इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।
1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न
एकः वानरः – यतः त्वं वनराजः भवितुं तु सर्वथाऽयोग्यः। राजा तु रक्षकः भवति परं भवान् तु भक्षकः। अपि च स्वरक्षायामपि समर्थः नासि, तर्हि कथमस्मान् रक्षिष्यसि?
(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) राजा कीदृशः भवति? (ख) सिंहः कस्याम् अपि समर्थः नास्ति?
उत्तर: (क) रक्षकः (ख) स्वरक्षायाम्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सिंहः कथं गर्जन् पृच्छति?
उत्तर: सिंहः क्रोधेन गर्जन् पृच्छति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: वानरः सिंहं वनराजपदाय कीदृशं मन्यते?
उत्तर: वानरः सिंहं वनराजः भवितुं सर्वथा अयोग्यं मन्यते।
(iv) 1 अंक III. ‘रक्षकः’ इति पदस्य विलोमपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: भक्षकः
(v) 1 अंक III. ‘तुदन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: सर्वे
काकः – अरे! अरे! किं जल्पसि? यदि अहं कृष्णवर्णः तर्हि त्वं किं गौराङ्गः? अपि च विस्मर्यते किं यत् मम सत्यप्रियता तु जनानां कृते उदाहरणस्वरूपा- ‘अनृतं वदसि चेत् काकः दशेत्’- इति प्रकारेण। अस्माकं परिश्रमः ऐक्यं च विश्वप्रथितम्। अपि च काकचेष्टः विद्यार्थी एव आदर्शच्छात्रः मन्यते।
(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) काकः केन वातावरणम् आकुलीकरोति? (ख) कीदृशः विद्यार्थी आदर्शच्छात्रः मन्यते?
उत्तर: (क) कर्कशध्वनिना (ख) काकचेष्टः
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: काकानां किं किं विश्वप्रथितम्?
उत्तर: काकानां परिश्रमः ऐक्यं च विश्वप्रथितम्।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: पिकः काकं कीदृशं कथयति?
उत्तर: पिकः काकं कृष्णवर्णं मेध्यामेध्यभक्षकं च कथयति।
(iv) 1 अंक III. ‘असत्यम्’ इति अर्थे किं पदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्?
उत्तर: अनृतम्
(v) 1 अंक III. ‘कृष्णवर्णः’ इति पदस्य विलोमार्थकं पदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: गौराङ्गः
मयूरः – (वृक्षोपरितः-अट्टहासपूर्वकम्) विरम विरम आत्मश्लाघायाः … को न जानाति तव ध्यानावस्थाम्। ‘स्थितप्रज्ञ’ इति व्याजेन वराकान् मीनान् छलेन अधिगृह्य क्रूरतया भक्षयसि। धिक् त्वाम्। तव कारणात् तु सर्वं पक्षिकुलमेवावमानितं जातम्।
(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) बकः कीदृशे जले स्थित्वा उपायान् चिन्तयिष्यति? (ख) बकः कान् क्रूरतया भक्षयति?
उत्तर: (क) शीतले (ख) मीनान्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: बकः योजनां निर्मीय किं करिष्यति?
उत्तर: बकः योजनां निर्मीय स्वसभायां जन्तुभिः मिलित्वा रक्षोपायान् क्रियान्वितान् कारयिष्यति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मयूरानुसारं बकस्य कारणात् किं जातम्?
उत्तर: बकस्य कारणात् सर्वं पक्षिकुलम् एव अवमानितं जातम्।
(iv) 1 अंक III. ‘जले’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: शीतले
(v) 1 अंक III. ‘भक्षयसि’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? (नाट्यांशे लुप्तम्)
उत्तर: त्वम् (बकः)
अगाधजलसञ्चारी न गर्वं याति रोहितः।
अङ्गुष्ठोदकमात्रेण शफरी फुर्फुरायते॥
अतः भवन्तः सर्वेऽपि शफरीवत् एकैकस्य गुणस्य चर्चां विहाय, मिलित्वा प्रकृतिसौन्दर्याय वनरक्षायै च प्रयतन्ताम्।
(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) अगाधजलसञ्चारी कः गर्वं न याति? (ख) अङ्गुष्ठोदकमात्रेण का फुर्फुरायते?
उत्तर: (क) रोहितः (ख) शफरी
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: प्रकृतिमाता सर्वान् किमर्थं प्रयतितुं कथयति?
उत्तर: प्रकृतिमाता सर्वान् प्रकृतिसौन्दर्याय वनरक्षायै च प्रयतितुं कथयति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: प्रकृतिमातुः कृते केषां महत्त्वं विद्यते?
