UP Board Class 10 Sanskrit Vyakaran Chapter 4 धातुरूप Notes in Hindi

Contents hide
यह अध्याय किस पुस्तक/खण्ड से है

यह पाठ उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् (UP Board) की कक्षा 10 संस्कृत (सत्र 2026-27) के व्याकरण, अनुवाद एवं रचना खण्ड पर आधारित है।

इस अध्याय में आप सीखेंगे
  • धातु, लकार, पुरुष, वचन और पद (परस्मैपद, आत्मनेपद, उभयपद) का अर्थ
  • पाठ्यक्रम के पाँच लकार: लट्, लृट्, लोट्, लङ्, विधिलिङ्, उनके अर्थ और प्रत्यय
  • UP Board कक्षा 10 की सभी 13 धातुओं के पाँचों लकारों में पूरे रूप: 7 परस्मैपद, 2 आत्मनेपद और 4 उभयपद धातुएँ (दोनों पदों में)
  • हर धातु का अङ्ग (रूप बनाने वाला आधार) कैसे बनता है, और कौन-से रूप अलग से याद करने हैं
  • किसी दिए हुए रूप का लकार, पुरुष, वचन पहचानने का तरीका, और दो जगह आने वाले रूपों की पहचान
  • छह प्रश्नपत्रों के सभी 12 धातुरूप प्रश्न, हल सहित
धातुलकारपुरुषवचनपरस्मैपदआत्मनेपदउभयपदगणअङ्गप्रत्यय

1 UP Board 2026-27 में यह अध्याय

पाठ्यक्रम का दायरा: खण्ड ‘ख’ (व्याकरण), 2 अंक

पाठ्यक्रम की पंक्ति: “धातुरूप (लट्, लृट्, लोट्, लङ् तथा विधिलिङ् लकारों में)”

  • (अ) परस्मैपद: भू, पा, वस्, स्था, नश्, आप्, इष्
  • (ब) आत्मनेपद: वृध्, जन्
  • (स) उभयपद: नी, दा, ज्ञा, चुर्
  • परस्मैपद धातुओं के रूप केवल परस्मैपद में और आत्मनेपद धातुओं के केवल आत्मनेपद में चलते हैं; उभयपद धातुओं के रूप दोनों पदों में। इसलिए इस अध्याय में 7 + 2 + 4 × 2 = 17 रूप-तालिकाएँ हैं, हर एक में पाँच लकार।
प्रश्न किस रूप में आता है

2023-24 का आदर्श प्रश्नपत्र, 2024 का बोर्ड प्रश्नपत्र और 2025 के चार सेट (BQ, BR, BS, BU), छहों में धातुरूप के दो बहुविकल्पीय प्रश्न (प्रश्न 17 और 18, 1-1 अंक) आए। तीन तरह के प्रश्न:

  • ‘X’ किस लकार का रूप है? जैसे ‘दास्यामि’, ‘ददति’, ‘भवेः’, ‘पास्यसि’, ‘भवेयुः’।
  • ‘X’ का पुरुष व वचन है: जैसे ‘भवामः’, ‘अभवम्’।
  • ‘X’ रूप है: विकल्पों में लकार, पुरुष, वचन तीनों। जैसे ‘जानाति’, ‘पास्यथ’। (2024 में ‘नश्यथ’ का प्रश्न ‘किस लकार का है?’ पूछा गया, पर विकल्पों में लकार, पुरुष, वचन तीनों थे।)

इसलिए दो काम पक्के करने हैं: (1) हर धातु की पूरी तालिका, (2) किसी भी रूप को देखकर उसका लकार, पुरुष, वचन बताना। खंड 11 और 12 इसी के लिए हैं।

2 पहले ये शब्द समझ लें

शब्द सरल अर्थ उदाहरण
क्रियापद वाक्य का वह शब्द जो काम का करना या होना बताए बालकः पठति
धातु क्रियापद का मूल रूप, जिससे सारे रूप बनते हैं भवति का धातु भू
लकार काल (समय) या भाव (आज्ञा, चाहिए) बताने वाले दस वर्ग; हर एक का नाम ‘ल’ से शुरू होता है लट्, लङ्, लृट्
पुरुष कर्ता कौन है: प्रथम (वह), मध्यम (तुम), उत्तम (मैं) सः, त्वम्, अहम्
वचन संख्या: एकवचन (एक), द्विवचन (दो), बहुवचन (तीन या अधिक) भवति, भवतः, भवन्ति
पद प्रत्ययों का समूह: परस्मैपद या आत्मनेपद नयति (परस्मैपद), नयते (आत्मनेपद)
गण धातुओं के दस वर्ग; एक गण की धातुएँ एक ही ढंग से रूप बनाती हैं भ्वादिगण, दिवादिगण
विकरण धातु और प्रत्यय के बीच जुड़ने वाला अंश, जो गण से तय होता है भ्वादि में ‘अ’, दिवादि में ‘य’, स्वादि में ‘नु’, क्र्यादि में ‘ना’
अङ्ग धातु + विकरण से बना आधार, जिस पर प्रत्यय लगता है भू + अ = भव; भव + ति = भवति
तिङ् प्रत्यय धातु के बाद लगने वाले, पुरुष-वचन बताने वाले प्रत्यय (कुल 18) तिप्, तस्, झि … महिङ्
गुण इ/ई का ए, उ/ऊ का ओ, ऋ का अर् होना भू → भो (भव), चुर् → चोर्, वृध् → वर्ध्
इट् लृट् में स्य से पहले जुड़ने वाला ‘इ’ भव् + इ + स्य = भविष्य
सेट् / अनिट् जिस धातु में इट् आता है वह सेट्, जिसमें नहीं आता वह अनिट् भविष्यति (सेट्); पास्यति, वत्स्यति (अनिट्)
द्वित्व धातु का पहला अक्षर दोहराया जाना (जुहोत्यादिगण) दा → ददा
आगम शब्द में बाहर से जुड़ने वाला अंश; लङ् में धातु से पहले ‘अ’ जुड़ता है भवत् → अभवत्
कर्तृगामी / परगामी क्रिया का फल कर्ता को मिले / किसी दूसरे को मिले नयते (अपने लिए) / नयति (दूसरे के लिए)

3 धातु, गण और पद

याद करेंपरिभाषा 1

क्रिया: जिस शब्द द्वारा किसी कार्य के करने या होने का बोध हो, उसे क्रिया कहते हैं।

याद करेंपरिभाषा 2

धातु: क्रियापद के मूल रूप को धातु कहते हैं। जैसे ‘बालकः जलं पिबति’ में पिबति क्रियापद है और उसका मूल रूप ‘पा’ धातु है।

  • संस्कृत की धातुएँ दस गणों में बाँटी गई हैं: भ्वादिगण (1), अदादिगण (2), जुहोत्यादिगण (3), दिवादिगण (4), स्वादिगण (5), तुदादिगण (6), रुधादिगण (7), तनादिगण (8), क्र्यादिगण (9), चुरादिगण (10)। (कुछ पुस्तकों में तुदादि और रुधादि का क्रम उलटा मिलता है; गणों के नाम वही हैं।)
  • गण का नाम उसकी पहली धातु पर रखा गया है: भ्वादि = भू + आदि (भू जिसमें पहली है), चुरादि = चुर् + आदि।
  • हमारी 13 धातुएँ इन सात गणों से हैं: भ्वादि (भू, पा, वस्, स्था, वृध्, नी), दिवादि (नश्, जन्), स्वादि (आप्), तुदादि (इष्), जुहोत्यादि (दा), क्र्यादि (ज्ञा), चुरादि (चुर्)।
याद करेंपरिभाषा 3

