Class 10 Sanskrit Vyakaranavithi Chapter 10 कारक और विभक्ति Short Notes

कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः दशम अध्याय “कारक और विभक्ति” की त्वरित पुनरावृत्ति: छह कारक, सात विभक्तियाँ और हर उपपद विभक्ति, सूत्र और पुस्तक के उदाहरण सहित।

1 अध्याय एक नज़र में

बिंदु तथ्य
कारक वाक्य में जिसके द्वारा क्रिया की सिद्धि हो (क्रियाजनकत्वं कारकत्वम्; क्रियां करोति निर्वर्तयतीति कारकम्)
कारक कितने छह: कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण
कारक नहीं सम्बन्ध (षष्ठी) और सम्बोधन: क्रिया से सीधा सम्बन्ध नहीं
विभक्ति सात; तीन वचन; 21 प्रत्यय = सुप्; सुप् लगने पर पद = सुबन्त
दो प्रयोग कारक विभक्ति (क्रिया के आधार पर), उपपद विभक्ति (अन्य पदों के आधार पर)
CBSE 2026-27 अलग प्रश्न नहीं; अशुद्धि-संशोधन, वाच्य, समास-विग्रह, प्रश्ननिर्माण में काम आता है

2 छह कारक: परिभाषा, सूत्र, उदाहरण

कारक (विभक्ति) पहचान सूत्र पुस्तक का उदाहरण
कर्ता (प्रथमा) क्रिया को स्वतन्त्र रूप से करने वाला स्वतन्त्रः कर्ता गिरीशः पुस्तकं पठति
कर्म (द्वितीया) कर्ता का सर्वाधिक अभीष्ट कर्तुरीप्सिततमं कर्म गिरीशः पुस्तकं पठति
करण (तृतीया) कर्ता का प्रमुख सहायक साधकतमं करणम् गौरी जलेन मुखं प्रक्षालयति
सम्प्रदान (चतुर्थी) जिसे दिया जाए, जिसके लिए कार्य हो कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् वागीशः मित्राय लेखनीं ददाति
अपादान (पञ्चमी) जिससे वस्तु अलग हो ध्रुवमपायेऽपादानम् वृक्षात् पत्राणि पतन्ति
अधिकरण (सप्तमी) क्रिया का आधार आधारोऽधिकरणम् मुनिः आसने तिष्ठति

सूत्र पाणिनि के हैं; पुस्तक इस अध्याय में सूत्र नहीं देती (सामान्य ज्ञान)। आदर्श वाक्य: हे बालकाः! नृपस्य पुत्रः ययातिः स्वभवने कोषात् स्वहस्तेन याचकेभ्यः धनं ददाति: ययातिः (कर्ता), धनं (कर्म), हस्तेन (करण), याचकेभ्यः (सम्प्रदान), कोषात् (अपादान), स्वभवने (अधिकरण)।

