NCERT व्याकरणवीथिः (कक्षा 9 एवं 10) के नवम अध्याय “समास परिचय” के अभ्यासकार्यम् के चारों प्रश्नों के सभी 28 भाग, पुस्तक के क्रम और शब्दों में, पूरे उत्तरों के साथ। हर उत्तर के साथ समास का नाम और कारण दिया गया है।
कक्षा 10 के प्रश्नपत्र (खण्ड ग, प्रश्न 6) में समास से 4 अंक आते हैं: वाक्य के रेखाङ्कित पद का विग्रह या समस्तपद चार विकल्पों में से चुनना। पाठ्यक्रम: विभक्ति-तत्पुरुष, उपपद-तत्पुरुष, कर्मधारय, बहुव्रीहि, अव्ययीभाव (अनु, उप, सह, निर्, प्रति, यथा) और द्वन्द्व। नञ् तत्पुरुष, द्विगु और एकशेष पुस्तक में हैं, पर CBSE की सूची में नहीं।
पुस्तक के प्रश्न 2 का निर्देश “स्थूलपदानि” कहता है; पुस्तक में ये पद रेखाङ्कित छपे हैं, इसलिए यहाँ भी रेखाङ्कित दिखाए गए हैं।
1 प्र. 1. उदाहरणमनुसृत्य रिक्तस्थानानां पूर्तिः कोष्ठकात् समुचितैः समस्तपदैः कुरुत
उदाहरण: तौ लवकुशौ वाल्मीकेः आश्रमे पठतः। (लवकुशे/ लवकुशौ)
| क्रम | प्रश्न | उत्तर (पूरा वाक्य) | कारण |
|---|---|---|---|
| (i) | ……………. जनः नित्यकर्म कृत्वा प्रातराशं करोति। (विशालवृक्षः/ सुप्तोत्थितः) | सुप्तोत्थितः जनः नित्यकर्म कृत्वा प्रातराशं करोति। | सुप्तोत्थितः = आदौ सुप्तः पश्चादुत्थितः (कर्मधारय, उभयपद-विशेषण): सोकर उठा हुआ व्यक्ति ही नित्यकर्म करके नाश्ता करता है। विशालवृक्षः (बड़ा पेड़) जन का विशेषण नहीं बन सकता। |
| (ii) | त्रयाणां लोकानां समाहारः …………….. इति कथ्यते। (त्रिलोकी/ त्रिलोकम्) | त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी इति कथ्यते। | द्विगु: पुस्तक के अनुसार यह ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग बनता है (त्रिलोकी, पञ्चवटी, सप्तशती)। |
| (iii) | ऋषेः आश्रमः …………….. अस्ति। (प्रतिगृहम्/ उपगङ्गम्) | ऋषेः आश्रमः उपगङ्गम् अस्ति। | उपगङ्गम् = गङ्गायाः समीपम् (अव्ययीभाव): आश्रम गङ्गा के पास है। प्रतिगृहम् (हर घर में) का अर्थ यहाँ नहीं बैठता। |
| (iv) | तव …………….. मलिनम् अस्ति। (पाणिपादाः/ पाणिपादम्) | तव पाणिपादम् मलिनम् अस्ति। | पाणिपादम् = पाणी च पादौ च तेषां समाहारः (समाहार द्वन्द्व): नपुंसकलिङ्ग एकवचन, इसलिए विशेषण भी मलिनम् (नपुंसक एकवचन)। |
| (v) | …………….. सैनिकः व्रणयुक्तः जातः। (स्वर्गपतितः/ अश्वपतितः) | अश्वपतितः सैनिकः व्रणयुक्तः जातः। | अश्वपतितः = अश्वात् पतितः (पञ्चमी तत्पुरुष): घोड़े से गिरा सैनिक घायल हुआ। स्वर्गपतितः (स्वर्ग से गिरा) अर्थ में नहीं बैठता। |
| (vi) | …………….. जीवनस्य उद्देश्याः सन्ति। (धर्मार्थकाममोक्षं/ धर्मार्थकाममोक्षाः) | धर्मार्थकाममोक्षाः जीवनस्य उद्देश्याः सन्ति। | धर्मश्च अर्थश्च कामश्च मोक्षश्च = धर्मार्थकाममोक्षाः (इतरेतर द्वन्द्व): चार पद, इसलिए बहुवचन, जो उद्देश्याः और सन्ति (बहुवचन) से मेल खाता है। |
दोनों विकल्पों का विग्रह कीजिए और देखिए कि वाक्य के अर्थ में कौन बैठता है। फिर वचन और लिङ्ग मिलाइए: धर्मार्थकाममोक्षाः (बहुवचन) के साथ सन्ति, पाणिपादम् (नपुंसक एकवचन) के साथ मलिनम्।
2 प्र. 2. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदानि आश्रित्य समस्तपदं विग्रहं वा लिखत
यथा: भिक्षुकः प्रत्येकं गृहं गच्छति। उत्तर: एकम् एकम् इति
| क्रम | वाक्य (रेखाङ्कित पद) | उत्तर | समास |
|---|---|---|---|
| (i) | शरणम् आगतः तु सदैव रक्षणीयः। | शरणागतः (समस्तपद) | द्वितीया तत्पुरुष |
| (ii) | विद्यया हीनः छात्रः न शोभते। | विद्याहीनः (समस्तपद) | तृतीया तत्पुरुष |