परस्मैपदी धातु: जिन धातुओं के रूप परस्मैपद के प्रत्ययों से बनते हैं; लट् प्रथम पुरुष में ति, तः, अन्ति (भवति, भवतः, भवन्ति)।

याद करेंपरिभाषा 4

आत्मनेपदी धातु: जिन धातुओं के रूप आत्मनेपद के प्रत्ययों से बनते हैं; लट् प्रथम पुरुष में ते, इते, अन्ते (वर्धते, वर्धेते, वर्धन्ते)।

याद करेंपरिभाषा 5

उभयपदी धातु: जिन धातुओं के रूप दोनों पदों में चलते हैं। क्रिया का फल कर्ता को मिले (कर्तृगामी) तो आत्मनेपद, किसी दूसरे को मिले (परगामी) तो परस्मैपद। जैसे नी: नयति / नयते, दा: ददाति / दत्ते।

परस्मैपद

  • फल दूसरे के लिए (परगामी)
  • लट्: ति, तः, अन्ति
  • भवति, पिबति, आप्नोति, नयति
  • पाठ्यक्रम में: 7 परस्मैपद धातुएँ + 4 उभयपद धातुओं के परस्मैपद रूप

आत्मनेपद

  • फल अपने लिए (कर्तृगामी)
  • लट्: ते, इते (एते/आते), अन्ते
  • वर्धते, जायते, नयते, दत्ते
  • पाठ्यक्रम में: 2 आत्मनेपद धातुएँ + 4 उभयपद धातुओं के दूसरे रूप

4 पाँच लकार: अर्थ और पहचान

लकार दस हैं (लट्, लिट्, लुट्, लृट्, लेट्, लोट्, लङ्, लिङ्, लुङ्, लृङ्)। UP Board कक्षा 10 में इनमें से पाँच के रूप पूछे जाते हैं:

लकार किस अर्थ में हिन्दी में पहचान उदाहरण (भू धातु)
लट् वर्तमान काल ता है, ते हैं, रहा है सः प्रसन्नः भवति (वह प्रसन्न होता है)
लङ् अनद्यतन भूतकाल (आज से पहले का) ता था, या, हुआ सः प्रसन्नः अभवत् (वह प्रसन्न हुआ)
लृट् सामान्य भविष्यत् काल गा, गी, गे सः प्रसन्नः भविष्यति (वह प्रसन्न होगा)
लोट् आज्ञा, प्रार्थना, आशीर्वाद ओ, ए, इए सः प्रसन्नः भवतु (वह प्रसन्न हो)
विधिलिङ् विधि: ‘चाहिए’, ‘करे’ आदि चाहिए, ए (सम्भावना) सः प्रसन्नः भवेत् (उसे प्रसन्न होना चाहिए)
पाँच लकार एक नज़र में: लङ्, लट्, लृट् समय बताते हैं; लोट् और विधिलिङ् भाव (आज्ञा, चाहिए) बताते हैं
पाँच लकार एक नज़र में: लङ्, लट्, लृट् समय बताते हैं; लोट् और विधिलिङ् भाव (आज्ञा, चाहिए) बताते हैं
याद करेंपरिभाषा 6

लट् लकार: वर्तमान काल को व्यक्त करने के लिए। जैसे: बालकः जलं पिबति।

याद करेंपरिभाषा 7

लङ् लकार: अनद्यतन भूतकाल (आज से पहले बीते समय) की क्रिया बताने के लिए। धातु (अङ्ग) से पहले ‘अ’ जुड़ता है। जैसे: रामः वने अवसत्।

याद करेंपरिभाषा 8

लृट् लकार: सामान्य भविष्यत् काल के लिए। बीच में ‘स्य’ या ‘इष्य’ आता है। जैसे: श्वः सः अत्र स्थास्यति।

याद करेंपरिभाषा 9

लोट् लकार: आज्ञा देने, प्रार्थना करने या आशीर्वाद के भाव में। जैसे: त्वं गृहं गच्छ; सर्वे सुखिनः भवन्तु।

याद करेंपरिभाषा 10

विधिलिङ्: ‘चाहिए’, ‘करे’ आदि विधि के भाव में। जैसे: छात्रः प्रतिदिनं पठेत्।

5 पुरुष, वचन और कर्ता-क्रिया का मेल

  • क्रिया का पुरुष और वचन वही होता है जो कर्ता का है।
  • इसलिए किसी रूप का पुरुष-वचन बताने के लिए सोचें: यह रूप किस कर्ता के साथ आएगा?
पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष (वह, वे; कोई भी नाम) सः, सा, रामः, भवान् तौ, ते, रामौ, भवन्तौ ते, ताः, रामाः, भवन्तः
मध्यम पुरुष (तुम) त्वम् युवाम् यूयम्
उत्तम पुरुष (मैं, हम) अहम् आवाम् वयम्
ध्यान दें

‘भवान्’ (आप) का अर्थ ‘तुम’ जैसा है, पर इसके साथ क्रिया प्रथम पुरुष में आती है: भवान् जलं पिबति, भवन्तः ग्रामे वसन्ति।

6 प्रत्यय: रूप बनाने की कुंजी

धातु के बाद लगने वाले 18 मूल (तिङ्) प्रत्यय: परस्मैपद के 9 और आत्मनेपद के 9।

पुरुष परस्मैपद आत्मनेपद
एक द्वि बहु एक द्वि बहु
प्रथम तिप् तस् झि त आताम् झ
मध्यम सिप् थस् थ थास् आथाम् ध्वम्
उत्तम मिप् वस् मस् इट् वहि महिङ्

इनसे पाँचों लकारों में जो अंतिम अंश (प्रत्यय) बनते हैं, वे नीचे हैं। अ-अन्त अङ्ग (भव, पिब, नश्य, इच्छ, नय, चोरय) पर पहला रूप लगता है; ‘/’ के बाद वाला रूप आप् (स्वादि), दा (जुहोत्यादि) और ज्ञा (क्र्यादि) में दिखता है: जैसे ददति (अति), अददुः (उः), ददतु (अतु), आप्नुवः, आप्नुमः (वः, मः), आप्नुहि (हि), आप्नुयात् (यात्)। क्र्यादि ज्ञा में व/म से पहले ई आता है: जानीवः, जानीमः।

