कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः दशम अध्याय “कारक और विभक्ति” की त्वरित पुनरावृत्ति: छह कारक, सात विभक्तियाँ और हर उपपद विभक्ति, सूत्र और पुस्तक के उदाहरण सहित।
1 अध्याय एक नज़र में
| बिंदु | तथ्य |
|---|---|
| कारक | वाक्य में जिसके द्वारा क्रिया की सिद्धि हो (क्रियाजनकत्वं कारकत्वम्; क्रियां करोति निर्वर्तयतीति कारकम्) |
| कारक कितने | छह: कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण |
| कारक नहीं | सम्बन्ध (षष्ठी) और सम्बोधन: क्रिया से सीधा सम्बन्ध नहीं |
| विभक्ति | सात; तीन वचन; 21 प्रत्यय = सुप्; सुप् लगने पर पद = सुबन्त |
| दो प्रयोग | कारक विभक्ति (क्रिया के आधार पर), उपपद विभक्ति (अन्य पदों के आधार पर) |
| CBSE 2026-27 | अलग प्रश्न नहीं; अशुद्धि-संशोधन, वाच्य, समास-विग्रह, प्रश्ननिर्माण में काम आता है |
2 छह कारक: परिभाषा, सूत्र, उदाहरण
| कारक (विभक्ति) | पहचान | सूत्र | पुस्तक का उदाहरण |
|---|---|---|---|
| कर्ता (प्रथमा) | क्रिया को स्वतन्त्र रूप से करने वाला | स्वतन्त्रः कर्ता | गिरीशः पुस्तकं पठति |
| कर्म (द्वितीया) | कर्ता का सर्वाधिक अभीष्ट | कर्तुरीप्सिततमं कर्म | गिरीशः पुस्तकं पठति |
| करण (तृतीया) | कर्ता का प्रमुख सहायक | साधकतमं करणम् | गौरी जलेन मुखं प्रक्षालयति |
| सम्प्रदान (चतुर्थी) | जिसे दिया जाए, जिसके लिए कार्य हो | कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् | वागीशः मित्राय लेखनीं ददाति |
| अपादान (पञ्चमी) | जिससे वस्तु अलग हो | ध्रुवमपायेऽपादानम् | वृक्षात् पत्राणि पतन्ति |
| अधिकरण (सप्तमी) | क्रिया का आधार | आधारोऽधिकरणम् | मुनिः आसने तिष्ठति |
सूत्र पाणिनि के हैं; पुस्तक इस अध्याय में सूत्र नहीं देती (सामान्य ज्ञान)। आदर्श वाक्य: हे बालकाः! नृपस्य पुत्रः ययातिः स्वभवने कोषात् स्वहस्तेन याचकेभ्यः धनं ददाति: ययातिः (कर्ता), धनं (कर्म), हस्तेन (करण), याचकेभ्यः (सम्प्रदान), कोषात् (अपादान), स्वभवने (अधिकरण)।
3 विभक्ति-वार सभी नियम
| विभक्ति | नियम / उपपद | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्रथमा | कर्तृवाच्य का कर्ता, कर्मवाच्य का कर्म | मोहनः दुग्धं पिबति; सोहनेन ग्रन्थः पठ्यते |
| अर्थ, लिङ्ग, परिमाण | मोहनः, पुरुषः, लघुः, लता | |
| इति के योग में | कालिदास इति नाम्ना जानीमः | |
| द्वितीया | कर्म | वैष्णवी चित्रं पश्यति |
| अभितः, परितः, समया, निकषा, हा, प्रति, उभयतः, सर्वतः, धिक्, उपरि, अधः, विना, अन्तरा, अन्तरेण | ग्रामम् अभितः; नगरं परितः; धिङ् मूर्खम् | |
| अधि + शीङ्, स्था, आस्, वस् (आधार) | वैकुण्ठम् अधितिष्ठति; वनम् अधिवसति | |
| लगातार काल और मार्ग | मासं पुस्तकम् अपठत्; क्रोशं वर्तते | |
| द्विकर्मक: दुह्, याच्, पच्, दण्ड्, रुध्, प्रच्छ्, चि, ब्रू, शास्, जि, मथ्, मुष्, नी, हृ, कृष्, वह् | राधा गां पयः दोग्धि | |
| तृतीया | करण; कर्मवाच्य का कर्ता | बाणेन हतवान्; सोहनेन ग्रन्थः पठ्यते |
| सह, सार्धम्, समम्, सदृशम्, समः, अलम् (बस), विना | रामेण सह; अलं विवादेन | |
| अङ्गविकार | नेत्रेण काणः; पादेन खञ्जः | |
