कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः षष्ठ अध्याय “उपसर्ग” की त्वरित पुनरावृत्ति: परिभाषा, पुस्तक के 22 उपसर्ग, √गम् के रूप, लकारों में उपसर्ग जोड़ने का नियम और उपसर्ग-सन्धि।
1 अध्याय एक नज़र में
| बिंदु |
तथ्य |
| उपसर्ग |
धातु रूपों और धातु से बने शब्दों से पहले लगकर उनका अर्थ बदलने वाले शब्द |
| स्वतंत्र प्रयोग |
नहीं होता; उपसर्ग हमेशा किसी धातु-रूप या शब्द से जुड़कर आता है |
| श्लोक |
उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते। प्रहाराहार-संहार-विहार-परिहारवत्॥ |
| √ चिह्न |
धातु का संकेतक: √गम् अर्थात् गम् धातु |
| CBSE 2026-27 |
अलग प्रश्न नहीं; सन्धि (न्यवेदयत् = नि + अवेदयत्), अव्ययीभाव (अनु, उप, निर्, प्रति) और लकार-प्रश्नों की नींव |
2 हार और √गम्: अर्थ कैसे बदलता है
| पद |
अर्थ (पुस्तक) |
पद |
अर्थ (पुस्तक) |
| हार |
माला |
गच्छति (√गम्) |
जाना |
| प्रहार (प्र) |
मारना |
आगच्छति (आ) |
आना |
| आहार (आ) |
भोजन |
उपगच्छति (उप) |
पास जाना |
| संहार (सम्) |
नष्ट करना |
अनुगच्छति (अनु) |
पीछे जाना |
| विहार (वि) |
घूमना-फिरना |
अवगच्छति (अव) |
समझना |
| परिहार (परि) |
सुधार करना / त्याग करना |
|
|
3 पुस्तक के 22 उपसर्ग
| उपसर्ग |
उदाहरण-पद |
उपसर्ग |
उदाहरण-पद |
| 1. प्र |
प्रभवति, प्रकर्षः, प्रयत्नः, प्रतिष्ठा |
12. आङ् |
आकण्ठम्, आजीवनम् |
| 2. परा |
पराजयते, पराभवति |
13. नि |
निगदति, निपतति |
| 3. अप |
अपहरति, अपकरोति |
14. अधि |
अधिराजते, अधिशेते |
| 4. सम् |
संस्करोति, सङ्गच्छते |
15. अति |
अतिवादः, अत्याचारः |
| 5. अनु |
अनुगच्छति, अनुकरोति |
16. सु |
सुपुत्रेण, सुशोभते |
| 6. अव |
अवगच्छति, अवतरति |
17. उत् |
उड्डयते, उत्पतितः |
| 7. निर् |
निर्गच्छति, निराकरोति |
18. अभि |
अभिगच्छति, अभ्यागतः |
| 8. निस् |
निष्कारणम्, निस्सरति |
19. प्रति |
प्रत्युपकारः, प्रत्यवदत् |
| 9. दुस् |
दुस्त्याज्यः, दुष्प्रयोजनम् |
20. परि |
परित्यजामि, परिवर्तनम् |
| 10. दुर् |
दुर्बोध्यः, दुर्लभः |
21. उप |
उपगच्छति, उपहरति |
| 11. वि |
विजयते, विहरति |
22. अपि |
अपिदधाति (पिदधाति) |
- याद करने का तरीका: प्र-परा, अप-सम्, अनु-अव, निर्-निस्, दुस्-दुर्, वि-आङ्, नि-अधि, अति-सु, उत्-अभि, प्रति-परि, उप-अपि
- आङ् पदों में केवल ‘आ’ दिखता है; अपि अलग शब्द हो तो ‘भी’ (अव्यय) है
- एक पद में दो उपसर्ग: अभ्यागतः (अभि + आ), प्रत्युपकारः (प्रति + उप), निराकरोति (निर् + आ)
4 लकारों में उपसर्ग