3 विभक्ति-वार सभी नियम

विभक्ति नियम / उपपद उदाहरण
प्रथमा कर्तृवाच्य का कर्ता, कर्मवाच्य का कर्म मोहनः दुग्धं पिबति; सोहनेन ग्रन्थः पठ्यते
अर्थ, लिङ्ग, परिमाण मोहनः, पुरुषः, लघुः, लता
इति के योग में कालिदास इति नाम्ना जानीमः
द्वितीया कर्म वैष्णवी चित्रं पश्यति
अभितः, परितः, समया, निकषा, हा, प्रति, उभयतः, सर्वतः, धिक्, उपरि, अधः, विना, अन्तरा, अन्तरेण ग्रामम् अभितः; नगरं परितः; धिङ् मूर्खम्
अधि + शीङ्, स्था, आस्, वस् (आधार) वैकुण्ठम् अधितिष्ठति; वनम् अधिवसति
लगातार काल और मार्ग मासं पुस्तकम् अपठत्; क्रोशं वर्तते
द्विकर्मक: दुह्, याच्, पच्, दण्ड्, रुध्, प्रच्छ्, चि, ब्रू, शास्, जि, मथ्, मुष्, नी, हृ, कृष्, वह् राधा गां पयः दोग्धि
तृतीया करण; कर्मवाच्य का कर्ता बाणेन हतवान्; सोहनेन ग्रन्थः पठ्यते
सह, सार्धम्, समम्, सदृशम्, समः, अलम् (बस), विना रामेण सह; अलं विवादेन
अङ्गविकार नेत्रेण काणः; पादेन खञ्जः
फल-प्राप्ति में काल सप्ताहेन पुस्तकं समाप्तवान्
पृथक्, विना, नाना: द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी जलं जलेन जलात् वा विना
चतुर्थी सम्प्रदान; दा धातु पुत्राय पुस्तकं यच्छति
रुच्, क्रुध्, कुप्, द्रुह्, ईर्ष्य्, असूय्, स्पृह्, नि + विद् बालकाय मोदकं रोचते; आभूषणेभ्यः स्पृहयति
नमः, स्वस्ति, स्वधा, स्वाहा गुरवे नमः; अग्नये स्वाहा
पञ्चमी अपादान (अलग होना) विद्यालयात् आगच्छति
नियमपूर्वक पढ़ना अहं गुरोः संस्कृतं पठामि
उत्पत्ति गङ्गा हिमालयात् प्रभवति; बीजात् जायते
भी, त्रा, त्रस् (भय का कारण) पापात् बिभेति; चौरात् त्रायते
ऋते, प्रभृति, पृथक्, दूरम्, बहिः, आरभ्य, आरात्, अनन्तरम्, प्रमाद, अन्य, पूर्वं, प्राक् ईश्वरात् ऋते; बिलात् बहिः
षष्ठी सम्बन्ध रामस्य पुस्तकम्; मृत्तिकायाः घटः
कृते, हेतुः, समक्षम्, मध्ये, अन्तः, दूरम्, अनादरम् बालकस्य कृते; कस्य हेतोः
तस् प्रत्ययान्त; अधः, उपरि, पुरः, पुरस्तात् ग्रामस्य पूर्वतः; भवनस्य उपरि
निर्धारण (षष्ठी या सप्तमी) कवीनां / कविषु कालिदासः श्रेष्ठः
सप्तमी अधिकरण वृक्षे फलानि; वने वसति
समस्त अवयवों में व्याप्ति तिलेषु तैलं विद्यते
कर्ता की इच्छा का विषय पठने अनुरागः
एक क्रिया के बाद दूसरी (भावे सप्तमी) रामे वनं गते दशरथः प्राणान् अत्यजत्
निर्धारण (सप्तमी या षष्ठी); निमित्त पक्षिषु काकः चतुरः; चर्मणि मृगं हन्ति
प्रवीणः, चतुरः वीणायां प्रवीणः; वार्तालापे चतुरा

4 याद रखने की बातें

  • उपरि, अधः: अकेले प्रयोग में षष्ठी अधिक प्रचलित (भवनस्य उपरि); पुस्तक इन्हें द्वितीया की सूची में भी देती है।
  • अलम्: “बस” अर्थ में तृतीया (अलं विवादेन); “समर्थ” अर्थ में चतुर्थी (सामान्य ज्ञान)।
  • मासं बनाम सप्ताहेन: केवल लगातार समय द्वितीया; समय में काम पूरा हुआ तो तृतीया।
  • वने वसति बनाम वनम् अधिवसति: अधि लगते ही आधार द्वितीया में।
  • रुच्: जिसे अच्छा लगे वह चतुर्थी (मह्यं, तुभ्यं, बालकाय), अच्छी लगने वाली वस्तु प्रथमा।
  • प्रश्ननिर्माण: रेखाङ्कित पद की विभक्ति-लिङ्ग-वचन जैसा किम् का रूप: कः, कम्, केन, कस्मै, कस्मात्, कस्य, कस्मिन् (कुत्र)।

5 प्रश्ननिर्माण: विभक्ति से प्रश्नवाचक शब्द

विभक्ति पुं. / नपुं. स्त्री. उदाहरण
प्रथमा कः / किम् का रामः पठति → कः पठति?
द्वितीया कम् / किम् काम् वृक्षम् आरोहति → कम् आरोहति?
तृतीया केन कया बाणेन → केन?
चतुर्थी कस्मै कस्यै गुरवे नमः → कस्मै नमः?
पञ्चमी कस्मात् कस्याः वृक्षात् → कस्मात्?
षष्ठी कस्य कस्याः रामस्य → कस्य?
सप्तमी कस्मिन् कस्याम् वने → कस्मिन् / कुत्र?

6 अशुद्धि-संशोधन के नमूने

अशुद्ध शुद्ध
ग्रामस्य परितः ग्रामं परितः
रामस्य सह रामेण सह
महापुरुषम् नमः महापुरुषाय नमः
सिंहं बिभेति सिंहात् बिभेति
बालकाय कृते बालकस्य कृते
त्वाम् रोचते तुभ्यम् रोचते