Class 10 Sanskrit Vyakaranavithi Chapter 2 संज्ञा एवं परिभाषा प्रकरण Short Notes

कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः द्वितीय अध्याय “संज्ञा एवं परिभाषा प्रकरण” की त्वरित पुनरावृत्ति: नौ संज्ञाएँ, उनके सूत्र और उदाहरण एक-एक पंक्ति में।

1 अध्याय एक नज़र में

बिंदु तथ्य
संज्ञा व्याकरण में किसी वर्ण, वर्ण-समूह या प्रत्यय-समूह का नाम
प्रयोग किसलिए लाघव (संक्षेप) के लिए; व्याकरण-प्रक्रिया समझने में सहायक
CBSE 2026-27 अलग प्रश्न नहीं; सन्धि (आगम, आदेश), प्रत्यय (क्त, क्तवतु), वाच्य (उच्यते) और भाषिककार्यम् (पद) की नींव
संयोग का सूत्र हलोऽनन्तराः संयोगः: महर्षि पाणिनि, अष्टाध्यायी (पुस्तक)

2 नौ संज्ञाएँ: सूत्र और उदाहरण

संज्ञा सूत्र / वचन अर्थ पुस्तक का उदाहरण
आगम मित्रवदागमः मित्र की तरह पास आकर जुड़ने वाला नया वर्ण; कुछ नहीं हटता वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया (च्)
आदेश शत्रुवदादेशः पुराने वर्ण को हटाकर उसकी जगह आने वाला वर्ण यदि + अपि = यद्यपि (इ → य्)
एकादेश (आदेश का प्रकार) पूर्व और पर दोनों वर्णों के स्थान पर एक वर्ण, दीर्घादि रूप में विद्या + आलयः = विद्यालयः
उपधा अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा अन्तिम वर्ण से पूर्व वाला वर्ण चिन्त्: न्; महत्: ‘ह’ का ‘अ’
पद सुप्तिङन्तं पदम् सुबन्त और तिङन्त; अपदं न प्रयुञ्जीत रामः, रामौ, रामाः; भवति, भवतः, भवन्ति
निष्ठा क्तक्तवतू निष्ठा क्त (त) और क्तवतु (तवत्); भूतकालिक क्रियापद गतः, गतवान्
विकरण (पुस्तक में सूत्र नहीं) धातु और तिङ् के बीच: शप् (अ), श्यन् (य), श्नु (नु); इनसे 10 गण भवति = भू + अ + ति
संयोग हलोऽनन्तराः संयोगः स्वर रहित व्यञ्जनों का व्यवधान रहित सामीप्य महत्त्व (त्, त्, व्); उद्यानम्, गच्छति, रामस्य, ग्रन्थः, अस्ति
संहिता परः सन्निकर्षः संहिता वर्णों का अत्यन्त सामीप्य; इसी में सन्धिकार्य वाक् + ईशः = वागीशः
सम्प्रसारण इग्यणः सम्प्रसारणम् यण् (य्, व्, र्, ल्) के स्थान पर इक् (इ, उ, ऋ, लृ) यज् → इज्यते, वच् → उच्यते

3 याद रखने योग्य संख्याएँ और रूप

  • 21 सुप् प्रत्यय: सु, औ, जस् से सुप् तक (सामान्य ज्ञान: 7 विभक्ति × 3 वचन)
  • 18 तिङ् प्रत्यय: तिप्, तस्, झि से महिङ् तक (सामान्य ज्ञान: परस्मैपद 9 + आत्मनेपद 9)
  • 10 गण: विकरण के भेद से
  • सामान्य ज्ञान: क्त: गतः, गता, गतम् · क्तवतु: गतवान्, गतवती, गतवत्
  • सामान्य ज्ञान: सम्प्रसारण + क्त: उक्तः (वच्), इष्टः (यज्), उषितः (वस्), गृहीतः (ग्रह्), सुप्तः (स्वप्)

4 पहचान की कुंजी

प्रश्न कैसे पहचानें
आगम या आदेश? कुछ हटा नहीं, बस जुड़ा: आगम (तरुच्छाया, अनुच्छेदः)। कोई वर्ण गायब और नया आया: आदेश (इत्यादि, अन्विच्छति)
पद या अपद? अंत में विभक्ति है (सः, पठति, मुनी, ते): पद। नंगी धातु या प्रातिपदिक (दृश्, चल्, हरि): अपद
संयोग है? दो व्यञ्जन बिना स्वर के साथ (उष्णः, सज्जनः, क्लेशः, महत्त्वम्)। महेशः, वागीशः, पावकः में नहीं
यण् या सम्प्रसारण? इ → य्: यण् (यद्यपि)। य् → इ: सम्प्रसारण (इज्यते)
संयोग या संहिता? संयोग केवल व्यञ्जनों का; संहिता किन्हीं भी वर्णों की समीपता, जिसमें सन्धि होती है