| फल-प्राप्ति में काल | सप्ताहेन पुस्तकं समाप्तवान् | |
| पृथक्, विना, नाना: द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी | जलं जलेन जलात् वा विना | |
| चतुर्थी | सम्प्रदान; दा धातु | पुत्राय पुस्तकं यच्छति |
| रुच्, क्रुध्, कुप्, द्रुह्, ईर्ष्य्, असूय्, स्पृह्, नि + विद् | बालकाय मोदकं रोचते; आभूषणेभ्यः स्पृहयति | |
| नमः, स्वस्ति, स्वधा, स्वाहा | गुरवे नमः; अग्नये स्वाहा | |
| पञ्चमी | अपादान (अलग होना) | विद्यालयात् आगच्छति |
| नियमपूर्वक पढ़ना | अहं गुरोः संस्कृतं पठामि | |
| उत्पत्ति | गङ्गा हिमालयात् प्रभवति; बीजात् जायते | |
| भी, त्रा, त्रस् (भय का कारण) | पापात् बिभेति; चौरात् त्रायते | |
| ऋते, प्रभृति, पृथक्, दूरम्, बहिः, आरभ्य, आरात्, अनन्तरम्, प्रमाद, अन्य, पूर्वं, प्राक् | ईश्वरात् ऋते; बिलात् बहिः | |
| षष्ठी | सम्बन्ध | रामस्य पुस्तकम्; मृत्तिकायाः घटः |
| कृते, हेतुः, समक्षम्, मध्ये, अन्तः, दूरम्, अनादरम् | बालकस्य कृते; कस्य हेतोः | |
| तस् प्रत्ययान्त; अधः, उपरि, पुरः, पुरस्तात् | ग्रामस्य पूर्वतः; भवनस्य उपरि | |
| निर्धारण (षष्ठी या सप्तमी) | कवीनां / कविषु कालिदासः श्रेष्ठः | |
| सप्तमी | अधिकरण | वृक्षे फलानि; वने वसति |
| समस्त अवयवों में व्याप्ति | तिलेषु तैलं विद्यते | |
| कर्ता की इच्छा का विषय | पठने अनुरागः | |
| एक क्रिया के बाद दूसरी (भावे सप्तमी) | रामे वनं गते दशरथः प्राणान् अत्यजत् | |
| निर्धारण (सप्तमी या षष्ठी); निमित्त | पक्षिषु काकः चतुरः; चर्मणि मृगं हन्ति | |
| प्रवीणः, चतुरः | वीणायां प्रवीणः; वार्तालापे चतुरा |
4 याद रखने की बातें
- उपरि, अधः: अकेले प्रयोग में षष्ठी अधिक प्रचलित (भवनस्य उपरि); पुस्तक इन्हें द्वितीया की सूची में भी देती है।
- अलम्: “बस” अर्थ में तृतीया (अलं विवादेन); “समर्थ” अर्थ में चतुर्थी (सामान्य ज्ञान)।
- मासं बनाम सप्ताहेन: केवल लगातार समय द्वितीया; समय में काम पूरा हुआ तो तृतीया।
- वने वसति बनाम वनम् अधिवसति: अधि लगते ही आधार द्वितीया में।
- रुच्: जिसे अच्छा लगे वह चतुर्थी (मह्यं, तुभ्यं, बालकाय), अच्छी लगने वाली वस्तु प्रथमा।
- प्रश्ननिर्माण: रेखाङ्कित पद की विभक्ति-लिङ्ग-वचन जैसा किम् का रूप: कः, कम्, केन, कस्मै, कस्मात्, कस्य, कस्मिन् (कुत्र)।
| विभक्ति | पुं. / नपुं. | स्त्री. | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कः / किम् | का | रामः पठति → कः पठति? |
| द्वितीया | कम् / किम् | काम् | वृक्षम् आरोहति → कम् आरोहति? |
| तृतीया | केन | कया | बाणेन → केन? |
| चतुर्थी | कस्मै | कस्यै | गुरवे नमः → कस्मै नमः? |
| पञ्चमी | कस्मात् | कस्याः | वृक्षात् → कस्मात्? |
| षष्ठी | कस्य | कस्याः | रामस्य → कस्य? |
| सप्तमी | कस्मिन् | कस्याम् | वने → कस्मिन् / कुत्र? |
6 अशुद्धि-संशोधन के नमूने
| अशुद्ध | शुद्ध |
|---|---|
| ग्रामस्य परितः | ग्रामं परितः |
| रामस्य सह | रामेण सह |
| महापुरुषम् नमः | महापुरुषाय नमः |
| सिंहं बिभेति | सिंहात् बिभेति |
| बालकाय कृते | बालकस्य कृते |
| त्वाम् रोचते | तुभ्यम् रोचते |
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री