Class 10 Sanskrit Vyakaranavithi Chapter 12 रचना प्रयोग Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत: बच्चे मैदान में खेलते हैं। (Children play in the ground.)

उत्तर: बालकाः क्रीडाक्षेत्रे क्रीडन्ति। (बहुवचन कर्ता, बहुवचन क्रिया; ‘में’ = सप्तमी)

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत: गंगा हिमालय से निकलती है। (The Ganga rises from the Himalaya.)

उत्तर: गङ्गा हिमालयात् प्रभवति। (‘से’ निकलना = अपादान, पञ्चमी)

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत: कल मैं अपने मित्र के साथ बाज़ार जाऊँगा। (Tomorrow I will go to the market with my friend.)

उत्तर: श्वः अहं स्वमित्रेण सह आपणं गमिष्यामि। (श्वः → लृट्; सह + तृतीया)

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत: माता ने पुत्र को मिठाई दी। (The mother gave sweets to the son.)

उत्तर: माता पुत्राय मिष्टान्नम् अयच्छत्। (भूत → लङ्; देना → चतुर्थी)

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत: हमें बड़ों का आदर करना चाहिए। (We should respect elders.)

उत्तर: वयं वृद्धानाम् आदरं कुर्याम। (‘चाहिए’ → विधिलिङ्; ‘का’ → षष्ठी)

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत: तुम सब पुस्तक पढ़ो। (All of you read the book.)

उत्तर: यूयं पुस्तकं पठत। (आज्ञा → लोट्, मध्यम पुरुष बहुवचन)

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत: वृक्षों पर पक्षी रहते हैं। (Birds live on the trees.)

उत्तर: वृक्षेषु खगाः वसन्ति। (‘पर’ → सप्तमी)

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. कोष्ठक में दिया समय संस्कृत शब्दों में लिखकर रिक्तस्थान पूरा कीजिए: अहं प्रतिदिनं प्रातः ________ (6:30) उत्तिष्ठामि।

उत्तर: सार्ध-षड्वादने

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. कोष्ठक में दिया समय संस्कृत शब्दों में लिखकर रिक्तस्थान पूरा कीजिए: वयं ________ (8:15) विद्यालयं प्रविशामः।

उत्तर: सपाद-अष्टवादने

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. कोष्ठक में दिया समय संस्कृत शब्दों में लिखकर रिक्तस्थान पूरा कीजिए: वयं ________ (1:45) गृहं प्रत्यागच्छामः।

उत्तर: पादोन-द्विवादने (अगला घंटा 2)

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. कोष्ठक में दिया समय संस्कृत शब्दों में लिखकर रिक्तस्थान पूरा कीजिए: रात्रौ ________ (10:00) अहं शये।

उत्तर: दशवादने

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. कोष्ठक में दिया समय संस्कृत शब्दों में लिखकर रिक्तस्थान पूरा कीजिए: ________ (2:30) वयं क्रीडाक्षेत्रं गच्छामः।

उत्तर: सार्ध-द्विवादने

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदं संशोध्य वाक्यं पुनः लिखत: बालिकाः गीतं गायति।

उत्तर: बालिकाः गीतं गायन्ति। (वचन: बहुवचन कर्ता के साथ बहुवचन क्रिया)

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदं संशोध्य वाक्यं पुनः लिखत: अहं श्वः विद्यालयम् अगच्छम्।

उत्तर: अहं श्वः विद्यालयं गमिष्यामि। (लकार: श्वः के साथ लृट्)

प्रश्न 15 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदं संशोध्य वाक्यं पुनः लिखत: मम चत्वारः पुस्तकानि सन्ति।

उत्तर: मम चत्वारि पुस्तकानि सन्ति। (लिङ्ग: पुस्तकम् नपुंसकलिङ्ग)

प्रश्न 16 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदं संशोध्य वाक्यं पुनः लिखत: नृपः निर्धनम् धनं ददाति।

उत्तर: नृपः निर्धनाय धनं ददाति। (विभक्ति: जिसे दिया जाए, उसमें चतुर्थी)

2 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. औपचारिक और अनौपचारिक पत्र में कोई दो अंतर लिखिए।

उत्तर: (1) औपचारिक पत्र ‘सेवायाम्’ से आरम्भ होता है और उसमें ‘विषयः’ लिखा जाता है; अनौपचारिक पत्र में ऊपर स्थान-तिथि होती है, विषय नहीं।
(2) औपचारिक पत्र का सम्बोधन ‘महोदयाः’ और समापन ‘भवदीयः’ या ‘भवतां विनीतः शिष्यः’ होता है; अनौपचारिक में ‘प्रिय मित्र’ / ‘वन्दनीयाः पितृचरणाः’ और ‘तव अभिन्नमित्रम्’ / ‘भवत्पुत्रः’।

