NCERT व्याकरणवीथिः (कक्षा 9 एवं 10) के तृतीय अध्याय “सन्धि” के चारों अभ्यासकार्यम् के सभी प्रश्न, पुस्तक के क्रम और शब्दों में, पूरे उत्तरों के साथ। हर उत्तर के साथ सन्धि का नाम और नियम दिया गया है, ताकि उत्तर याद करने के बजाय समझ में आए।
CBSE 2026-27 के लिए
कक्षा 10 के प्रश्नपत्र में सन्धि से 4 अंक आते हैं: यण्, अयादि, पूर्वरूप (स्वर); प्रथम वर्ण से तृतीय और पञ्चम वर्ण (व्यञ्जन); विसर्ग का उत्व, रत्व, लोप और स्/श्/ष्। इन नियमों वाले उत्तर विशेष ध्यान से पढ़ें।
1 अभ्यासकार्यम् 1: स्वर सन्धि (पृष्ठ 20-21)
1.1 प्र. 1. अधोलिखितेषु समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत
यथा: चन्द्र + उदयः = चन्द्रोदयः / चन्द्रौदयः / चन्द्रुदयः; उत्तरम्: चन्द्रोदयः
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
मातृ + ॠणम् = मातर्णम् / मातॄणम् / मातृणम् |
मातॄणम् |
दीर्घ सन्धि: ऋ + ॠ = ॠ (सवर्ण स्वर) |
| (ii) |
यदि + अपि = यद्यपि / यदपि / यदापि |
यद्यपि |
यण् सन्धि: इ + अ → य् + अ |
| (iii) |
मत + ऐक्यम् = मतेक्यम् / मतैक्यम् / मत्येकम् |
मतैक्यम् |
वृद्धि सन्धि: अ + ऐ = ऐ |
| (iv) |
भानु + उदयः = भान्वुदयः / भानुदयः / भानूदयः |
भानूदयः |
दीर्घ सन्धि: उ + उ = ऊ |
| (v) |
भौ + उकः = भावकः / भाविकः / भावुकः |
भावुकः |
अयादि सन्धि: औ → आव् |
| (vi) |
विष्णो + इह = विष्णविह / विष्णवेह / विष्णोह |
विष्णविह |
अयादि सन्धि: ओ → अव् (बाद में इ है, ह्रस्व अ नहीं, इसलिए पूर्वरूप नहीं) |
| (vii) |
सर्वे + अत्र = सर्वे अत्र / सर्वेऽत्र / सर्व अत्र |
सर्वेऽत्र |
पूर्वरूप सन्धि: पदान्त ए + ह्रस्व अ = ए, अ की जगह ऽ |
| (viii) |
गङ्गा + इव = गङ्गैव / गङ्गोव / गङ्गेव |
गङ्गेव |
गुण सन्धि: आ + इ = ए |
1.2 प्र. 2. अधोलिखितेषु सन्धिविच्छेदं रूपं पूरयित्वा सन्धेः नाम अपि लिखत
यथा: अन्वेषणम् = अनु + एषणम् = यण् सन्धि
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
तवैव = ……. + एव |
तव + एव |
वृद्धि सन्धि |
| (ii) |
नदीव = नदी + ……. |
नदी + इव |
दीर्घ सन्धि |
| (iii) |
केऽपि = ……. + अपि |
के + अपि |
पूर्वरूप सन्धि |
| (iv) |
अत्याचारः = अति + ……. |
अति + आचारः |
यण् सन्धि |
| (v) |
शयनम् = ……. + अनम् |
शे + अनम् |
अयादि सन्धि |
| (vi) |
यथोचितम् = यथा + ……. |
यथा + उचितम् |
गुण सन्धि |
1.3 प्र. 3. यत्र प्रकृति भाव – सन्धिः अस्ति तत्पदं (√) इति चिह्नेन चिह्नीकुरुत यत्र च नास्ति तत्पदं (×) इति चिह्नेन चिह्नीकुरुत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
नदी एते |
× |
नदी यहाँ एकवचन है (द्विवचन नद्यौ होता है), इसलिए प्रगृह्य नहीं |