परस्मैपद: पाँच लकारों के अंतिम अंश
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट् प्रथम ति तः अन्ति / अति
मध्यम सि थः थ
उत्तम आमि आवः / वः आमः / मः
लङ् प्रथम त् ताम् अन् / उः
मध्यम ः तम् त
उत्तम अम् आव / व आम / म
लृट् प्रथम स्यति स्यतः स्यन्ति
मध्यम स्यसि स्यथः स्यथ
उत्तम स्यामि स्यावः स्यामः
लोट् प्रथम तु ताम् अन्तु / अतु
मध्यम (अ) / हि तम् त
उत्तम आनि आव आम
विधिलिङ् प्रथम एत् / यात् एताम् / याताम् एयुः / युः
मध्यम एः / याः एतम् / यातम् एत / यात
उत्तम एयम् / याम् एव / याव एम / याम
आत्मनेपद: पाँच लकारों के अंतिम अंश
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट् प्रथम ते एते / आते अन्ते / अते
मध्यम से एथे / आथे ध्वे
उत्तम ए आवहे / वहे आमहे / महे
लङ् प्रथम त एताम् / आताम् अन्त / अत
मध्यम थाः एथाम् / आथाम् ध्वम्
उत्तम ए / इ आवहि / वहि आमहि / महि
लृट् प्रथम स्यते स्येते स्यन्ते
मध्यम स्यसे स्येथे स्यध्वे
उत्तम स्ये स्यावहे स्यामहे
लोट् प्रथम ताम् एताम् / आताम् अन्ताम् / अताम्
मध्यम स्व एथाम् / आथाम् ध्वम्
उत्तम ऐ आवहै आमहै
विधिलिङ् प्रथम एत / ईत एयाताम् / ईयाताम् एरन् / ईरन्
मध्यम एथाः / ईथाः एयाथाम् / ईयाथाम् एध्वम् / ईध्वम्
उत्तम एय / ईय एवहि / ईवहि एमहि / ईमहि
चार बातें जो हर धातु में एक-सी हैं
  • लङ् में धातु (अङ्ग) से पहले ‘अ’ जुड़ता है: भवति → अभवत्, वर्धते → अवर्धत, ददाति → अददात्। स्वर से शुरू होने वाली धातु में यह अ स्वर से मिल जाता है: इच्छति → ऐच्छत्, आप्नोति → आप्नोत्।
  • लृट् में बीच में ‘स्य’ या ‘इष्य’ आता है और उसके रूप ठीक लट् जैसे चलते हैं: भविष्यति, भविष्यतः, भविष्यन्ति।
  • लोट् उत्तम पुरुष में ‘आनि, आव, आम’ (परस्मैपद) और ‘ऐ, आवहै, आमहै’ (आत्मनेपद) आते हैं।
  • विधिलिङ् परस्मैपद अ-अन्त अङ्ग में ‘एत्, एताम्, एयुः’, दूसरे गणों में ‘यात्, याताम्, युः’ (आप्नुयात्, दद्यात्, जानीयात्); आत्मनेपद में ‘एत/ईत’।
धातुभू, पा, आप्, दा
↓ गण के अनुसार विकरण / गुण / द्वित्व
अङ्गभव, पिब, आप्नु, ददा
↓ लकार, पुरुष, वचन का प्रत्यय
रूपभवति, पिबति, आप्नोति, ददाति

7 पाठ्यक्रम की 13 धातुएँ: एक नज़र में

धातु अर्थ गण पद लट् प्र. पु. एक. लृट् प्र. पु. एक.
भू होना भ्वादिगण (1) परस्मैपद भवति भविष्यति
पा पीना भ्वादिगण (1) परस्मैपद पिबति पास्यति
वस् रहना, निवास करना भ्वादिगण (1) परस्मैपद वसति वत्स्यति
स्था ठहरना, बैठना भ्वादिगण (1) परस्मैपद तिष्ठति स्थास्यति
नश् नष्ट होना दिवादिगण (4) परस्मैपद नश्यति नङ्क्ष्यति / नशिष्यति
आप् पाना, प्राप्त करना स्वादिगण (5) परस्मैपद आप्नोति आप्स्यति
इष् चाहना, इच्छा करना तुदादिगण (6) परस्मैपद इच्छति एषिष्यति
वृध् बढ़ना भ्वादिगण (1) आत्मनेपद वर्धते वर्धिष्यते
जन् उत्पन्न होना, पैदा होना दिवादिगण (4) आत्मनेपद जायते जनिष्यते
नी ले जाना भ्वादिगण (1) उभयपद नयति / नयते नेष्यति / नेष्यते
दा देना जुहोत्यादिगण (3) उभयपद ददाति / दत्ते दास्यति / दास्यते
ज्ञा जानना क्र्यादिगण (9) उभयपद जानाति / जानीते ज्ञास्यति / ज्ञास्यते
चुर् चुराना चुरादिगण (10) उभयपद चोरयति / चोरयते चोरयिष्यति / चोरयिष्यते
किस धातु के रूप पढ़ने हैं: भ्रम से बचें
  • पा: यहाँ ‘पीना’ वाली पा (पिबति) है। (सामान्य ज्ञान: ‘रक्षा करना’ वाली पा धातु के रूप पाति, पातः, पान्ति चलते हैं; उसका लृट् भी पास्यति ही है।)
  • वस्: यहाँ ‘रहना’ वाली परस्मैपदी वस् (वसति) है। (सामान्य ज्ञान: ‘पहनना’ वाली वस् आत्मनेपदी है: वस्ते।)
  • दा: यहाँ उभयपदी ‘दा’ (जुहोत्यादिगण) है: ददाति / दत्ते। 2025 के प्रश्नपत्रों में भी ‘ददति’ और ‘दास्यामि’ इसी धातु के रूप पूछे गए। (सामान्य ज्ञान: यच्छति वाले रूप एक दूसरी, भ्वादिगण की परस्मैपदी ‘दा’ धातु के हैं।)
  • ज्ञा, चुर्: पाठ्यक्रम ने इन्हें उभयपद में रखा है, इसलिए दोनों पदों के रूप दिए गए हैं: जानाति / जानीते, चोरयति / चोरयते।

8 परस्मैपद धातुएँ: पूरे रूप

ये सात धातुएँ केवल परस्मैपद में चलती हैं। हर धातु के लिए पहले उसका अङ्ग समझें, फिर तालिका पढ़ें।

8.1 भू (होना), भ्वादिगण (1)

पहचान-संकेत: भू
  • भ्वादिगण में धातु के बाद ‘अ’ (विकरण) जुड़ता है और ऊ का गुण ओ होता है; ओ + अ = अव: भू → भव (भवति, अभवत्, भवतु, भवेत्)।
  • लृट् में बीच में ‘इ’ (इट्) आता है: भू → भव् + इ + स्य = भविष्य (भविष्यति)।
  • उदाहरण: श्वः वर्षा भविष्यति। (कल वर्षा होगी।)
भू धातु (होना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम भवति भवतः भवन्ति
मध्यम भवसि भवथः भवथ
उत्तम भवामि भवावः भवामः
लङ्
भूत
प्रथम अभवत् अभवताम् अभवन्
मध्यम अभवः अभवतम् अभवत
उत्तम अभवम् अभवाव अभवाम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम भविष्यति भविष्यतः भविष्यन्ति
मध्यम भविष्यसि भविष्यथः भविष्यथ
उत्तम भविष्यामि भविष्यावः भविष्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम भवतु भवताम् भवन्तु
मध्यम भव भवतम् भवत
उत्तम भवानि भवाव भवाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम भवेत् भवेताम् भवेयुः
मध्यम भवेः भवेतम् भवेत
उत्तम भवेयम् भवेव भवेम

8.2 पा (पीना), भ्वादिगण (1)

पहचान-संकेत: पा
  • ‘पीना’ वाली पा धातु का अङ्ग बदलकर पिब हो जाता है: पिबति, अपिबत्, पिबतु, पिबेत्।
  • पर लृट् मूल धातु ‘पा’ से बनता है और इट् नहीं आता: पा + स्य = पास्य (पास्यति)। पिबिष्यति नहीं।
  • उदाहरण: बालकः दुग्धं पिबति। (बालक दूध पीता है।)
पा धातु (पीना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम पिबति पिबतः पिबन्ति
मध्यम पिबसि पिबथः पिबथ
उत्तम पिबामि पिबावः पिबामः
लङ्
भूत
प्रथम अपिबत् अपिबताम् अपिबन्
मध्यम अपिबः अपिबतम् अपिबत
उत्तम अपिबम् अपिबाव अपिबाम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम पास्यति पास्यतः पास्यन्ति
मध्यम पास्यसि पास्यथः पास्यथ
उत्तम पास्यामि पास्यावः पास्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम पिबतु पिबताम् पिबन्तु
मध्यम पिब पिबतम् पिबत
उत्तम पिबानि पिबाव पिबाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम पिबेत् पिबेताम् पिबेयुः
मध्यम पिबेः पिबेतम् पिबेत
उत्तम पिबेयम् पिबेव पिबेम

8.3 वस् (रहना, निवास करना), भ्वादिगण (1)

