इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।
1 1 अंक के प्रश्न
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: ________ मम जन्मदिवसः अस्ति, अतः अहं प्रसन्नः अस्मि। (मञ्जूषा: अद्य, ह्यः, कुत्र)
उत्तर: अद्य (आज मेरा जन्मदिन है)
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: इदं मम गृहम्, अहम् ________ वसामि। (मञ्जूषा: अत्र, कुतः, यदि)
उत्तर: अत्र (यह मेरा घर है, मैं यहाँ रहता हूँ)
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: यत्र गङ्गा प्रवहति ________ जनाः स्नान्ति। (मञ्जूषा: तत्र, तर्हि, कदा)
उत्तर: तत्र (यत्र का जोड़ा: जहाँ गंगा बहती है वहाँ लोग नहाते हैं)
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: ________ घटिकायां दश वादनम् अस्ति। (मञ्जूषा: इदानीम्, ह्यः, यत्र)
उत्तर: इदानीम् (इस समय घड़ी में दस बजे हैं)
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: ________ अहं भोजनं करोमि, अतः पश्चात् आगच्छ। (मञ्जूषा: अधुना, श्वः, कुतः)
उत्तर: अधुना (अभी मैं भोजन कर रहा हूँ, इसलिए बाद में आना)
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: ________ शीतकालः अस्ति, अतः उष्णं वस्त्रं धारय। (मञ्जूषा: सम्प्रति, ह्यः, कदा)
उत्तर: सम्प्रति (अभी सर्दी का मौसम है)
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: ________ घण्टा वादिता तदा छात्राः कक्षां प्रविष्टाः। (मञ्जूषा: यदा, यत्र, कुत्र)
उत्तर: यदा (तदा का जोड़ा: जब घंटी बजी तब छात्र कक्षा में आए)
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: वृद्धः यष्टिम् आदाय ________ चलति। (मञ्जूषा: शनैः, कदा, यदि)
उत्तर: शनैः (बूढ़ा लाठी लेकर धीरे चलता है)
प्र. अधोलिखितवाक्ये अव्ययपदानि चित्वा लिखत: बालकः सहसा गृहात् बहिः अगच्छत्।
उत्तर: सहसा, बहिः
प्र. अधोलिखितवाक्ये अव्ययपदानि चित्वा लिखत: सीता गीता च उच्चैः गायतः।
उत्तर: च, उच्चैः
प्र. अधोलिखितवाक्ये अव्ययपदानि चित्वा लिखत: अहम् अपि श्वः विद्यालयं गमिष्यामि।
उत्तर: अपि, श्वः
प्र. अधोलिखितवाक्ये अव्ययपदानि चित्वा लिखत: यदा मेघाः गर्जन्ति तदा कृषकाः प्रसन्नाः भवन्ति।
उत्तर: यदा, तदा
प्र. अधोलिखितवाक्ये अव्ययपदानि चित्वा लिखत: त्वं ह्यः कुत्र अगच्छः?
उत्तर: ह्यः, कुत्र
प्र. अधोलिखितवाक्ये अव्ययपदानि चित्वा लिखत: कुक्कुराः ग्रामे इतस्ततः धावन्ति।
उत्तर: इतस्ततः
प्र. कोष्ठकात् शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: अहं ________ विद्यालयम् अगच्छम्। (ह्यः / श्वः)
उत्तर: ह्यः (अगच्छम् भूतकाल है)
प्र. कोष्ठकात् शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: त्वं ________ आगतः? (कुतः / यदा)
उत्तर: कुतः (तुम कहाँ से आए हो?)