| (ii) |
वृक्षे अपि |
× |
वृक्षे सप्तमी एकवचन है, द्विवचन नहीं; सन्धि होकर वृक्षेऽपि बनता है |
| (iii) |
मुनी एतौ |
√ |
मुनी (मुनि का द्विवचन) ईकारान्त द्विवचन है, प्रगृह्य |
| (iv) |
साधू उपरि गच्छतः |
√ |
साधू (साधु का द्विवचन) ऊकारान्त द्विवचन है, प्रगृह्य |
| (v) |
सखी एषा |
× |
सखी यहाँ एकवचन है (द्विवचन सख्यौ), प्रगृह्य नहीं |
| (vi) |
मुनी इच्छतः |
√ |
मुनी ईकारान्त द्विवचन, प्रगृह्य |
| (vii) |
सभायाम् कवी आगतौ |
√ |
कवी (कवि का द्विवचन) ईकारान्त द्विवचन, प्रगृह्य |
| (viii) |
नदी इयं वहति |
× |
नदी एकवचन है, प्रगृह्य नहीं |
प्रकृतिभाव पहचानने का नियम
पहले पद को देखिए: क्या वह द्विवचन है और उसके अंत में ई, ऊ या ए है? मुनी, कवी, साधू द्विवचन हैं (√)। नदी, सखी एकवचन हैं और वृक्षे सप्तमी एकवचन है (×)। “ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्” केवल द्विवचन पर लगता है।
1.4 प्र. 4. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदेषु सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
कवीन्द्रः अद्य नवीनां कवितां श्रावयति। |
कवि + इन्द्रः |
दीर्घ सन्धि |
| (ii) |
कंसः सर्वेषु अत्याचारम् करोति स्म। |
अति + आचारम् |
यण् सन्धि |
| (iii) |
गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयात् योजनानां शतैरपि सः पापेभ्यः विमुच्यते। |
गङ्गा + इति |
गुण सन्धि |
| (iv) |
यथा रामः पठति तथैव श्यामः पठति। |
तथैव = तथा + एव |
वृद्धि सन्धि (पुस्तक में इस वाक्य का कोई पद स्थूल नहीं छपा; सन्धि वाला पद तथैव है) |
| (v) |
वानराः सर्वत्र वृक्षेऽपि कूर्दन्ति। |
वृक्षे + अपि |
पूर्वरूप सन्धि |
2 अभ्यासकार्यम् 2: व्यञ्जन सन्धि (पृष्ठ 27)
2.1 प्र. 1. समुचितं सन्धिविच्छेदरूपं पूरयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
दिगम्बरः = ……. + अम्बरः (दिक् / दिग्) |
दिक् + अम्बरः |
जश्त्व: पदान्त क् + स्वर → ग् |
| (ii) |
मच्छिरः = मत् + ……. (छिरः / शिरः) |
मत् + शिरः |
छत्व (श् → छ्) और श्चुत्व (त् → च्) |
| (iii) |
जगदीशः = ……. + ईशः (जगत् / जगद्) |
जगत् + ईशः |
जश्त्व: त् + स्वर → द् |
| (iv) |
अयं गच्छति = ……. + गच्छति (अयं / अयम्) |
अयम् + गच्छति |
अनुस्वार (मोऽनुस्वारः): पदान्त म् + व्यञ्जन |
| (v) |
नीरोगः = ……. + रोगः (निर् / नीर्) |
निर् + रोगः |
र् का लोप और पूर्व स्वर दीर्घ (रो रि) |
| (vi) |
तल्लीनः = तत् + ……. (लिनः / लीनः) |
तत् + लीनः |
लत्व (तोर्लि) |
2.2 प्र. 2. समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
सत् + जनः = सज्जनः / सत्जनः |
सज्जनः |
श्चुत्व: त्(द्) + ज् = ज्ज् |