पहचान-संकेत: वस्
  • अङ्ग वस: वसति, अवसत्, वसतु, वसेत्।
  • लृट् में इट् नहीं आता (अनिट् धातु), और स्य से पहले वस् का स् त् बन जाता है: वस् + स्य = वत्स्य (वत्स्यति)। वसिष्यति नहीं।
  • उदाहरण: वयं ग्रामे वसामः। (हम गाँव में रहते हैं।)
वस् धातु (रहना, निवास करना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम वसति वसतः वसन्ति
मध्यम वससि वसथः वसथ
उत्तम वसामि वसावः वसामः
लङ्
भूत
प्रथम अवसत् अवसताम् अवसन्
मध्यम अवसः अवसतम् अवसत
उत्तम अवसम् अवसाव अवसाम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम वत्स्यति वत्स्यतः वत्स्यन्ति
मध्यम वत्स्यसि वत्स्यथः वत्स्यथ
उत्तम वत्स्यामि वत्स्यावः वत्स्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम वसतु वसताम् वसन्तु
मध्यम वस वसतम् वसत
उत्तम वसानि वसाव वसाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम वसेत् वसेताम् वसेयुः
मध्यम वसेः वसेतम् वसेत
उत्तम वसेयम् वसेव वसेम

8.4 स्था (ठहरना, बैठना), भ्वादिगण (1)

पहचान-संकेत: स्था
  • ‘स्था’ का अङ्ग बदलकर तिष्ठ हो जाता है: तिष्ठति, अतिष्ठत्, तिष्ठतु, तिष्ठेत्।
  • लृट् मूल धातु से, बिना इट्: स्था + स्य = स्थास्य (स्थास्यति)। तिष्ठिष्यति नहीं।
  • उदाहरण: छात्राः कक्षायां तिष्ठन्ति। (छात्र कक्षा में बैठे हैं।)
स्था धातु (ठहरना, बैठना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम तिष्ठति तिष्ठतः तिष्ठन्ति
मध्यम तिष्ठसि तिष्ठथः तिष्ठथ
उत्तम तिष्ठामि तिष्ठावः तिष्ठामः
लङ्
भूत
प्रथम अतिष्ठत् अतिष्ठताम् अतिष्ठन्
मध्यम अतिष्ठः अतिष्ठतम् अतिष्ठत
उत्तम अतिष्ठम् अतिष्ठाव अतिष्ठाम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम स्थास्यति स्थास्यतः स्थास्यन्ति
मध्यम स्थास्यसि स्थास्यथः स्थास्यथ
उत्तम स्थास्यामि स्थास्यावः स्थास्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम तिष्ठतु तिष्ठताम् तिष्ठन्तु
मध्यम तिष्ठ तिष्ठतम् तिष्ठत
उत्तम तिष्ठानि तिष्ठाव तिष्ठाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम तिष्ठेत् तिष्ठेताम् तिष्ठेयुः
मध्यम तिष्ठेः तिष्ठेतम् तिष्ठेत
उत्तम तिष्ठेयम् तिष्ठेव तिष्ठेम

8.5 नश् (नष्ट होना), दिवादिगण (4)

पहचान-संकेत: नश्
  • दिवादिगण में धातु के बाद ‘य’ (विकरण) जुड़ता है: नश् + य = नश्य (नश्यति, अनश्यत्, नश्यतु, नश्येत्)।
  • लृट् के दो रूप, दोनों शुद्ध: इ (इट्) लगे तो नशिष्यति; इ न लगे तो श् से पहले ङ् जुड़ता है और श् का क् होकर स्य के साथ क्ष्य बनता है: नङ्क्ष्यति। परीक्षा में कोई भी एक लिखें; तालिका में दोनों दिए हैं।
  • उदाहरण: दुर्गुणैः यशः नश्यति। (बुरे गुणों से यश नष्ट होता है।)
नश् धातु (नष्ट होना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम नश्यति नश्यतः नश्यन्ति
मध्यम नश्यसि नश्यथः नश्यथ
उत्तम नश्यामि नश्यावः नश्यामः
लङ्
भूत
प्रथम अनश्यत् अनश्यताम् अनश्यन्
मध्यम अनश्यः अनश्यतम् अनश्यत
उत्तम अनश्यम् अनश्याव अनश्याम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम नङ्क्ष्यति / नशिष्यति नङ्क्ष्यतः / नशिष्यतः नङ्क्ष्यन्ति / नशिष्यन्ति
मध्यम नङ्क्ष्यसि / नशिष्यसि नङ्क्ष्यथः / नशिष्यथः नङ्क्ष्यथ / नशिष्यथ
उत्तम नङ्क्ष्यामि / नशिष्यामि नङ्क्ष्यावः / नशिष्यावः नङ्क्ष्यामः / नशिष्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम नश्यतु नश्यताम् नश्यन्तु
मध्यम नश्य नश्यतम् नश्यत
उत्तम नश्यानि नश्याव नश्याम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम नश्येत् नश्येताम् नश्येयुः
मध्यम नश्येः नश्येतम् नश्येत
उत्तम नश्येयम् नश्येव नश्येम

8.6 आप् (पाना, प्राप्त करना), स्वादिगण (5)

पहचान-संकेत: आप्
  • स्वादिगण में धातु के बाद ‘नु’ (विकरण) जुड़ता है: आप् + नु = आप्नु। प्रथम, मध्यम, उत्तम पुरुष के एकवचन (लट्, लङ्) में और लोट् के कुछ रूपों में नु का गुण ‘नो’ होता है: आप्नोति, आप्नोषि, आप्नोमि, आप्नोतु।
  • स्वर से शुरू होने वाले प्रत्यय से पहले नु का ‘नुव्’ होता है: आप्नुवन्ति, आप्नुवन्, आप्नुवन्तु। लङ् उत्तम एकवचन और लोट् उत्तम पुरुष में नो का ‘नव्’: आप्नवम्, आप्नवानि।
  • लङ् में ‘अ’ अलग नहीं दिखता: आप् स्वर ‘आ’ से शुरू होता है, अ + आ मिलकर आ ही रहता है: आप्नोत् (लङ्) और आप्नोति (लट्) में अंतर अंत से पहचानें।
  • लोट् मध्यम पुरुष एकवचन आप्नुहि (यहाँ ‘हि’ बना रहता है)। विधिलिङ् ‘यात्’ से: आप्नुयात्। लृट्: आप्स्यति।
  • उदाहरण: परिश्रमी छात्रः सफलताम् आप्नोति। (मेहनती छात्र सफलता पाता है।)
आप् धातु (पाना, प्राप्त करना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम आप्नोति आप्नुतः आप्नुवन्ति
मध्यम आप्नोषि आप्नुथः आप्नुथ
उत्तम आप्नोमि आप्नुवः आप्नुमः
लङ्
भूत
प्रथम आप्नोत् आप्नुताम् आप्नुवन्
मध्यम आप्नोः आप्नुतम् आप्नुत
उत्तम आप्नवम् आप्नुव आप्नुम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम आप्स्यति आप्स्यतः आप्स्यन्ति
मध्यम आप्स्यसि आप्स्यथः आप्स्यथ
उत्तम आप्स्यामि आप्स्यावः आप्स्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम आप्नोतु आप्नुताम् आप्नुवन्तु
मध्यम आप्नुहि आप्नुतम् आप्नुत
उत्तम आप्नवानि आप्नवाव आप्नवाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम आप्नुयात् आप्नुयाताम् आप्नुयुः
मध्यम आप्नुयाः आप्नुयातम् आप्नुयात
उत्तम आप्नुयाम् आप्नुयाव आप्नुयाम

8.7 इष् (चाहना, इच्छा करना), तुदादिगण (6)

