तौ (ii) व्रतनिधिः (iii) सन्दर्भः (iv) पुनाति
भवति शिशुजनो वयोऽनुरोधाद्
गुणमहतामपि लालनीय एव।
व्रजति हिमकरोऽपि बालभावात्
पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वम्॥
प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
भावार्थः: अस्मिन् श्लोके रामः कथयति यत् बालकः स्वस्य अल्पस्य (i) ________ कारणात् गुणैः महताम् अपि जनानां (ii) ________ भवति। यथा बालभावात् एव (iii) ________ शिवस्य (iv) ________ केतकपुष्पस्य आभूषणम् इव शोभते।
मञ्जूषा: चन्द्रः, वयसः, मस्तके, लालनीयः
उत्तर: (i) वयसः (ii) लालनीयः (iii) चन्द्रः (iv) मस्तके
प्र. पाठस्य घटनानुसारम् अधोलिखितवाक्यानि समुचितक्रमेण लिखत (8 × ½):
(i) नेपथ्यात् रामायणगानाय आह्वानं भवति।
(ii) रामः कुशलवौ परिष्वज्य आसनार्धम् उपवेशयति।
(iii) लवः कथयति यत् तयोः वंशस्य कर्त्ता भगवान् सहस्रदीधितिः।
(iv) कुशः पितुः नाम ‘निरनुक्रोशः’ इति कथयति।
(v) विदूषकः कुशलवौ रामस्य समीपं नयति।
(vi) लवः कथयति यत् तयोः गुरुः भगवान् वाल्मीकिः।
(vii) लवः मातुः द्वे नामनी कथयति: देवी वधूः च।
(viii) रामः स्वगतम् आत्मानं निन्दति।
उत्तर: 1. (v) विदूषकः कुशलवौ रामस्य समीपं नयति।
2. (ii) रामः कुशलवौ परिष्वज्य आसनार्धम् उपवेशयति।
3. (iii) लवः कथयति यत् तयोः वंशस्य कर्त्ता भगवान् सहस्रदीधितिः।
4. (vi) लवः कथयति यत् तयोः गुरुः भगवान् वाल्मीकिः।
5. (iv) कुशः पितुः नाम ‘निरनुक्रोशः’ इति कथयति।
6. (viii) रामः स्वगतम् आत्मानं निन्दति।
7. (vii) लवः मातुः द्वे नामनी कथयति: देवी वधूः च।
8. (i) नेपथ्यात् रामायणगानाय आह्वानं भवति।
भवन्तौ गायन्तौ कविरपि पुराणो व्रतनिधिर्
गिरां सन्दर्भोऽयं प्रथममवतीर्णो वसुमतीम्।
कथा चेयं श्लाघ्या सरसिरुहनाभस्य नियतं
पुनाति श्रोतारं रमयति च सोऽयं परिकरः॥
प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
भावार्थः: अस्मिन् श्लोके रामः रामायणगानस्य प्रशंसां करोति। कुशलवौ अस्य (i) ________ स्तः। पुराणः व्रतनिधिः मुनिः अस्य (ii) ________ अस्ति। वाण्याः अयं सन्दर्भः प्रथमं (iii) ________ अवतीर्णः। इयं कथा विष्णोः अस्ति। अयं परिकरः श्रोतारं पवित्रं करोति (iv) ________ च।
मञ्जूषा: पृथिव्याम्, आनन्दयति, गायकौ, कविः
उत्तर: (i) गायकौ (ii) कविः (iii) पृथिव्याम् (iv) आनन्दयति
प्र. ‘शिशुलालनम्’ पाठ के आधार पर राम का चरित्र-चित्रण हिंदी में कीजिए।
उत्तर: वात्सल्य से भरे पिता: बालकों को गले लगाते ही कहते हैं “अहो हृदयग्राही स्पर्शः” और उन्हें गोद में बिठाते हैं।
शिष्टाचार-प्रेमी: बालकों के नाम बताने के ढंग पर कहते हैं “उदात्तरम्यः समुदाचारः”।
मर्यादा-पालक: तपोवन में स्त्री के विषय में स्वयं पूछना अनुचित मानते हैं और विदूषक की सहायता लेते हैं।
पश्चात्तापी: अपने अपराध से दुखी पत्नी का पता चलने पर स्वगत में कहते हैं “धिङ् मामेवंभूतम्” और उनकी आँखें भर आती हैं।
गुरु और काव्य का आदर करने वाले: “मयापि सम्माननीय एव मुनिनियोगः” कहकर रामायणगान को सरस्वती का अपूर्व अवतार मानते हैं और सभा बुलाते हैं।