| (iii) | असत्यं तु त्याज्यं भवति। | न सत्यम् (विग्रह) | नञ् तत्पुरुष |
| (iv) | रामः महाराजः आसीत्। | महान् च असौ राजा (विग्रह) | कर्मधारय (विशेषण-विशेष्य) |
| (v) | सीता च रामः च वनम् अगच्छताम्। | सीतारामौ (समस्तपद) | इतरेतर द्वन्द्व (दो पद, इसलिए द्विवचन; क्रिया अगच्छताम् भी द्विवचन) |
| (vi) | तडागः नीलोत्पलैः सुशोभते। | नीलैः उत्पलैः (विग्रह) | कर्मधारय (विशेषण-विशेष्य); वाक्य में पद तृतीया बहुवचन है, इसलिए विग्रह भी तृतीया बहुवचन में। मूल रूप: नीलम् उत्पलम् = नीलोत्पलम् |
3 प्र. 3. उदाहरणानि पठित्वा तदनुसारं विग्रहं समासनामानि च लिखत
उदाहरण: पाणी च पादौ च तेषां समाहारः, पाणिपादम् (समाहार द्वन्द्व); माता च पिता च इति, मातापितरौ (इतरेतर द्वन्द्व); माता च पिता च इति, पितरौ (एकशेष)
| क्रम | समस्त पद | विग्रह | समास का नाम |
|---|---|---|---|
| (i) | ब्राह्मणौ | ब्राह्मणः च ब्राह्मणी च | एकशेष (पुंल्लिङ्ग पद शेष रहा; ब्राह्मणश्च ब्राह्मणश्च से भी ब्राह्मणौ बनता है, नाम वही एकशेष) |
| (ii) | सुखदुःखम् | सुखं च दुःखं च तयोः समाहारः | समाहार द्वन्द्व (नपुंसकलिङ्ग एकवचन) |
| (iii) | शिरोग्रीवम् | शिरः च ग्रीवा च तयोः समाहारः | समाहार द्वन्द्व (शरीर के अंगों का समूह; शिरः + ग्रीवम् में विसर्ग का उत्व) |
| (iv) | रामलक्ष्मणभरताः | रामः च लक्ष्मणः च भरतः च | इतरेतर द्वन्द्व (तीन पद, इसलिए बहुवचन) |
| (v) | अजौ | अजः च अजा च | एकशेष (पुंल्लिङ्ग अज शेष रहा; अजश्च अजश्च से भी अजौ बनता है) |
| (vi) | बालकाः | बालकः च बालकः च बालकः च | एकशेष (पुस्तक का उदाहरण) |
| (vii) | शास्त्रप्रवीणः | शास्त्रे प्रवीणः | सप्तमी तत्पुरुष |
| (viii) | नरसिंहः | नरः सिंह इव | कर्मधारय (पुस्तक इसे उपमान-उपमेय समूह में रखती है) |
| (ix) | प्रत्यक्षम् | अक्ष्णोः प्रति | अव्ययीभाव |
| (x) | दशाननः | दश आननानि यस्य सः (रावणः) | बहुव्रीहि |
विग्रह के सारे पद समस्त पद में दिखें (रामलक्ष्मणभरताः, सुखदुःखम्) तो द्वन्द्व। केवल एक पद बचे (ब्राह्मणौ, अजौ, बालकाः) तो एकशेष। द्वन्द्व में द्विवचन/बहुवचन रूप इतरेतर, नपुंसक एकवचन (-म्) समाहार।
4 प्र. 4. अधोलिखितवाक्येषु समस्तपदं चित्वा तस्य विग्रहं लिखत
| क्रम | वाक्य | समस्तपदम् → विग्रहम् | समास |
|---|---|---|---|
| (i) | विष्णुः पीताम्बरं धारयति। | पीताम्बरम् → पीतम् अम्बरम् | कर्मधारय: यहाँ पीताम्बरम् (नपुंसक, द्वितीया) वह पीला वस्त्र है जिसे विष्णु धारण करते हैं, इसलिए विग्रह में ‘यस्य’ नहीं आता। (पीताम्बरः = कृष्ण, पीतम् अम्बरम् यस्य सः, बहुव्रीहि होता।) |
| (ii) | भवतः कार्यं निर्विघ्नं समापयेत्। | निर्विघ्नम् → विघ्नानाम् अभावः | अव्ययीभाव |
| (iii) | दुर्गासप्तशती पठितव्या। | दुर्गासप्तशती → दुर्गायाः सप्तशती | षष्ठी तत्पुरुष; इसके भीतर सप्तशती = सप्तानां शतानां समाहारः (द्विगु, पुस्तक का उदाहरण) |
| (iv) | शरविद्धः हंसः भूमौ पतितः। | शरविद्धः → शरेण विद्धः | तृतीया तत्पुरुष |
| (v) | वृद्धः पुत्रपौत्रम् दृष्ट्वा प्रसीदति। | पुत्रपौत्रम् → पुत्रः च पौत्रः च तयोः समाहारः | समाहार द्वन्द्व (पुस्तक: पुत्रश्च पौत्रश्च = पुत्रपौत्रम्) |
| (vi) | विष्णुः चक्रपाणिः कथ्यते। | चक्रपाणिः → चक्रं पाणौ यस्य सः | बहुव्रीहि (अन्य पद: विष्णुः) |
बहुव्रीहि में समस्त पद किसी तीसरे का नाम बनता है (पीताम्बरः = कृष्ण)। प्रश्न (i) में विष्णु पीताम्बर को धारण करते हैं, यानी पीताम्बरम् स्वयं वस्त्र है। इसलिए यहाँ विशेषण-विशेष्य वाला कर्मधारय है।