प्र. कोष्ठकात् शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: यदि त्वं आगमिष्यसि ________ अहम् अपि आगमिष्यामि। (तर्हि / यावत्)
उत्तर: तर्हि (यदि का जोड़ा)
प्र. कोष्ठकात् शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: यावत् अहं पठामि ________ त्वं तूष्णीं तिष्ठ। (तावत् / कुत्र)
उत्तर: तावत् (यावत् का जोड़ा)
प्र. कोष्ठकात् शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: छात्राः ________ पठन्ति। (उच्चैः / ह्यः)
उत्तर: उच्चैः (पठन्ति वर्तमान है, इसलिए ह्यः नहीं)
प्र. कोष्ठकात् शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: ________ अहं गृहकार्यं करोमि। (इदानीम् / ह्यः)
उत्तर: इदानीम् (करोमि वर्तमान है)
प्र. ‘कुतः’ इति अव्ययस्य हिन्दीभाषायाम् अर्थं लिखत।
उत्तर: कहाँ से
प्र. ‘वृथा’ इति अव्ययस्य हिन्दीभाषायाम् अर्थं लिखत।
उत्तर: व्यर्थ
प्र. ‘इतस्ततः’ इति अव्ययस्य हिन्दीभाषायाम् अर्थं लिखत।
उत्तर: इधर-उधर
प्र. ‘ह्यः’ इति अव्ययस्य हिन्दीभाषायाम् अर्थं लिखत।
उत्तर: बीता हुआ कल
2 2 अंक के प्रश्न
प्र. अधोलिखितैः अव्ययपदैः संस्कृतवाक्यानि रचयत: (क) श्वः (ख) उच्चैः
उत्तर: (क) अहं श्वः मातुलगृहं गमिष्यामि। (मैं कल मामा के घर जाऊँगा।)
(ख) छात्राः उच्चैः पठन्ति। (छात्र जोर-जोर से पढ़ते हैं।)
(इसी तरह का कोई भी शुद्ध वाक्य मान्य है।)
प्र. अधोलिखितैः अव्यययुग्मैः संस्कृतवाक्यानि रचयत: (क) यदा-तदा (ख) यावत्-तावत्
उत्तर: (क) यदा पिता गृहम् आगच्छति तदा वयं भोजनं कुर्मः। (जब पिता घर आते हैं तब हम भोजन करते हैं।)
(ख) यावत् भोजनं न पच्यते तावत् प्रतीक्षस्व। (जब तक भोजन नहीं पकता तब तक प्रतीक्षा करो।)
प्र. अधोलिखितैः अव्ययपदैः संस्कृतवाक्यानि रचयत: (क) कुतः (ख) इतस्ततः
उत्तर: (क) त्वं कुतः आगतः असि? (तुम कहाँ से आए हो?)
(ख) मत्स्याः जले इतस्ततः तरन्ति। (मछलियाँ जल में इधर-उधर तैरती हैं।)
प्र. रेखाङ्कितानाम् अव्ययपदानाम् अर्थं हिन्दीभाषायां लिखत: (क) सहसा निर्णयः न करणीयः। (ख) कालः वृथा न यापनीयः।
उत्तर: (क) सहसा = अचानक (अचानक निर्णय नहीं करना चाहिए)।
(ख) वृथा = व्यर्थ (समय व्यर्थ नहीं बिताना चाहिए)।
प्र. ‘कुत्र’ और ‘कुतः’ में अंतर एक-एक उदाहरण सहित लिखिए।
उत्तर: कुत्र = कहाँ (जगह पूछना): सः कुत्र गच्छति? (वह कहाँ जाता है?)
कुतः = कहाँ से: त्वं कुतः समायातः? (तुम कहाँ से आए हो?)
प्र. ‘श्वः’ और ‘ह्यः’ में अंतर उदाहरण सहित स्पष्ट कीजिए।
उत्तर: श्वः = आने वाला कल; इसके साथ भविष्यत् की क्रिया आती है: अहं श्वः वाराणसीं गमिष्यामि।
ह्यः = बीता हुआ कल; इसके साथ भूतकाल की क्रिया आती है: ह्यः मम गृहे उत्सवः आसीत्।
प्र. अव्यय की परिभाषा लिखकर दो उदाहरण दीजिए।
उत्तर: संस्कृत के वे शब्द जो सदा एक जैसे रहते हैं, जिनमें लिङ्ग, विभक्ति और वचन के आधार पर कोई परिवर्तन नहीं होता, अव्यय कहलाते हैं (सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु … यन्न व्येति तदव्ययम्)।
उदाहरण: अत्र (यहाँ), सहसा (अचानक)।
प्र. यकार और तकार वाले अव्ययों के प्रयोग के बारे में पुस्तक क्या कहती है? दो उदाहरण दीजिए।