उत्तर: प्रकृतिमातुः कृते सर्वेषाम् एव महत्त्वं यथासमयं विद्यते।
(iv) 1 अंक III. ‘प्रसन्नाः भवत’ इति अर्थे किं पदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्?
उत्तर: मोदध्वम्
(v) 1 अंक III. ‘यूयं सर्वे एव मे प्रियाः’ अत्र ‘मे’ इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?
उत्तर: प्रकृतिमात्रे
2 1 अंक के प्रश्न
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: वानरः सिंहस्य कर्णम् आकृष्य वृक्षम् आरोहति।
उत्तर: वानरः कस्य कर्णम् आकृष्य वृक्षम् आरोहति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: पिकः काकम् उपहसति।
उत्तर: पिकः कम् उपहसति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: वसन्तसमये प्राप्ते काकः काकः पिकः पिकः।
उत्तर: कदा प्राप्ते काकः काकः पिकः पिकः?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: व्याघ्रचित्रकौ नदीजलम् पातुम् आगतौ।
उत्तर: व्याघ्रचित्रकौ किं पातुम् आगतौ?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: मयूरस्य शिरसि शिखा राजमुकुटम् इव अस्ति।
उत्तर: कस्य शिरसि शिखा राजमुकुटम् इव अस्ति?
प्र. ‘नीचैरनीचैरतिनीचनीचैः’ (पाठ-परिचय की उक्ति) का सन्धि-विच्छेद कीजिए।
उत्तर: नीचैः + अनीचैः + अतिनीचनीचैः (विसर्ग सन्धि, रत्व, दो बार)।
प्र. एकपदेन उत्तरत: सिंहः कीदृशः सन् इतस्ततः धावति?
उत्तर: क्रुद्धः।
प्र. एकपदेन उत्तरत: कः शीघ्रमेव गजस्य पुच्छं विधूय वृक्षोपरि आरोहति?
उत्तर: वानरः।
प्र. एकपदेन उत्तरत: मयूरस्य शिरसि का राजमुकुटम् इव शोभते?
उत्तर: शिखा।
प्र. एकपदेन उत्तरत: काकः कं दिवान्धं करालवक्त्रं च कथयति?
उत्तर: उलूकम्।
प्र. एकपदेन उत्तरत: प्रकृतिमातुः अनुसारं सर्वे वन्यजीविनः कीदृशाः सन्ति?
उत्तर: अन्योन्याश्रिताः।
प्र. ‘सम्यङ्नेता’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए और सन्धि का नाम लिखिए।
उत्तर: सम्यक् + नेता (व्यञ्जन सन्धि: क् → ङ्, प्रथम वर्ण पञ्चम में)।
प्र. ‘निश्चेतव्यम्’ पद का प्रकृति-प्रत्यय लिखिए।
उत्तर: निस् + √चि + तव्यत्।
प्र. एकपदेन उत्तरत: बकानुसारम् अधुना कः राजा इति निश्चेतव्यम्?
उत्तर: पक्षी (कोऽपि पक्षी एव)।
3 2 अंक के प्रश्न
प्र. वानरः सिंहं वनराजपदाय कथम् अयोग्यं मन्यते? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: वानरः कथयति यत् राजा तु रक्षकः भवति परं सिंहः भक्षकः अस्ति। अपि च सिंहः स्वरक्षायाम् अपि समर्थः नास्ति, तर्हि सः अन्यान् कथं रक्षिष्यति।
(वानर कहता है कि राजा रक्षक होता है, पर सिंह भक्षक है; और जो अपनी रक्षा भी नहीं कर सकता, वह दूसरों की रक्षा कैसे करेगा।)
प्र. काकः आत्मनः के के गुणाः कथयति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: काकः कथयति यत् तस्य सत्यप्रियता जनानां कृते उदाहरणस्वरूपा अस्ति। काकानां परिश्रमः ऐक्यं च विश्वप्रथितम्। काकचेष्टः विद्यार्थी एव आदर्शच्छात्रः मन्यते। सः पिकस्य संततिं पालयति, अतः सः करुणापरः अस्ति।