पहचान-संकेत: इष्
  • तुदादिगण की इष् धातु का अङ्ग इच्छ बनता है: इच्छति, इच्छतु, इच्छेत्।
  • लङ् में ‘अ’ और ‘इ’ मिलकर ‘ऐ’ बनते हैं: अ + इच्छत् = ऐच्छत् (अइच्छत् नहीं)।
  • लृट् इट् सहित, इ का गुण ए: एषिष्यति।
  • उदाहरण: अहं ज्ञानम् इच्छामि। (मैं ज्ञान चाहता हूँ।)
इष् धातु (चाहना, इच्छा करना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम इच्छति इच्छतः इच्छन्ति
मध्यम इच्छसि इच्छथः इच्छथ
उत्तम इच्छामि इच्छावः इच्छामः
लङ्
भूत
प्रथम ऐच्छत् ऐच्छताम् ऐच्छन्
मध्यम ऐच्छः ऐच्छतम् ऐच्छत
उत्तम ऐच्छम् ऐच्छाव ऐच्छाम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम एषिष्यति एषिष्यतः एषिष्यन्ति
मध्यम एषिष्यसि एषिष्यथः एषिष्यथ
उत्तम एषिष्यामि एषिष्यावः एषिष्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम इच्छतु इच्छताम् इच्छन्तु
मध्यम इच्छ इच्छतम् इच्छत
उत्तम इच्छानि इच्छाव इच्छाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम इच्छेत् इच्छेताम् इच्छेयुः
मध्यम इच्छेः इच्छेतम् इच्छेत
उत्तम इच्छेयम् इच्छेव इच्छेम

9 आत्मनेपद धातुएँ: पूरे रूप

ये दो धातुएँ केवल आत्मनेपद में चलती हैं।

9.1 वृध् (बढ़ना), भ्वादिगण (1)

पहचान-संकेत: वृध्
  • ऋ का गुण ‘अर्’ होता है: वृध् → वर्ध (वर्धते, अवर्धत)।
  • लृट् इट् सहित: वर्धिष्यते।
  • उदाहरण: वने वृक्षाः वर्धन्ते। (वन में पेड़ बढ़ते हैं।)
वृध् धातु (बढ़ना), आत्मनेपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम वर्धते वर्धेते वर्धन्ते
मध्यम वर्धसे वर्धेथे वर्धध्वे
उत्तम वर्धे वर्धावहे वर्धामहे
लङ्
भूत
प्रथम अवर्धत अवर्धेताम् अवर्धन्त
मध्यम अवर्धथाः अवर्धेथाम् अवर्धध्वम्
उत्तम अवर्धे अवर्धावहि अवर्धामहि
लृट्
भविष्यत्
प्रथम वर्धिष्यते वर्धिष्येते वर्धिष्यन्ते
मध्यम वर्धिष्यसे वर्धिष्येथे वर्धिष्यध्वे
उत्तम वर्धिष्ये वर्धिष्यावहे वर्धिष्यामहे
लोट्
आज्ञा
प्रथम वर्धताम् वर्धेताम् वर्धन्ताम्
मध्यम वर्धस्व वर्धेथाम् वर्धध्वम्
उत्तम वर्धै वर्धावहै वर्धामहै
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम वर्धेत वर्धेयाताम् वर्धेरन्
मध्यम वर्धेथाः वर्धेयाथाम् वर्धेध्वम्
उत्तम वर्धेय वर्धेवहि वर्धेमहि

9.2 जन् (उत्पन्न होना, पैदा होना), दिवादिगण (4)

पहचान-संकेत: जन्
  • दिवादिगण: जन् का ‘जा’ होकर ‘य’ जुड़ता है: जाय (जायते, अजायत, जायताम्, जायेत)।
  • लृट् मूल धातु जन् से, इट् सहित: जनिष्यते (जायिष्यते नहीं)।
  • उदाहरण: पङ्कात् कमलं जायते। (कीचड़ से कमल उत्पन्न होता है।)
जन् धातु (उत्पन्न होना, पैदा होना), आत्मनेपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम जायते जायेते जायन्ते
मध्यम जायसे जायेथे जायध्वे
उत्तम जाये जायावहे जायामहे
लङ्
भूत
प्रथम अजायत अजायेताम् अजायन्त
मध्यम अजायथाः अजायेथाम् अजायध्वम्
उत्तम अजाये अजायावहि अजायामहि
लृट्
भविष्यत्
प्रथम जनिष्यते जनिष्येते जनिष्यन्ते
मध्यम जनिष्यसे जनिष्येथे जनिष्यध्वे
उत्तम जनिष्ये जनिष्यावहे जनिष्यामहे
लोट्
आज्ञा
प्रथम जायताम् जायेताम् जायन्ताम्
मध्यम जायस्व जायेथाम् जायध्वम्
उत्तम जायै जायावहै जायामहै
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम जायेत जायेयाताम् जायेरन्
मध्यम जायेथाः जायेयाथाम् जायेध्वम्
उत्तम जायेय जायेवहि जायेमहि
सामान्य ज्ञान: वृध् का लृट्

वृध् धातु लृट् लकार में विकल्प से परस्मैपद में भी चलती है, और तब इट् नहीं आता: वर्त्स्यति, वर्त्स्यतः, वर्त्स्यन्ति … ऊपर की तालिका का वर्धिष्यते भी पूरी तरह सही है। परीक्षा में आत्मनेपद वाले रूप (वर्धिष्यते) लिखें, क्योंकि पाठ्यक्रम ने वृध् को आत्मनेपद में रखा है।

10 उभयपद धातुएँ: दोनों पदों में पूरे रूप

इन चार धातुओं की दो-दो तालिकाएँ हैं: पहले परस्मैपद, फिर आत्मनेपद।

10.1 नी (ले जाना), भ्वादिगण (1)

पहचान-संकेत: नी
  • ई का गुण ए, फिर ‘अ’ विकरण से पहले ए का अय्: नी → नय (नयति / नयते)।
  • लृट् में इट् नहीं आता: नी → ने + स्य → नेष्य (ए के बाद स का ष): नेष्यति / नेष्यते।
  • उदाहरण: गोपालः गाः गृहं नयति। (ग्वाला गायों को घर ले जाता है।)
नी धातु (ले जाना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम नयति नयतः नयन्ति
मध्यम नयसि नयथः नयथ
उत्तम नयामि नयावः नयामः
लङ्
भूत
प्रथम अनयत् अनयताम् अनयन्
मध्यम अनयः अनयतम् अनयत
उत्तम अनयम् अनयाव अनयाम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम नेष्यति नेष्यतः नेष्यन्ति
मध्यम नेष्यसि नेष्यथः नेष्यथ
उत्तम नेष्यामि नेष्यावः नेष्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम नयतु नयताम् नयन्तु
मध्यम नय नयतम् नयत
उत्तम नयानि नयाव नयाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम नयेत् नयेताम् नयेयुः
मध्यम नयेः नयेतम् नयेत
उत्तम नयेयम् नयेव नयेम
नी धातु (ले जाना), आत्मनेपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम नयते नयेते नयन्ते
मध्यम नयसे नयेथे नयध्वे
उत्तम नये नयावहे नयामहे
लङ्
भूत
प्रथम अनयत अनयेताम् अनयन्त
मध्यम अनयथाः अनयेथाम् अनयध्वम्
उत्तम अनये अनयावहि अनयामहि
लृट्
भविष्यत्
प्रथम नेष्यते नेष्येते नेष्यन्ते
मध्यम नेष्यसे नेष्येथे नेष्यध्वे
उत्तम नेष्ये नेष्यावहे नेष्यामहे
लोट्
आज्ञा
प्रथम नयताम् नयेताम् नयन्ताम्
मध्यम नयस्व नयेथाम् नयध्वम्
उत्तम नयै नयावहै नयामहै
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम नयेत नयेयाताम् नयेरन्
मध्यम नयेथाः नयेयाथाम् नयेध्वम्
उत्तम नयेय नयेवहि नयेमहि