| (ii) |
तत् + श्रुत्वा = तच्श्रुत्वा / तच्छ्रुत्वा |
तच्छ्रुत्वा |
छत्व और श्चुत्व: त् + श् = च्छ् |
| (iii) |
विद्वान् + लिखति = विद्वांल्लिखति / विद्वाँल्लिखति |
विद्वाँल्लिखति |
लत्व: न् + ल् = अनुनासिक लँ, चिह्न पूर्व वर्ण पर |
| (iv) |
सम् + कल्पः = सम्कल्पः / सङ्कल्पः |
सङ्कल्पः |
म् → अनुस्वार, फिर परसवर्ण: क से पहले ङ् |
| (v) |
उत् + लेखः = उल्लेखः / उच्लेखः |
उल्लेखः |
लत्व: त् + ल् = ल्ल् |
2.3 प्र. 3. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदानां यथापेक्षं सन्धिम् अथवा सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
सर्वे जगच्छिवानि कार्याणि कुर्वन्तु। |
जगत् + शिवानि |
छत्व और श्चुत्व |
| (ii) |
यत्पाठे उत् + लिखितम् तत् सर्वं पठत। |
उल्लिखितम् |
लत्व |
| (iii) |
नीरोगः जनः सुखी भवति। |
निर् + रोगः |
र् का लोप, पूर्व स्वर दीर्घ (रो रि) |
| (iv) |
कोकिलः पं + चमे स्वरे गायति। |
पञ्चमे |
परसवर्ण: अनुस्वार + च → ञ् |
| (v) |
सः तरुच्छायायाम् पठति। |
तरु + छायायाम् |
च् का आगम (छे च) |
| (vi) |
मानी मानम् + न त्यजति। |
मानं न |
अनुस्वार (मोऽनुस्वारः) |
3 अभ्यासकार्यम् 3: विसर्ग सन्धि (पृष्ठ 31-32)
3.1 प्र. 1. समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
इतः + ततः = इतस्ततः / इतश्ततः |
इतस्ततः |
सत्व: ः + त = स्त |
| (ii) |
दुः + कर्म = दुश्कर्म / दुष्कर्म |
दुष्कर्म |
षत्व: उ के बाद विसर्ग, आगे क |
| (iii) |
शिवः + अवदत् = शिवावदत् / शिवोऽवदत् |
शिवोऽवदत् |
उत्व, गुण और पूर्वरूप: अ + ः + अ = ओऽ |
| (iv) |
मुनिः + आगच्छति = मुनिरागच्छति / मुनिरगच्छित |
मुनिरागच्छति |
रत्व (पुस्तक: रुत्व): इ के बाद विसर्ग, आगे स्वर |
| (v) |
मनः + रथः = मनरथः / मनोरथः |
मनोरथः |
उत्व (हशि च): अ + ः + मृदु व्यञ्जन = ओ |
| (vi) |
छात्रः + अयम् = छात्रोऽयम् / छात्रायम् |
छात्रोऽयम् |
उत्व और पूर्वरूप |
| (vii) |
प्रथमः + नाम = प्रथमो नाम / प्रथमोऽनाम |
प्रथमो नाम |
उत्व (हशि च): बाद में न (मृदु), अ नहीं, इसलिए ऽ नहीं |
| (viii) |
कपि + चलति = कपिर्चलति / कपिश्चलति |
कपिश्चलति |
सत्व: ः + च = श्च (पुस्तक ने पहला खंड बिना विसर्ग के छापा है; विकल्प कपिः + चलति से ही बनते हैं) |
विसर्ग सन्धि का तरीका
विसर्ग से पहले अ हो: आगे अ हो तो ओऽ (शिवोऽवदत्), मृदु व्यञ्जन हो तो ओ (मनोरथः, प्रथमो नाम)। विसर्ग से पहले इ/उ आदि हो: आगे स्वर या मृदु हो तो र् (मुनिरागच्छति)। आगे त/च/ट हो तो स्/श्/ष् (इतस्ततः, कपिश्चलति); इ/उ के बाद क/प हो तो ष् (दुष्कर्म)।
3.2 प्र. 2. सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