(सत्यप्रियता, परिश्रम, एकता, विद्यार्थी के लिए आदर्श चेष्टा और कोयल की संतान पालने वाली दया।)
प्र. पिकः काकं वनराजपदाय कथम् अयोग्यं मन्यते? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: पिकः कथयति यत् काकः यत्र तत्र का-का इति कर्कशध्वनिना वातावरणम् आकुलीकरोति। तस्य न रूपम् अस्ति न ध्वनिः। सः कृष्णवर्णः मेध्यामेध्यभक्षकः च अस्ति।
(कर्कश आवाज़, न रूप न स्वर, काला रंग और सब कुछ खाने की आदत।)
प्र. मयूरः बकस्य निन्दां कथं करोति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: मयूरः कथयति यत् बकः ‘स्थितप्रज्ञ’ इति व्याजेन वराकान् मीनान् छलेन अधिगृह्य क्रूरतया भक्षयति। तस्य कारणात् सर्वं पक्षिकुलम् एव अवमानितं जातम्।
(बक स्थितप्रज्ञ होने के बहाने बेचारी मछलियों को छल से पकड़कर खाता है; उसके कारण पूरा पक्षी-कुल अपमानित हुआ है।)
प्र. काकः उलूकस्य राज्याभिषेकस्य विरोधं किमर्थं करोति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: काकः कथयति यत् मयूर-हंस-कोकिल-चक्रवाक-शुक-सारसादिषु पक्षिप्रधानेषु विद्यमानेषु दिवान्धस्य करालवक्त्रस्य उलूकस्य अभिषेकः अयुक्तः। सः पूर्णं दिनं यावत् निद्रायमाणः अस्मान् कथं रक्षिष्यति।
(मुख्य पक्षियों के रहते दिन में अंधे, भयंकर मुख वाले उलूक का अभिषेक अनुचित है।)
प्र. “अगाधजलसञ्चारी न गर्वं याति रोहितः। अङ्गुष्ठोदकमात्रेण शफरी फुर्फुरायते॥” का भाव हिंदी में लिखिए।
उत्तर: गहरे (अथाह) जल में रहने वाली बड़ी रोहित मछली घमंड नहीं करती, जबकि छोटी शफरी मछली अंगूठे भर पानी में ही फुदकने (इतराने) लगती है। भाव: सच्चे गुणी लोग घमंड नहीं करते, ओछे लोग थोड़े-से गुण पर भी इतराते हैं।
प्र. “प्रजासुखे सुखं राज्ञः, प्रजानां च हिते हितम्।” का भाव हिंदी में लिखिए।
उत्तर: राजा का सुख प्रजा के सुख में और राजा का हित प्रजा के हित में है। राजा को वही करना चाहिए जो प्रजा को प्रिय और हितकारी हो, न कि जो केवल उसे स्वयं अच्छा लगे। इसलिए राजा बनने का अधिकारी वही है जो प्रजा की रक्षा और भलाई करे।
प्र. प्रकृतिमाता के अनुसार प्रीति (मित्रता) के छह लक्षण कौन-से हैं? हिंदी में लिखिए।
उत्तर: श्लोक: “ददाति प्रतिगृह्णाति, गुह्यमाख्याति पृच्छति। भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्-विधं प्रीतिलक्षणम्॥”
छह लक्षण: (1) देना (2) बदले में लेना (3) अपना रहस्य बताना (4) मित्र का रहस्य पूछना (5) मित्र के यहाँ भोजन करना (6) मित्र को भोजन कराना।
स्वभावरौद्रमत्युग्रं क्रूरमप्रियवादिनम्।
उलूकं नृपतिं कृत्वा का नु सिद्धिर्भविष्यति॥
प्र. मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा श्लोकस्य अन्वयं पूरयत (4 × ½)।
अन्वयः: स्वभावरौद्रम् (i) ________ क्रूरम् (ii) ________ उलूकं (iii) ________ कृत्वा का नु (iv) ________ भविष्यति?