10.2 दा (देना), जुहोत्यादिगण (3)

पहचान-संकेत: दा
  • जुहोत्यादिगण में धातु का पहला अक्षर दोहराया जाता है (द्वित्व): दा → ददा। जहाँ प्रत्यय हल्का (ङित्) हो, वहाँ आ हट जाता है और दद् रहता है: दत्तः (दद् + तः), दद्मः, दत्ते।
  • द् + त = त्त, द् + थ = त्थ, द् + स = त्स: दत्तः, दत्थः, दत्ते, दत्से।
  • लट् प्रथम पुरुष बहुवचन ददति (ददन्ति नहीं); लङ् में अददुः, लोट् में ददतु।
  • लोट् मध्यम पुरुष एकवचन देहि (विशेष रूप); विधिलिङ् परस्मैपद दद्यात्, आत्मनेपद ददीत।
  • लृट्: दास्यति / दास्यते।
  • उदाहरण: नृपः विप्राय धनं ददाति। (राजा ब्राह्मण को धन देता है।)
दा धातु (देना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम ददाति दत्तः ददति
मध्यम ददासि दत्थः दत्थ
उत्तम ददामि दद्वः दद्मः
लङ्
भूत
प्रथम अददात् अदत्ताम् अददुः
मध्यम अददाः अदत्तम् अदत्त
उत्तम अददाम् अदद्व अदद्म
लृट्
भविष्यत्
प्रथम दास्यति दास्यतः दास्यन्ति
मध्यम दास्यसि दास्यथः दास्यथ
उत्तम दास्यामि दास्यावः दास्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम ददातु दत्ताम् ददतु
मध्यम देहि दत्तम् दत्त
उत्तम ददानि ददाव ददाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम दद्यात् दद्याताम् दद्युः
मध्यम दद्याः दद्यातम् दद्यात
उत्तम दद्याम् दद्याव दद्याम
दा धातु (देना), आत्मनेपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम दत्ते ददाते ददते
मध्यम दत्से ददाथे दद्ध्वे
उत्तम ददे दद्वहे दद्महे
लङ्
भूत
प्रथम अदत्त अददाताम् अददत
मध्यम अदत्थाः अददाथाम् अदद्ध्वम्
उत्तम अददि अदद्वहि अदद्महि
लृट्
भविष्यत्
प्रथम दास्यते दास्येते दास्यन्ते
मध्यम दास्यसे दास्येथे दास्यध्वे
उत्तम दास्ये दास्यावहे दास्यामहे
लोट्
आज्ञा
प्रथम दत्ताम् ददाताम् ददताम्
मध्यम दत्स्व ददाथाम् दद्ध्वम्
उत्तम ददै ददावहै ददामहै
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम ददीत ददीयाताम् ददीरन्
मध्यम ददीथाः ददीयाथाम् ददीध्वम्
उत्तम ददीय ददीवहि ददीमहि

10.3 ज्ञा (जानना), क्र्यादिगण (9)

पहचान-संकेत: ज्ञा
  • क्र्यादिगण: ज्ञा का ‘जा’ होकर ना जुड़ता है: जाना (जानाति)। हल्के प्रत्यय से पहले जानी (जानीतः, जानीते), स्वर से पहले जान् (जानन्ति, जानते)।
  • लोट् मध्यम पुरुष एकवचन जानीहि।
  • लृट् मूल धातु से: ज्ञास्यति / ज्ञास्यते।
  • उदाहरण: अहं सत्यं जानामि। (मैं सच जानता हूँ।)
ज्ञा धातु (जानना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम जानाति जानीतः जानन्ति
मध्यम जानासि जानीथः जानीथ
उत्तम जानामि जानीवः जानीमः
लङ्
भूत
प्रथम अजानात् अजानीताम् अजानन्
मध्यम अजानाः अजानीतम् अजानीत
उत्तम अजानाम् अजानीव अजानीम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम ज्ञास्यति ज्ञास्यतः ज्ञास्यन्ति
मध्यम ज्ञास्यसि ज्ञास्यथः ज्ञास्यथ
उत्तम ज्ञास्यामि ज्ञास्यावः ज्ञास्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम जानातु जानीताम् जानन्तु
मध्यम जानीहि जानीतम् जानीत
उत्तम जानानि जानाव जानाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम जानीयात् जानीयाताम् जानीयुः
मध्यम जानीयाः जानीयातम् जानीयात
उत्तम जानीयाम् जानीयाव जानीयाम
ज्ञा धातु (जानना), आत्मनेपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम जानीते जानाते जानते
मध्यम जानीषे जानाथे जानीध्वे
उत्तम जाने जानीवहे जानीमहे
लङ्
भूत
प्रथम अजानीत अजानाताम् अजानत
मध्यम अजानीथाः अजानाथाम् अजानीध्वम्
उत्तम अजानि अजानीवहि अजानीमहि
लृट्
भविष्यत्
प्रथम ज्ञास्यते ज्ञास्येते ज्ञास्यन्ते
मध्यम ज्ञास्यसे ज्ञास्येथे ज्ञास्यध्वे
उत्तम ज्ञास्ये ज्ञास्यावहे ज्ञास्यामहे
लोट्
आज्ञा
प्रथम जानीताम् जानाताम् जानताम्
मध्यम जानीष्व जानाथाम् जानीध्वम्
उत्तम जानै जानावहै जानामहै
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम जानीत जानीयाताम् जानीरन्
मध्यम जानीथाः जानीयाथाम् जानीध्वम्
उत्तम जानीय जानीवहि जानीमहि

10.4 चुर् (चुराना), चुरादिगण (10)

पहचान-संकेत: चुर्
  • चुरादिगण में धातु के बाद ‘अय’ जुड़ता है और उ का गुण ओ होता है: चुर् → चोरय।
  • लोट् उत्तम पुरुष एकवचन चोरयाणि (र के कारण न का ण)।
  • लृट् इट् सहित: चोरयिष्यति / चोरयिष्यते।
  • उदाहरण: चौरः धनं चोरयति। (चोर धन चुराता है।)
चुर् धातु (चुराना), परस्मैपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम चोरयति चोरयतः चोरयन्ति
मध्यम चोरयसि चोरयथः चोरयथ
उत्तम चोरयामि चोरयावः चोरयामः
लङ्
भूत
प्रथम अचोरयत् अचोरयताम् अचोरयन्
मध्यम अचोरयः अचोरयतम् अचोरयत
उत्तम अचोरयम् अचोरयाव अचोरयाम
लृट्
भविष्यत्
प्रथम चोरयिष्यति चोरयिष्यतः चोरयिष्यन्ति
मध्यम चोरयिष्यसि चोरयिष्यथः चोरयिष्यथ
उत्तम चोरयिष्यामि चोरयिष्यावः चोरयिष्यामः
लोट्
आज्ञा
प्रथम चोरयतु चोरयताम् चोरयन्तु
मध्यम चोरय चोरयतम् चोरयत
उत्तम चोरयाणि चोरयाव चोरयाम
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम चोरयेत् चोरयेताम् चोरयेयुः
मध्यम चोरयेः चोरयेतम् चोरयेत
उत्तम चोरयेयम् चोरयेव चोरयेम
चुर् धातु (चुराना), आत्मनेपद: पाँचों लकार
लकार पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
लट्
वर्तमान
प्रथम चोरयते चोरयेते चोरयन्ते
मध्यम चोरयसे चोरयेथे चोरयध्वे
उत्तम चोरये चोरयावहे चोरयामहे
लङ्
भूत
प्रथम अचोरयत अचोरयेताम् अचोरयन्त
मध्यम अचोरयथाः अचोरयेथाम् अचोरयध्वम्
उत्तम अचोरये अचोरयावहि अचोरयामहि
लृट्
भविष्यत्
प्रथम चोरयिष्यते चोरयिष्येते चोरयिष्यन्ते
मध्यम चोरयिष्यसे चोरयिष्येथे चोरयिष्यध्वे
उत्तम चोरयिष्ये चोरयिष्यावहे चोरयिष्यामहे
लोट्
आज्ञा
प्रथम चोरयताम् चोरयेताम् चोरयन्ताम्
मध्यम चोरयस्व चोरयेथाम् चोरयध्वम्
उत्तम चोरयै चोरयावहै चोरयामहै
विधिलिङ्
चाहिए
प्रथम चोरयेत चोरयेयाताम् चोरयेरन्
मध्यम चोरयेथाः चोरयेयाथाम् चोरयेध्वम्
उत्तम चोरयेय चोरयेवहि चोरयेमहि
सामान्य ज्ञान: लोट् के वैकल्पिक रूप