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. CBSE अङ्कयोजना के अनुसार मञ्जूषा के शब्दों के प्रयोग के दो नियम लिखिए।

उत्तर: (1) मञ्जूषा के शब्द केवल सहायता के लिए हैं; उनका प्रयोग अनिवार्य नहीं, छात्र अपनी बुद्धि से भी वाक्य बना सकता है।
(2) मञ्जूषा के शब्दों की विभक्ति बदलकर भी वाक्य बनाया जा सकता है। (लिङ्ग-वचन व्याकरण से मिलाने होते हैं: प्रसन्ना।)

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. संस्कृत में अनुवाद कीजिए: (क) आप कहाँ रहते हैं? (ख) दशरथ के चार पुत्र थे।

उत्तर: (क) भवान् कुत्र वसति? (भवान् + प्रथम पुरुष)
(ख) दशरथस्य चत्वारः पुत्राः आसन्। (षष्ठी; आसन् बहुवचन)

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. समय संस्कृत शब्दों में लिखिए: (क) 3:15 (ख) 11:45

उत्तर: (क) सपाद-त्रिवादने (सवा तीन)
(ख) पादोन-द्वादशवादने (पौने बारह; अगला घंटा 12)

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. शुद्ध करके लिखिए: (क) सः बालिका गच्छति। (ख) ग्रामस्य परितः वृक्षाः सन्ति।

उत्तर: (क) सा बालिका गच्छति। (बालिका स्त्रीलिङ्ग)
(ख) ग्रामं परितः वृक्षाः सन्ति। (परितः + द्वितीया)

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. अपठित गद्यांश में ‘एकपदेन’ और ‘पूर्णवाक्येन’ उत्तर का अंतर उदाहरण सहित लिखिए।

उत्तर: एकपदेन: केवल एक पद, प्रश्नवाचक की विभक्ति में। संन्यासी कुत्र वसति स्म? → नदीतीरे।
पूर्णवाक्येन: प्रश्न के शब्दों से पूरा वाक्य। के के उत्साहशीलाः भवन्ति? → शिशवः, युवानः, अनेके वृद्धाः च उत्साहशीलाः भवन्ति।

प्रश्न 7 (2 अंक)

प्र. पत्र में सम्बोधन का रूप कैसे बदलता है? ‘रमेशः’ और ‘प्रज्ञा’ के उदाहरण से समझाइए।

उत्तर: सम्बोधन में संज्ञा का सम्बोधन रूप लगता है, प्रथमा नहीं: रमेशः → ‘प्रिय मित्र रमेश’, प्रज्ञा → ‘प्रिय सखि प्रज्ञे’। ‘प्रिय रमेशः’ लिखना अशुद्ध है।

प्रश्न 8 (2 अंक)

प्र. पुस्तक के छात्रजीवनम् अनुच्छेद का विद्यार्थी के पाँच लक्षणों वाला श्लोक लिखकर उसका अर्थ लिखिए।

उत्तर: काकचेष्टा बकध्यानं शुनो निद्रा तथैव च।
अल्पाहारः गृहत्यागः विद्यार्थिपञ्चलक्षणम्॥
अर्थ: कौए जैसी चेष्टा, बगुले जैसा ध्यान, कुत्ते जैसी हल्की नींद, कम भोजन और घर का मोह छोड़ना: ये विद्यार्थी के पाँच लक्षण हैं।

3 3 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (3 अंक)

प्र. पुस्तक के ‘परोपकारः’ अनुच्छेद के आधार पर परोपकार के विषय में तीन संस्कृत वाक्य लिखिए।

उत्तर: (1) परेषाम् उपकारः परोपकारः अस्ति।
(2) वृक्षाः स्वयं फलं न खादन्ति, ते परेषां कृते एव फलानि छायाः च ददति।
(3) नद्यः परोपकाराय एव वहन्ति, गावः अन्येभ्यः एव दुग्धं यच्छन्ति।

प्रश्न 2 (3 अंक)

प्र. पुस्तक की दूरभाषवार्ता के आधार पर लिखिए: रमेश ने पिता को फ़ोन क्यों किया, कितने रुपये माँगे और पिता ने रुपये कैसे भेजने की बात कही?