मञ्जूषा: नृपतिं, अत्युग्रम्, सिद्धिः, अप्रियवादिनम्
उत्तर: (i) अत्युग्रम् (ii) अप्रियवादिनम् (iii) नृपतिं (iv) सिद्धिः
प्र. सन्धि-विच्छेद कीजिए: (क) मामप्येवमेवातुदन् (ख) कोऽप्यस्ति
उत्तर: (क) माम् + अपि + एवम् + एव + अतुदन्
(ख) कः + अपि + अस्ति (कः + अपि: उत्व, फिर पूर्वरूप; अपि + अस्ति: यण्)
4 4 अंक के प्रश्न
यदि न स्यान्नरपतिः सम्यङ्नेता ततः प्रजा।
अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिव॥
प्र. मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयत।
अन्वयः: यदि नरपतिः (i) ________ नेता न स्यात्, ततः इह (ii) ________ जलधौ (iii) ________ नौः इव (iv) ________।
मञ्जूषा: विप्लवेत, सम्यक्, प्रजा, अकर्णधारा
उत्तर: (i) सम्यक् (ii) प्रजा (iii) अकर्णधारा (iv) विप्लवेत
यो न रक्षति वित्रस्तान् पीड्यमाना परैः सदा।
जन्तून् पार्थिवरूपेण स कृतान्तो न संशयः॥
प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
भावार्थः: यः नृपः (i) ________ पीड्यमानान् (ii) ________ जन्तून् सदा न (iii) ________, सः नृपरूपेण (iv) ________ एव अस्ति, अत्र संशयः नास्ति।
मञ्जूषा: यमराजः, रक्षति, अन्यैः, भीतान्
उत्तर: (i) अन्यैः (ii) भीतान् (iii) रक्षति (iv) यमराजः
अगाधजलसञ्चारी न गर्वं याति रोहितः।
अङ्गुष्ठोदकमात्रेण शफरी फुर्फुरायते॥
प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
भावार्थः: अगाधायां (i) ________ भ्रमन् रोहितः मत्स्यः (ii) ________ न करोति, परन्तु लघुः शफरी अङ्गुष्ठमात्रे (iii) ________ एव (iv) ________।
मञ्जूषा: गर्वम्, जले, जलधारायाम्, उत्प्लवते
उत्तर: (i) जलधारायाम् (ii) गर्वम् (iii) जले (iv) उत्प्लवते
प्र. पाठस्य घटनाक्रमानुसारं अधोलिखितवाक्यानि समुचितक्रमेण लिखत (8 × ½):
(i) गजः आत्मानं बलशालिनं पराक्रमिणं च कथयति।
(ii) एकः वानरः सिंहस्य पुच्छं धुनाति।
(iii) प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वान् सस्नेहं बोधयति।
(iv) पिकः काकस्य उपहासं करोति।
(v) मयूरः बकस्य निन्दां करोति।
(vi) पक्षिणः उलूकं राजानं कर्तुं विचारयन्ति।
(vii) व्याघ्रचित्रकौ नदीजलं पातुम् आगच्छतः।
(viii) काकः उलूकस्य अभिषेकस्य विरोधं करोति।
उत्तर: 1. (ii) एकः वानरः सिंहस्य पुच्छं धुनाति।
2. (iv) पिकः काकस्य उपहासं करोति।
3. (i) गजः आत्मानं बलशालिनं पराक्रमिणं च कथयति।
4. (v) मयूरः बकस्य निन्दां करोति।
5. (vii) व्याघ्रचित्रकौ नदीजलं पातुम् आगच्छतः।
6. (vi) पक्षिणः उलूकं राजानं कर्तुं विचारयन्ति।
7. (viii) काकः उलूकस्य अभिषेकस्य विरोधं करोति।
8. (iii) प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वान् सस्नेहं बोधयति।
प्र. ‘सौहार्दं प्रकृतेः शोभा’ पाठ का केंद्रीय भाव (संदेश) हिंदी में लिखिए।
उत्तर: कथा: वनराज-पद के लिए सिंह, वानर, काक, गज, बक, मयूर और व्याघ्र-चित्रक एक-एक करके अपने गुणों की डींग मारते हैं, और हर दावे का कोई दूसरा पात्र खंडन करता है। अंत में सोते हुए उलूक को चुना जाता है, तो काक उसका भी विरोध करता है।
समाधान: प्रकृतिमाता आकर कहती हैं कि सब उनकी संतान हैं, सब अन्योन्याश्रित हैं और समय के अनुसार सबका महत्त्व है।
संदेश: आपसी विवाद से हानि और सहयोग से लाभ होता है (“प्राणिनां जायते हानिः परस्परविवादतः”)। घमंड छोड़कर स्नेह और मित्रता से रहना ही प्रकृति की शोभा है।
प्र. पाठ के आधार पर काक का चरित्र-चित्रण हिंदी में कीजिए।
उत्तर: 1. आत्मप्रशंसक: “वस्तुतः वनराजः भवितुं तु अहमेव योग्यः” कहकर अपने गुण गिनाता है: सत्यप्रियता, परिश्रम, ऐक्य।
2. वाक्पटु और तर्कशील: पिक के “कृष्णवर्ण” कहने पर पलटकर पूछता है “त्वं किं गौराङ्गः?”
3. व्यंग्य करने वाला: मयूर को “अहिभुक्” कहकर पूछता है कि नाच के सिवा तुम्हारी क्या विशेषता है।
4. विरोधी स्वभाव: उलूक के अभिषेक को “सर्वथा अयुक्तम्” कहकर रोकता है।
5. दयालु होने का दावा: कहता है कि वह पिक की संतान पालता है, इसलिए “करुणापरः पक्षिसम्राट्” है।