कीटोऽपि = ……. + अपि |
कीटः + अपि |
उत्व और पूर्वरूप |
| (ii) |
भोजो नाम = ……. + नाम |
भोजः + नाम |
उत्व (हशि च) |
| (iii) |
वर्षयोरुपरान्तम् = वर्षयोः + ……. |
वर्षयोः + उपरान्तम् |
रत्व: ओ के बाद विसर्ग, आगे स्वर |
| (iv) |
शिविर्जयति = ……. + जयति |
शिविः + जयति |
रत्व |
| (v) |
कैश्चित् = कैः + ……. |
कैः + चित् |
सत्व: ः + च = श्च |
| (vi) |
महापुरुषैरपि = ……. + अपि |
महापुरुषैः + अपि |
रत्व: ऐ के बाद विसर्ग, आगे स्वर |
| (vii) |
नमस्कारः = नमः + ……. |
नमः + कारः |
सत्व (नमः के बाद क होने पर स्) |
| (viii) |
धनुष्टङ्कारः = ……. + टङ्कारः |
धनुः + टङ्कारः |
सत्व: ः + ट = ष्ट |
3.3 प्र. 3. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदेषु सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
पितुरिच्छा वर्तते। |
पितुः + इच्छा |
रत्व |
| (ii) |
छात्रः तपोवनम् गच्छति। |
तपः + वनम् |
उत्व (हशि च) |
| (iii) |
अध्यापकः उत्तमं छात्रं पुरस्करोति। |
पुरः + करोति |
सत्व (पुरः के बाद क होने पर स्) |
| (iv) |
मन्दबुद्धिः सेवकः स्वामिनः मनस्तापस्य कारणमभवत्। |
मनः + तापस्य |
सत्व: ः + त = स्त |
| (v) |
निष्कपटः जनः शोभते। |
निः + कपटः |
षत्व |
| (vi) |
बालो गच्छति। |
बालः + गच्छति |
उत्व (हशि च) |
4 अभ्यासकार्यम् 4: मिश्रित अभ्यास (पृष्ठ 33-34)
4.1 प्र. 1. अधोलिखितेषु संयोगं कृत्वा पदनिर्माणं कुरुत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
त् + र् + आयते |
त्रायते |
वर्ण-संयोग |
| (ii) |
उ + ष् + ण् + अम् |
उष्णम् |
वर्ण-संयोग |
| (iii) |
म् + ल् + आनम् |
म्लानम् |
वर्ण-संयोग |
| (iv) |
ग् + ल् + आनिः |
ग्लानिः |
वर्ण-संयोग |
| (v) |
नि + ष् + क + र् + ष् + अः |
निष्कर्षः |
वर्ण-संयोग |
4.2 प्र. 2. रिक्तस्थानानि पूरयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
क्लेशः = ……. + ……. + एशः |
क् + ल् + एशः |
वर्ण-विभाग |
| (ii) |
स्वभावः = स् + ……. + अभावः |
स् + व् + अभावः |
वर्ण-विभाग |
| (iii) |
कर्म = क् + अ + र् + ……. + अ |
क् + अ + र् + म् + अ |
वर्ण-विभाग |
| (iv) |
उच्छ्वासः = उ + ……. + ……. + ……. + आसः |
उ + च् + छ् + व् + आसः |
वर्ण-विभाग |
| (v) |
उल्लासः = उ + ……. + ……. + आसः |
उ + ल् + ल् + आसः |
वर्ण-विभाग |
4.3 प्र. 3. अधोलिखितानि यथापेक्षितं योजयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
जननीजनकविहीनम् अनाथम् पश्यामि |
जननीजनकविहीनमनाथं पश्यामि |
म् + स्वर मिल गए; पदान्त म् + व्यञ्जन = अनुस्वार |
| (ii) |
सीता पुस्तकम् अपठत् |
सीता पुस्तकमपठत् |
म् + अ मिल गए |
| (iii) |
कुरु न त्वम् अनर्थम् |
