Class 10 Sanskrit Vyakaranavithi Chapter 6 उपसर्ग Short Notes

कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः षष्ठ अध्याय “उपसर्ग” की त्वरित पुनरावृत्ति: परिभाषा, पुस्तक के 22 उपसर्ग, √गम् के रूप, लकारों में उपसर्ग जोड़ने का नियम और उपसर्ग-सन्धि।

1 अध्याय एक नज़र में

बिंदु तथ्य
उपसर्ग धातु रूपों और धातु से बने शब्दों से पहले लगकर उनका अर्थ बदलने वाले शब्द
स्वतंत्र प्रयोग नहीं होता; उपसर्ग हमेशा किसी धातु-रूप या शब्द से जुड़कर आता है
श्लोक उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते। प्रहाराहार-संहार-विहार-परिहारवत्॥
√ चिह्न धातु का संकेतक: √गम् अर्थात् गम् धातु
CBSE 2026-27 अलग प्रश्न नहीं; सन्धि (न्यवेदयत् = नि + अवेदयत्), अव्ययीभाव (अनु, उप, निर्, प्रति) और लकार-प्रश्नों की नींव

2 हार और √गम्: अर्थ कैसे बदलता है

पद अर्थ (पुस्तक) पद अर्थ (पुस्तक)
हार माला गच्छति (√गम्) जाना
प्रहार (प्र) मारना आगच्छति (आ) आना
आहार (आ) भोजन उपगच्छति (उप) पास जाना
संहार (सम्) नष्ट करना अनुगच्छति (अनु) पीछे जाना
विहार (वि) घूमना-फिरना अवगच्छति (अव) समझना
परिहार (परि) सुधार करना / त्याग करना

3 पुस्तक के 22 उपसर्ग

उपसर्ग उदाहरण-पद उपसर्ग उदाहरण-पद
1. प्र प्रभवति, प्रकर्षः, प्रयत्नः, प्रतिष्ठा 12. आङ् आकण्ठम्, आजीवनम्
2. परा पराजयते, पराभवति 13. नि निगदति, निपतति
3. अप अपहरति, अपकरोति 14. अधि अधिराजते, अधिशेते
4. सम् संस्करोति, सङ्गच्छते 15. अति अतिवादः, अत्याचारः
5. अनु अनुगच्छति, अनुकरोति 16. सु सुपुत्रेण, सुशोभते
6. अव अवगच्छति, अवतरति 17. उत् उड्डयते, उत्पतितः
7. निर् निर्गच्छति, निराकरोति 18. अभि अभिगच्छति, अभ्यागतः
8. निस् निष्कारणम्, निस्सरति 19. प्रति प्रत्युपकारः, प्रत्यवदत्
9. दुस् दुस्त्याज्यः, दुष्प्रयोजनम् 20. परि परित्यजामि, परिवर्तनम्
10. दुर् दुर्बोध्यः, दुर्लभः 21. उप उपगच्छति, उपहरति
11. वि विजयते, विहरति 22. अपि अपिदधाति (पिदधाति)
  • याद करने का तरीका: प्र-परा, अप-सम्, अनु-अव, निर्-निस्, दुस्-दुर्, वि-आङ्, नि-अधि, अति-सु, उत्-अभि, प्रति-परि, उप-अपि
  • आङ् पदों में केवल ‘आ’ दिखता है; अपि अलग शब्द हो तो ‘भी’ (अव्यय) है
  • एक पद में दो उपसर्ग: अभ्यागतः (अभि + आ), प्रत्युपकारः (प्रति + उप), निराकरोति (निर् + आ)

4 लकारों में उपसर्ग

नियम (पृष्ठ 51): पहले धातुरूप बनाइए, फिर उपसर्ग को सन्धि-नियमों से जोड़िए। लङ् का ‘अ’ धातुरूप के साथ लगता है, उपसर्ग उसके आगे।

लकार धातुरूप अनु + धातुरूप
लट् गच्छति अनुगच्छति
लृट् गमिष्यति अनुगमिष्यति
लङ् अगच्छत् अन्वगच्छत् (यण्)
लोट् गच्छतु अनुगच्छतु
विधिलिङ् गच्छेत् अनुगच्छेत्
  • लङ् के और पद: न्यवेदयत् (नि + अवेदयत्), प्रत्यवदत् (प्रति + अवदत्), अन्वकरोत् (अनु + अकरोत्), निरगच्छन् (निर् + अगच्छन्), अवागच्छत् (अव + अगच्छत्), अपाकुर्वन् (अप + अकुर्वन्)
  • ‘अ’ केवल लङ् में: प्रसीदतु शुद्ध, प्रासीदतु अशुद्ध; अवजानामि शुद्ध, अवाजानामि अशुद्ध
  • लङ् का ‘अ’ और लट् का -ति साथ नहीं: अन्वकुर्वन्ति, समकरोति अशुद्ध

5 उपसर्ग-सन्धि

स्थिति उदाहरण
यण् (इ → य्, उ → व्) अत्याचारः, अभ्यागतः, प्रत्युपकारः, अन्वगच्छत्
दीर्घ (अ + अ = आ) अवागच्छत्, अपाकुर्वन्
उत् + मृदु / स्वर: त् → द् उद्भवति, उद्गच्छति
उत् + न: त् → न् उन्नयनम्, उन्नयन्ति
उत् + ड: त् → ड् उड्डयते
उत् + स्था: स् हटता है उत्तिष्ठति, उत्थास्यामः
निस्/दुस् + क/प: स् → ष् निष्कारणम्, दुष्प्रयोजनम्
सम् + व्यञ्जन: अनुस्वार / परसवर्ण संवदन्ति, संहारः, सङ्गच्छते
सम् + कृ (संस्कार): बीच में स् संस्करोति

6 पद और पहचान

  • उपसर्ग से आत्मनेपद: विजयते, पराजयते (√जि), सङ्गच्छते (√गम्); √शुभ् आत्मनेपदी: सुशोभते, सुशोभन्ते
  • अधि + शी: स्थान में द्वितीया (राजकुमारः पर्यङ्कम् अधिशेते, अध्याय 10)
  • पञ्चमी (से) के साथ: निर्गच्छति (आश्रमात्), उद्भवति (कामात्), प्रभवति (हिमालयात्)
  • अव्ययीभाव: आकण्ठम् (गले तक), आजीवनम् (जीवन भर); CBSE सूची के अनु, उप, निर्, प्रति उपसर्ग हैं

7 आम ग़लतियाँ

  • लङ् का ‘अ’ उपसर्ग के साथ नहीं, क्रियापद के साथ: प्रत्यवदत् = प्रति + अवदत् (प्रति + वदत् नहीं)
  • सन्धि छोड़कर न लिखें: अनुअगच्छत् नहीं, अन्वगच्छत्
  • आत्मनेपदी धातु में -ति न लगाएँ: सुशोभन्ते (सुशोभन्ति नहीं)
  • उत्तिष्ठतु का धातु स्था है, तिष्ठ् नहीं; प्रसीदामि का धातु सद् है, सीद् नहीं
  • प्रतिष्ठा का आरम्भिक उपसर्ग प्रति है (प्रति + √स्था)
एक मिनट में
  • उपसर्ग पहले लगता है, अर्थ बदलता है, अकेला नहीं आता
  • 22 उपसर्ग: प्र परा अप सम् अनु अव निर् निस् दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अति सु उत् अभि प्रति परि उप अपि
  • पहले धातुरूप, फिर उपसर्ग, सन्धि-नियम से: अन्वगच्छत्, प्रत्यवदत्