उत्तर: रमेश के विद्यालय की ओर से आगरा-दर्शन के लिए दो दिन की आमोदयात्रा आयोजित हो रही थी, इसलिए उसने फ़ोन किया। उसने कक्षा-शिक्षक को देने के लिए एक हज़ार रुपये (एकसहस्ररुप्यकाणि) माँगे। पिता ने कहा कि वे आज ही बैंक (वित्तकोषः) जाकर एन.ई.एफ.टी. से रुपये भेज देंगे, और यात्रा से लौटकर सूचना देने को कहा।

4 5 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (5 अंक)

प्र. भवान् तिलकनगरवासी आदित्यराजः। भवतः क्षेत्रे अस्वच्छतायाः मशकानां च महती समस्या अस्ति। अतः मञ्जूषायां दत्तानां पदानां सहायतया समस्यानिवारणार्थं नगरपालिका-अध्यक्षं प्रति प्रार्थनापत्रं लिखतु।
मञ्जूषा: मशकाः, रोगाः, रात्रौ, स्वच्छतायाः अभावः, वीथिषु, जलसङ्ग्रहः, जनजागरणम्, स्वच्छतायै, कर्मकराः, अवकरः, स्थाने-स्थाने, वर्धमानाः, उपायाः, निरीक्षणम्।

उत्तर: सेवायाम्
अध्यक्ष-महोदयाः, नगरपालिका, तिलकनगरम्
विषयः: मशकसमस्यायाः निवारणाय प्रार्थनापत्रम्
महोदयाः,
सविनयं निवेदनम् अस्ति यत् अहं तिलकनगरस्य निवासी अस्मि। अस्माकं क्षेत्रे स्वच्छतायाः अभावः अस्ति। वीथिषु स्थाने-स्थाने अवकरः दृश्यते। गर्तेषु जलसङ्ग्रहः भवति। अतः अत्र मशकाः वर्धमानाः सन्ति। रात्रौ मशकाः जनान् पीडयन्ति। बहवः जनाः रोगैः पीडिताः सन्ति। अतः प्रार्थये यत् भवन्तः स्वच्छतायै कर्मकरान् प्रेषयन्तु। मशकनाशाय उपायाः अपि करणीयाः। भवन्तः स्वयम् अपि क्षेत्रस्य निरीक्षणं कुर्वन्तु। वयम् अपि जनजागरणं करिष्यामः।
सधन्यवादम्।
भवदीयः, आदित्यराजः, तिलकनगरम्
दिनाङ्कः ……

प्रश्न 2 (5 अंक)

प्र. भवती देवयानी। भवत्याः सखी प्रज्ञा राज्यस्तरे दशमकक्षायां प्रथमं स्थानं प्राप्तवती अतः तस्यै शुभकामनार्थं मञ्जूषायां दत्तानां पदानां सहायतया तां प्रति पत्रं लिखतु।
मञ्जूषा: परिणामः, परिश्रमस्य, हर्षस्य, वर्धापनानि, छात्राः, ज्ञात्वा, उज्ज्वलभविष्यम्, समाचारपत्रे, आशीर्वादः, प्रशंसाम्, ख्यातिम्, आदर्शः, प्रेरणा, प्रसन्नः।

उत्तर: परीक्षाभवनात्, दिनाङ्कः ……
प्रिय सखि प्रज्ञे,
नमस्ते।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। अद्य समाचारपत्रे तव परीक्षायाः परिणामः प्रकाशितः। त्वं राज्यस्तरे दशमकक्षायां प्रथमं स्थानं प्राप्तवती इति ज्ञात्वा अहं प्रसन्ना अस्मि। मम हर्षस्य सीमा नास्ति। एषा सफलता तव परिश्रमस्य फलम् अस्ति। सर्वे जनाः तव प्रशंसां कुर्वन्ति। त्वं विद्यालयस्य ख्यातिम् अपि वर्धितवती। अधुना त्वं सर्वेषां छात्राणाम् आदर्शः असि। तव सफलता अस्माकं कृते प्रेरणा अस्ति। मम मातापितरौ अपि तुभ्यम् आशीर्वादं यच्छतः। तुभ्यं बहूनि वर्धापनानि। अहं तव उज्ज्वलभविष्यं कामये।
तव प्रियसखी
देवयानी

प्रश्न 3 (5 अंक)

प्र. भवान् सुरेशः। स्वमित्रं रमेशं प्रति स्वविद्यालयस्य वर्णनं कुर्वन् मञ्जूषायाः सहायतया पत्रं लिखतु।
मञ्जूषा: विशालः, प्राङ्गणे, वृक्षाः, उद्यानम्, प्रार्थनासभा, पुस्तकालयः, प्रयोगशाला, क्रीडाक्षेत्रे, शिक्षकाः, स्नेहेन, अनुशासनम्, प्रसन्नः।