कुरु न त्वमनर्थम् |
म् + अ मिल गए |
| (iv) |
बालकम् अनाथम् पालय |
बालकमनाथं पालय |
म् + अ मिल गए; पदान्त म् + प = अनुस्वार |
| (v) |
सर्वम् अहर्निशं मानय |
सर्वमहर्निशं मानय |
म् + अ मिल गए |
योजन का नियम
पदान्त म् के बाद स्वर हो तो म् उस स्वर से मिल जाता है (पुस्तकम् + अपठत् = पुस्तकमपठत्)। पदान्त म् के बाद व्यञ्जन हो तो म् अनुस्वार बनता है (अनाथम् + पश्यामि = अनाथं पश्यामि)।
4.4 प्र. 4. सन्धिविच्छेदरूपं पूरयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
वृक्षच्छायायाम् = ……. + छायायाम् |
वृक्ष + छायायाम् |
च् का आगम (छे च) |
| (ii) |
नाववतु = ……. + अवतु |
नौ + अवतु |
अयादि: औ → आव् |
| (iii) |
वागर्थाविव = वाक् + ……. + इव |
वाक् + अर्थौ + इव |
जश्त्व (क् → ग्) और अयादि (औ → आव्) |
| (iv) |
कोऽत्र = ……. + अत्र |
कः + अत्र |
उत्व और पूर्वरूप |
| (v) |
वेत्तासि = वेत्ता + ……. |
वेत्ता + असि |
दीर्घ सन्धि |
| (vi) |
महोदयः = महा + ……. |
महा + उदयः |
गुण सन्धि |
| (vii) |
सर्वैरत्र = ……. + अत्र |
सर्वैः + अत्र |
रत्व |
| (viii) |
अभ्युदयः = अभि + ……. |
अभि + उदयः |
यण् सन्धि |
| (ix) |
तदर्थम् = तत् + ……. |
तत् + अर्थम् |
जश्त्व |
| (x) |
शरच्चन्द्रः = ……. + चन्द्रः |
शरत् + चन्द्रः |
श्चुत्व: त् + च = च्च |
4.5 प्र. 5. सन्धिं कृत्वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
सन्धि / नियम |
| (i) |
जगत् + जननी |
जगज्जननी |
श्चुत्व: त्(द्) + ज् = ज्ज् |
| (ii) |
महा + ऐश्वर्यम् |
महैश्वर्यम् |
वृद्धि सन्धि: आ + ऐ = ऐ |
| (iii) |
न + अधीतम् |
नाधीतम् |
दीर्घ सन्धि: अ + अ = आ |
| (iv) |
अहः + अहः |
अहरहः |
विसर्ग का र् (अहन् शब्द का विशेष नियम, सामान्य ज्ञान: अहः का विसर्ग मूल न् से बना है, इसलिए अ होने पर भी यहाँ ओ नहीं, र् होता है) |
| (v) |
जीवति + अनाथः + अपि |
जीवत्यनाथोऽपि |
यण् (इ + अ → य्), फिर उत्व और पूर्वरूप (अः + अ = ओऽ) |
| (vi) |
गृहे + अपि |
गृहेऽपि |
पूर्वरूप सन्धि |
| (vii) |
जगत् + माता |
जगन्माता |
अनुनासिक: त् + म → न् (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा, सामान्य ज्ञान; यह नियम पुस्तक के इस अध्याय में नहीं छपा; नियम वैकल्पिक है, इसलिए जगद्माता भी व्याकरण-सम्मत है, पर प्रचलित रूप जगन्माता है) |
| (viii) |
महान् + लिखति |
महाँल्लिखति |
लत्व: न् + ल् = अनुनासिक लँ |
| (ix) |
द्वौ + एतौ |
द्वावेतौ |
अयादि: औ → आव् |
| (x) |
यत् + भविष्यः + विनश्यति |
यद्भविष्यो विनश्यति |
जश्त्व (त् → द्), फिर उत्व (हशि च: अः + व = ओ) |
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री