लोट् परस्मैपद के प्रथम और मध्यम पुरुष एकवचन में एक दूसरा रूप ‘तात्’ वाला भी होता है: भवतु / भवतात्, भव / भवतात्, नयतु / नयतात्, ददातु / दत्तात्, देहि / दत्तात्। तालिकाओं में सामान्य रूप (भवतु, भव, देहि) दिए गए हैं; परीक्षा में यही लिखें।

11 किसी रूप का लकार, पुरुष, वचन कैसे पहचानें

कदम 1: शुरू में ‘अ’ जुड़ा है?अभवत्, अपिबन्, अतिष्ठम्, अनश्यत्, अददात्: हाँ, तो लङ्। (अपवाद: ऐच्छत्, आप्नोत्; खंड 8.6 और 8.7 देखें।)
↓ नहीं
कदम 2: बीच में स्य / ष्य है?भविष्यति, पास्यथ, वत्स्यामि, आप्स्यसि, एषिष्यति, जनिष्यते, नेष्यति: हाँ, तो लृट्
↓ नहीं
कदम 3: अंत देखेंअंत से ठीक पहले ए, या या ई है? (भवेत्, भवेः, भवेयुः, दद्यात्, आप्नुयात्, जायेत, ददीत, जानीमहि): तो विधिलिङ् (पर आत्मनेपद के द्विवचन अंत एते, एथे लट् के और एताम्, एथाम् लोट् के होते हैं: जायेते, जायेताम्; विधिलिङ् द्विवचन में ‘एयाताम्, एयाथाम्’ आते हैं) · नहीं, और अंत तु, न्तु, हि, आनि, आव, आम, स्व, ऐ, ताम्, तम्, त हो: लोट् (भवतु, पिबत, आप्नुहि, नयानि) · ति, सि, मि, वः, मः, थः, थ, ते, से, ए, हे: लट्
↓
कदम 4: पुरुष-वचनप्रत्यय-तालिका (खंड 6) से: थः = मध्यम द्विवचन, थ = मध्यम बहुवचन (लट्), मि/म् = उत्तम एकवचन, मः = उत्तम बहुवचन, वहे/वहि/वहै = उत्तम द्विवचन …
हल किए हुए उदाहरण
  • वत्स्यामः: शुरू में अ नहीं; बीच में स्य, तो लृट्; अंत ‘आमः’ = उत्तम पुरुष, बहुवचन। उत्तर: वस् धातु, लृट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन।
  • तिष्ठेयुः: अ नहीं, स्य नहीं; अंत ‘एयुः’ = विधिलिङ् प्रथम पुरुष बहुवचन। उत्तर: स्था धातु, विधिलिङ्, प्रथम पुरुष, बहुवचन।
  • अपिबः: शुरू में अ, तो लङ्; अंत ‘ः’ = मध्यम एकवचन। उत्तर: पा धातु, लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन।
  • जायध्वे: अ नहीं, स्य नहीं; अंत ‘ध्वे’ = लट् आत्मनेपद मध्यम बहुवचन। उत्तर: जन् धातु, लट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन। (लोट् में जायध्वम् होता है।)
  • ऐच्छम्: शुरू में ऐ (अ + इ), तो लङ्; अंत ‘म्’ = उत्तम एकवचन। उत्तर: इष् धातु, लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन।
  • आप्नवानि: अंत ‘आनि’ = लोट् उत्तम एकवचन। उत्तर: आप् धातु, लोट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन।
1 अंक के प्रश्न का तरीका

प्रश्न: ‘भवामः’ धातु रूप का पुरुष व वचन है: (A) प्रथम पुरुष, बहुवचन (B) मध्यम पुरुष, एकवचन (C) उत्तम पुरुष, बहुवचन (D) प्रथम पुरुष, एकवचन

सोचें: भव + आमः। ‘आमः’ लट् का उत्तम पुरुष बहुवचन है (भवामि, भवावः, भवामः)। कर्ता ‘वयम्’ होगा: वयं भवामः। उत्तर: (C)।

लिखित उत्तर देना हो तो ऐसे लिखें: ‘भवामः’ भू (होना) धातु के लट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन का रूप है (अर्थ: हम होते हैं)।

11.1 दो जगह आने वाले रूप

कुछ रूप तालिका में दो जगह आते हैं। ऐसे रूप का लकार, पुरुष, वचन तभी पक्का होता है जब प्रश्न में और जानकारी (पद या लकार) दी गई हो।

रूप पहली जगह दूसरी जगह
आप्नुताम् लङ्, प्रथम पुरुष, द्विवचन लोट्, प्रथम पुरुष, द्विवचन
आप्नुतम् लङ्, मध्यम पुरुष, द्विवचन लोट्, मध्यम पुरुष, द्विवचन
आप्नुत लङ्, मध्यम पुरुष, बहुवचन लोट्, मध्यम पुरुष, बहुवचन
अनयत (अचोरयत) परस्मैपद: लङ्, मध्यम पुरुष, बहुवचन आत्मनेपद: लङ्, प्रथम पुरुष, एकवचन
अदत्त (अजानीत) परस्मैपद: लङ्, मध्यम पुरुष, बहुवचन आत्मनेपद: लङ्, प्रथम पुरुष, एकवचन
नयताम् (चोरयताम्) परस्मैपद: लोट्, प्रथम पुरुष, द्विवचन आत्मनेपद: लोट्, प्रथम पुरुष, एकवचन
दत्ताम् (जानीताम्) परस्मैपद: लोट्, प्रथम पुरुष, द्विवचन आत्मनेपद: लोट्, प्रथम पुरुष, एकवचन
नयेत (चोरयेत) परस्मैपद: विधिलिङ्, मध्यम पुरुष, बहुवचन आत्मनेपद: विधिलिङ्, प्रथम पुरुष, एकवचन
जानीत परस्मैपद: लोट्, मध्यम पुरुष, बहुवचन आत्मनेपद: विधिलिङ्, प्रथम पुरुष, एकवचन
नयेताम् (चोरयेताम्) परस्मैपद: विधिलिङ्, प्रथम पुरुष, द्विवचन आत्मनेपद: लोट्, प्रथम पुरुष, द्विवचन
जानीयाताम् परस्मैपद: विधिलिङ्, प्रथम पुरुष, द्विवचन आत्मनेपद: विधिलिङ्, प्रथम पुरुष, द्विवचन
जानीध्वम् आत्मनेपद: लोट्, मध्यम पुरुष, बहुवचन आत्मनेपद: विधिलिङ्, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  • ‘अ’ लगे और बिना ‘अ’ के रूप अलग हैं: अभवत (लङ् मध्यम बहुवचन) पर भवत (लोट् मध्यम बहुवचन)।
  • आप् के ये तीन रूप (खंड 8.6 का कारण) दोनों लकारों में एक-से हैं; पर आप्नोत्, आप्नोः, आप्नवम्, आप्नुवन्, आप्नुव, आप्नुम केवल लङ् के हैं, और आप्नोतु, आप्नुहि, आप्नुवन्तु, आप्नवानि, आप्नवाव, आप्नवाम केवल लोट् के।