उत्तर: परीक्षाभवनात्, दिनाङ्कः ……
प्रिय मित्र रमेश,
नमस्ते।
अत्र कुशलं तत्रास्तु। तव पत्रं प्राप्तम्। अहम् अधुना नूतनविद्यालये पठामि। मम विद्यालयः विशालः सुन्दरः च अस्ति। अस्य प्राङ्गणे अनेके वृक्षाः सन्ति। विद्यालये एकम् उद्यानम् अपि अस्ति। प्रतिदिनं प्रातः प्रार्थनासभा भवति। अत्र एकः विशालः पुस्तकालयः अस्ति। विज्ञानस्य प्रयोगशाला अपि अस्ति। क्रीडाक्षेत्रे वयं प्रतिदिनं क्रीडामः। अत्र सर्वे शिक्षकाः स्नेहेन पाठयन्ति। विद्यालये अनुशासनम् अपि उत्तमम् अस्ति। अहम् अत्र अतीव प्रसन्नः अस्मि। पितृचरणयोः मम प्रणामाः।
तव अभिन्नमित्रम्
सुरेशः

प्रश्न 4 (5 अंक)

प्र. चित्र में एक बड़े रेलवे स्टेशन का प्लेटफ़ॉर्म है: बहुत से यात्री, उनका सामान, और पटरी पर खड़ी रेलगाड़ी। मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्च वाक्यानि संस्कृतेन लिखत।
मञ्जूषा: रेलस्थानकम्, यात्रिणः, रेलयानानि, गच्छन्ति आगच्छन्ति, प्रतीक्षाम्, स्वच्छता, विक्रेतारः, विक्रीणन्ति, सम्मर्दः, वस्तूनि, आसन्देषु, गमनागमनम्, यातायातस्य।

उत्तर: (1) इदं चित्रं रेलस्थानकस्य अस्ति।
(2) अत्र अनेके यात्रिणः सन्ति, महान् सम्मर्दः च अस्ति।
(3) यात्रिणः रेलयानस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति।
(4) अत्र रेलयानानि गच्छन्ति आगच्छन्ति च।
(5) विक्रेतारः विविधानि वस्तूनि विक्रीणन्ति।
(6) केचन जनाः आसन्देषु उपविशन्ति।

प्रश्न 5 (5 अंक)

प्र. मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां साहाय्येन “खेलनस्य महत्त्वम्” इति विषयम् अधिकृत्य न्यूनातिन्यूनं पञ्चभिः संस्कृतवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत।
मञ्जूषा: रुचिः, शरीरस्य विकासः, मानसिकस्वास्थ्यम्, सुदृढम्, स्वस्थमस्तिष्कः, व्यायामः, नीरोगः, रक्तसञ्चालनम्, बाल्यकाले, शरीरम्, रोगाः, मनः प्रसन्नम्, जीवनवृत्तिः।

उत्तर: (1) जीवने खेलनस्य महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति।
(2) खेलनेन शरीरस्य विकासः भवति।
(3) खेलनम् एकः उत्तमः व्यायामः अस्ति।
(4) खेलनेन रक्तसञ्चालनं सम्यक् भवति, शरीरं च सुदृढं भवति।
(5) क्रीडकः नीरोगः भवति, तं रोगाः न पीडयन्ति।
(6) खेलनेन मानसिकस्वास्थ्यम् अपि वर्धते, मनः च प्रसन्नं भवति।

प्रश्न 6 (5 अंक)

प्र. मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां साहाय्येन “मम प्रियः शिक्षकः” इति विषयम् अधिकृत्य पञ्चभिः संस्कृतवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत।
मञ्जूषा: संस्कृतस्य, अध्यापकः, सरलया, पाठयति, नीतिकथाः, समये, स्नेहेन, व्यवहरति, अनुशासनप्रियः, सम्मानम्, आदर्शः।

उत्तर: (1) मम प्रियः शिक्षकः संस्कृतस्य अध्यापकः अस्ति।
(2) सः अस्मान् सरलया भाषया संस्कृतं पाठयति।
(3) सः कक्षायां नीतिकथाः अपि श्रावयति।
(4) सः सर्वदा समये विद्यालयम् आगच्छति।
(5) सः सर्वैः छात्रैः सह स्नेहेन व्यवहरति।
(6) सः अनुशासनप्रियः अस्ति। सर्वे छात्राः तस्य सम्मानं कुर्वन्ति। सः मम आदर्शः अस्ति।

प्रश्न 7 (5 अंक)

प्र. अधोलिखितानि वाक्यानि संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत: (क) पिता पुत्र को धन देता है। (ख) लड़कियाँ गीत गा रही हैं। (ग) मैं कलम से लिखता हूँ। (घ) बालक को सत्य बोलना चाहिए। (ङ) कल (बीते) वर्षा हुई।

उत्तर: (क) पिता पुत्राय धनं ददाति।
(ख) बालिकाः गीतं गायन्ति।
(ग) अहं लेखन्या लिखामि।
(घ) बालकः सत्यं वदेत्।
(ङ) ह्यः वर्षा अभवत्।