उत्तर: यद्यपि-तथापि, यथा-तथा, यदि-तर्हि, यत्र-तत्र, यावत्-तावत्, यदा-तदा जैसे अव्ययों का प्रयोग प्रायः एक साथ करना चाहिए, नहीं तो वाक्य अधूरा रहता है।
उदाहरण: यत्र-यत्र धूमः तत्र-तत्र अग्निः। यदा अहं गमिष्यामि तदा सः अत्र आगमिष्यति।
प्र. ‘इस समय’ अर्थ वाले चार अव्यय लिखिए और किसी एक से संस्कृत वाक्य बनाइए।
उत्तर: इदानीम्, अधुना, सम्प्रति, साम्प्रतम्।
वाक्य: इदानीम् अहं संस्कृतं पठामि। (इस समय मैं संस्कृत पढ़ रहा हूँ।)
प्र. ‘अलम्’ अव्यय के दो अर्थ और उनके साथ आने वाली विभक्ति लिखिए।
उत्तर: (1) निषेध (मत करो) के अर्थ में तृतीया: अलं विवादेन।
(2) पर्याप्त, समर्थ के अर्थ में चतुर्थी: दैत्येभ्यः हरिः अलम्।
3 3 अंक के प्रश्न
प्र. मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत:
(i) अहं ________ नगरं गमिष्यामि।
(ii) एषः छात्रः ________ आगतः? सः पाटलिपुत्रात् आगतः।
(iii) ________ त्वं परिश्रमं करिष्यसि तर्हि सफलः भविष्यसि।
मञ्जूषा: श्वः, कुतः, यदि
उत्तर: (i) श्वः (गमिष्यामि भविष्यत् है)
(ii) कुतः (उत्तर में ‘पाटलिपुत्रात्’ = कहाँ से)
(iii) यदि (तर्हि का जोड़ा)
प्र. मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत:
(i) ________ रविवासरः आसीत्, अद्य सोमवासरः अस्ति।
(ii) तव विद्यालयः ________ अस्ति?
(iii) ________ वर्षा न शाम्यति तावत् गृहे तिष्ठ।
मञ्जूषा: ह्यः, कुत्र, यावत्
उत्तर: (i) ह्यः (आसीत्: कल रविवार था)
(ii) कुत्र (तुम्हारा विद्यालय कहाँ है?)
(iii) यावत् (तावत् का जोड़ा)
प्र. मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत:
(i) सिंहः वने ________ गर्जति।
(ii) त्वं मातुलगृहं ________ गमिष्यसि?
(iii) ________ पुष्पाणि सन्ति तत्र भ्रमराः गुञ्जन्ति।
मञ्जूषा: उच्चैः, कदा, यत्र
उत्तर: (i) उच्चैः (शेर जोर से गरजता है)
(ii) कदा (कब जाओगे?)
(iii) यत्र (तत्र का जोड़ा)
प्र. मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत:
(i) आकाशे मेघाः न आसन्, तथापि ________ वृष्टिः अभवत्।
(ii) पिता आपणं गच्छति, माता ________ गच्छति।
(iii) यदि वर्षा भविष्यति ________ वयं न क्रीडिष्यामः।
मञ्जूषा: सहसा, अपि, तर्हि
उत्तर: (i) सहसा (बादल नहीं थे, फिर भी अचानक वर्षा हुई)
(ii) अपि (माता भी जाती है)
(iii) तर्हि (यदि का जोड़ा)
प्र. मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत:
(i) ________ समयं मा नय, पठ।
(ii) रामः श्यामः ________ विद्यालयं गच्छतः।
(iii) यदा अहं विद्यालयं गच्छामि ________ माता भोजनं पचति।
मञ्जूषा: वृथा, च, तदा
उत्तर: (i) वृथा (समय व्यर्थ मत बिताओ)
(ii) च (गच्छतः द्विवचन: राम और श्याम)
(iii) तदा (यदा का जोड़ा)
प्र. मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत:
(i) उद्याने बालाः ________ धावन्ति, एकत्र न तिष्ठन्ति।
(ii) ________ रात्रिः अस्ति, अतः दीपं प्रज्वालय।
(iii) यावत् जीवनम् अस्ति ________ परोपकारं कुरु।
मञ्जूषा: इतस्ततः, साम्प्रतम्, तावत्
उत्तर: (i) इतस्ततः (बच्चे बगीचे में इधर-उधर दौड़ते हैं)
(ii) साम्प्रतम् (इस समय रात है)
(iii) तावत् (यावत् का जोड़ा)