नियम (पृष्ठ 51): पहले धातुरूप बनाइए, फिर उपसर्ग को सन्धि-नियमों से जोड़िए। लङ् का ‘अ’ धातुरूप के साथ लगता है, उपसर्ग उसके आगे।
| लकार |
धातुरूप |
अनु + धातुरूप |
| लट् |
गच्छति |
अनुगच्छति |
| लृट् |
गमिष्यति |
अनुगमिष्यति |
| लङ् |
अगच्छत् |
अन्वगच्छत् (यण्) |
| लोट् |
गच्छतु |
अनुगच्छतु |
| विधिलिङ् |
गच्छेत् |
अनुगच्छेत् |
- लङ् के और पद: न्यवेदयत् (नि + अवेदयत्), प्रत्यवदत् (प्रति + अवदत्), अन्वकरोत् (अनु + अकरोत्), निरगच्छन् (निर् + अगच्छन्), अवागच्छत् (अव + अगच्छत्), अपाकुर्वन् (अप + अकुर्वन्)
- ‘अ’ केवल लङ् में: प्रसीदतु शुद्ध, प्रासीदतु अशुद्ध; अवजानामि शुद्ध, अवाजानामि अशुद्ध
- लङ् का ‘अ’ और लट् का -ति साथ नहीं: अन्वकुर्वन्ति, समकरोति अशुद्ध
5 उपसर्ग-सन्धि
| स्थिति |
उदाहरण |
| यण् (इ → य्, उ → व्) |
अत्याचारः, अभ्यागतः, प्रत्युपकारः, अन्वगच्छत् |
| दीर्घ (अ + अ = आ) |
अवागच्छत्, अपाकुर्वन् |
| उत् + मृदु / स्वर: त् → द् |
उद्भवति, उद्गच्छति |
| उत् + न: त् → न् |
उन्नयनम्, उन्नयन्ति |
| उत् + ड: त् → ड् |
उड्डयते |
| उत् + स्था: स् हटता है |
उत्तिष्ठति, उत्थास्यामः |
| निस्/दुस् + क/प: स् → ष् |
निष्कारणम्, दुष्प्रयोजनम् |
| सम् + व्यञ्जन: अनुस्वार / परसवर्ण |
संवदन्ति, संहारः, सङ्गच्छते |
| सम् + कृ (संस्कार): बीच में स् |
संस्करोति |
6 पद और पहचान
- उपसर्ग से आत्मनेपद: विजयते, पराजयते (√जि), सङ्गच्छते (√गम्); √शुभ् आत्मनेपदी: सुशोभते, सुशोभन्ते
- अधि + शी: स्थान में द्वितीया (राजकुमारः पर्यङ्कम् अधिशेते, अध्याय 10)
- पञ्चमी (से) के साथ: निर्गच्छति (आश्रमात्), उद्भवति (कामात्), प्रभवति (हिमालयात्)
- अव्ययीभाव: आकण्ठम् (गले तक), आजीवनम् (जीवन भर); CBSE सूची के अनु, उप, निर्, प्रति उपसर्ग हैं
7 आम ग़लतियाँ
- लङ् का ‘अ’ उपसर्ग के साथ नहीं, क्रियापद के साथ: प्रत्यवदत् = प्रति + अवदत् (प्रति + वदत् नहीं)
- सन्धि छोड़कर न लिखें: अनुअगच्छत् नहीं, अन्वगच्छत्
- आत्मनेपदी धातु में -ति न लगाएँ: सुशोभन्ते (सुशोभन्ति नहीं)
- उत्तिष्ठतु का धातु स्था है, तिष्ठ् नहीं; प्रसीदामि का धातु सद् है, सीद् नहीं
- प्रतिष्ठा का आरम्भिक उपसर्ग प्रति है (प्रति + √स्था)
एक मिनट में
- उपसर्ग पहले लगता है, अर्थ बदलता है, अकेला नहीं आता
- 22 उपसर्ग: प्र परा अप सम् अनु अव निर् निस् दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अति सु उत् अभि प्रति परि उप अपि
- पहले धातुरूप, फिर उपसर्ग, सन्धि-नियम से: अन्वगच्छत्, प्रत्यवदत्
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री