12 छह प्रश्नपत्रों के प्रश्न: हल

प्रश्न (वर्ष) उत्तर कारण
‘भवामः’ धातु रूप का पुरुष व वचन (2025 BQ) उत्तम पुरुष, बहुवचन भू, लट्: भवामि, भवावः, भवामः।
‘दास्यामि’ किस लकार का रूप है? (2025 BQ) लृट् बीच में स्य; दा का लृट् उत्तम पुरुष एकवचन।
‘अभवम्’ किस पुरुष और वचन का रूप है? (2025 BR) उत्तम पुरुष, एकवचन शुरू में अ, तो लङ्; अंत ‘म्’ (अभवम्, अभवाव, अभवाम)।
‘ददति’ रूप किस लकार का है? (2025 BR) लट् दा का लट् प्रथम पुरुष बहुवचन (ददाति, दत्तः, ददति)। लोट् में ददतु, लृट् में दास्यन्ति, विधिलिङ् में दद्युः।
‘चोरयत्’ रूप किस लकार का है? (2025 BS) लङ् विकल्पों में केवल लङ् में ‘-अत्’ अंत आता है (लट् चोरयति, लोट् चोरयतु, लृट् चोरयिष्यति)। ध्यान दें: लङ् का पूरा रूप ‘अचोरयत्’ है; प्रश्नपत्र में शुरू का ‘अ’ नहीं छपा था। अपने उत्तर में सदा ‘अचोरयत्’ लिखें।
‘जानाति’ रूप है: (2025 BS) लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन ज्ञा, लट्: जानाति, जानीतः, जानन्ति।
‘पास्यथ’ रूप है: (2025 BU) लृट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन पा, लृट्: पास्यसि, पास्यथः, पास्यथ।
‘भवेः’ रूप किस लकार का है? (2025 BU) विधिलिङ् भू, विधिलिङ् मध्यम पुरुष एकवचन (भवेः, भवेतम्, भवेत)।
‘नश्यथ’ रूप किस लकार का है? (2024; विकल्पों में लकार, पुरुष, वचन) लट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन नश्, लट्: नश्यसि, नश्यथः, नश्यथ। लोट् मध्यम बहुवचन ‘नश्यत’ होता है।
‘पास्यसि’ धातु रूप किस लकार का है? (2024) लृट् बीच में स्य; पा का लृट् मध्यम पुरुष एकवचन।
‘नमामि’ रूप है: (2023-24 आदर्श) लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन नम् (नमस्कार करना) भ्वादिगण की परस्मैपदी धातु है; भवामि की तरह: नमामि, नमावः, नमामः।
‘भवेयुः’ रूप किस लकार का है? (2023-24 आदर्श) विधिलिङ् भू, विधिलिङ् प्रथम पुरुष बहुवचन (भवेत्, भवेताम्, भवेयुः)।

13 इन गलतियों से बचें

गलत सही कारण
अइच्छत् ऐच्छत् लङ् का अ और इ मिलकर ऐ
अआप्नोत् आप्नोत् अ + आ = आ
पिबिष्यति, तिष्ठिष्यति पास्यति, स्थास्यति लृट् मूल धातु (पा, स्था) से, बिना इट्
वसिष्यति वत्स्यति वस् अनिट्; स् का त्
नक्ष्यति नङ्क्ष्यति / नशिष्यति इट् न हो तो ङ् जुड़ता है
जायिष्यते जनिष्यते लृट् मूल धातु जन् से
आप्नु (लोट् म. एक.) आप्नुहि आप्नु में ‘हि’ बना रहता है
आप्न्वन्ति आप्नुवन्ति प् + न के बाद उ का उव्
ददन्ति ददति जुहोत्यादि में प्रथम बहुवचन ‘अति’
ददाहि देहि दा का विशेष लोट् रूप
चोरयानि चोरयाणि र के बाद न का ण
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • UP 2026-27: धातुरूप 2 अंक (प्रश्न 17, 18 बहुविकल्पीय); पाँच लकार: लट्, लृट्, लोट्, लङ्, विधिलिङ्
  • परस्मैपद: भवति, पिबति, वसति, तिष्ठति, नश्यति, आप्नोति, इच्छति
  • आत्मनेपद: वर्धते, जायते
  • उभयपद (परस्मैपद / आत्मनेपद): नयति/नयते, ददाति/दत्ते, जानाति/जानीते, चोरयति/चोरयते
  • लृट् अङ्ग: भविष्य, पास्य, वत्स्य, स्थास्य, नङ्क्ष्य/नशिष्य, आप्स्य, एषिष्य, वर्धिष्य, जनिष्य, नेष्य, दास्य, ज्ञास्य, चोरयिष्य
  • लोट् मध्यम एकवचन (परस्मैपद): भव, पिब, वस, तिष्ठ, नश्य, आप्नुहि, इच्छ, नय, देहि, जानीहि, चोरय
  • लङ् विशेष: ऐच्छत्, आप्नोत्, आप्नवम्; दा: अददुः; विशेष रूप: ददति, दत्तः, दत्ते, चोरयाणि
  • पहचान: शुरू में अ (या ऐ/आ) = लङ्; स्य/ष्य = लृट्; तु/हि/आनि/स्व/ऐ = लोट्; एत्/यात्/ईत = विधिलिङ्
  • आप्नुताम्, अनयत, नयताम्, नयेत जैसे रूप दो जगह आते हैं: प्रश्न की बाकी जानकारी देखकर उत्तर दें
सभी परिभाषाएँ एक जगह
क्रियाजिस शब्द से किसी कार्य के करने या होने का बोध हो
धातुक्रियापद का मूल रूप
परस्मैपदी धातुपरस्मैपद के प्रत्ययों से रूप; लट् में ति, तः, अन्ति
आत्मनेपदी धातुआत्मनेपद के प्रत्ययों से रूप; लट् में ते, इते, अन्ते
उभयपदी धातुदोनों पदों में रूप; फल कर्तृगामी तो आत्मनेपद, परगामी तो परस्मैपद
लट् लकारवर्तमान काल
लङ् लकारअनद्यतन भूतकाल; धातु से पहले अ
लृट् लकारसामान्य भविष्यत्; बीच में स्य/इष्य
लोट् लकारआज्ञा, प्रार्थना, आशीर्वाद
विधिलिङ्‘चाहिए’, ‘करे’ आदि विधि
स्वयं जाँचें (उत्तर नीचे)
  1. स्था धातु, लृट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन का रूप लिखिए।
  2. ‘आप्नुहि’ किस धातु, लकार, पुरुष और वचन का रूप है?
  3. इष् धातु, लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन का रूप लिखिए।
  4. ‘जायेरन्’ का लकार, पुरुष और वचन बताइए।
  5. पा धातु, लोट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन का रूप लिखिए।
  6. ‘वत्स्यथः’ का लकार, पुरुष और वचन बताइए।
  7. दा धातु, विधिलिङ् (परस्मैपद), उत्तम पुरुष, एकवचन का रूप लिखिए।
  8. ‘अनश्यन्’ का लकार, पुरुष और वचन बताइए।

उत्तर: 1. स्थास्यामः · 2. आप्, लोट्, मध्यम पुरुष, एकवचन · 3. ऐच्छन् · 4. जन्, विधिलिङ्, प्रथम पुरुष, बहुवचन · 5. पिबाव · 6. वस्, लृट्, मध्यम पुरुष, द्विवचन · 7. दद्याम् · 8. नश्, लङ्, प्रथम पुरुष, बहुवचन

इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री