Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 10 विद्यास्थानानि Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न

पठित गद्यांश (पाठ का गद्यांश 1: वाङ्मय और श्रुति के भेद)
इह हि वाङ्मयमुभयथा शास्त्रं काव्यं च। शास्त्रं द्विधा-अपौरुषेयं पौरुषेयं च। अपौरुषेयं श्रुतिः। श्रुतिः पुनः द्विविधा-मन्त्राः ब्राह्मणं च। विवृतक्रियातन्त्रा मन्त्राः। मन्त्राणां स्तुतिनिन्दाव्याख्यानविनियोगग्रन्थो ब्राह्मणम्। ऋग्यजुःसामवेदास्त्रयी आथर्वणश्च तुरीयः।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) अपौरुषेयं शास्त्रं किम्? (ख) तुरीयः कः?
उत्तर: (क) श्रुतिः (ख) आथर्वणः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: वाङ्मयस्य उभौ भेदौ कौ?
उत्तर: वाङ्मयस्य उभौ भेदौ शास्त्रं काव्यं च स्तः।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: ब्राह्मणं किम् अस्ति?
उत्तर: मन्त्राणां स्तुतिनिन्दाव्याख्यानविनियोगग्रन्थः ब्राह्मणम् अस्ति।

(iv) 1 अंक III. ‘द्विविधा’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: श्रुतिः

(v) 1 अंक III. ‘पौरुषेयम्’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अपौरुषेयम्

पठित गद्यांश (पाठ का गद्यांश 4: छह वेदाङ्गों के लक्षण)
तत्र वर्णानां स्थान-करण-प्रयत्नादिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा। नानाशाखाधीतानां मन्त्राणां विनियोजकं सूत्रं कल्पः। सा च यजुर्विद्या। शब्दानामन्वाख्यानं व्याकरणम्। निर्वचनं निरुक्तम्। छन्दसां प्रतिपादयित्री छन्दोविचितिः। ग्रहगणितं ज्योतिषम्।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) ग्रहगणितं किम्? (ख) निर्वचनं किम्?
उत्तर: (क) ज्योतिषम् (ख) निरुक्तम्

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: शिक्षा का अस्ति?
उत्तर: वर्णानां स्थान-करण-प्रयत्नादिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी (विद्या) शिक्षा अस्ति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: कल्पः कः अस्ति?
उत्तर: नानाशाखाधीतानां मन्त्राणां विनियोजकं सूत्रं कल्पः अस्ति।

(iv) 1 अंक III. ‘पठितानाम्’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अधीतानाम्

(v) 1 अंक III. ‘विनियोजकम्’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: सूत्रम्

पठित गद्यांश (पाठ का गद्यांश 7: मीमांसा, स्मृतियाँ, चौदह विद्यास्थान)
निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्त्रेण विवेक्त्री मीमांसा। सा च द्विविधाविधिविवेचनी ब्रह्मनिदर्शनी च। अष्टादशैव श्रुत्यर्थस्मरणात्स्मृतयः। तानि इमानि चतुर्दश विद्यास्थानानि, यदुत वेदाश्चत्वारः षडङ्गानि, चत्वारि शास्त्राणि इत्याचार्याः।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) स्मृतयः कति? (ख) मीमांसा कैः निगमवाक्यानां विवेक्त्री?
उत्तर: (क) अष्टादश (ख) न्यायैः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मीमांसा कतिविधा, के च तस्याः भेदाः?
उत्तर: मीमांसा द्विविधा, विधिविवेचनी ब्रह्मनिदर्शनी च।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: आचार्याणां मते चतुर्दश विद्यास्थानानि कानि?
उत्तर: वेदाः चत्वारः, षडङ्गानि, चत्वारि शास्त्राणि च इति चतुर्दश विद्यास्थानानि।

(iv) 1 अंक III. “सा च द्विविधा…” अत्र ‘सा’ इति सर्वनामपदं कस्यै प्रयुक्तम्?
उत्तर: मीमांसायै

(v) 1 अंक III. ‘चत्वारः’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: वेदाः

2 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: मन्त्राणां स्तुतिनिन्दाव्याख्यानविनियोगग्रन्थः ब्राह्मणम्।

उत्तर: केषां स्तुतिनिन्दाव्याख्यानविनियोगग्रन्थः ब्राह्मणम्? (मन्त्राणाम्: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन → केषाम्)

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: यायावरीयः अलङ्कारं सप्तमम् अङ्गं मन्यते।

उत्तर: कः अलङ्कारं सप्तमम् अङ्गं मन्यते?

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: उपकारकत्वात् अलङ्कारः सप्तमम् अङ्गम्।

उत्तर: कस्मात् अलङ्कारः सप्तमम् अङ्गम्? (उपकारकत्वात्: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन → कस्मात्)

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: पुराणम् अष्टादशधा अस्ति।

उत्तर: पुराणं कतिधा अस्ति?

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: परिक्रिया एकनायका भवति।

उत्तर: परिक्रिया कीदृशी भवति? (एकनायका: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन → कीदृशी)

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: मीमांसा न्यायैः निगमवाक्यानां विवेक्त्री अस्ति।

उत्तर: मीमांसा कैः निगमवाक्यानां विवेक्त्री अस्ति? (न्यायैः: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन → कैः)

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: शिक्षा वर्णानां निष्पत्तिनिर्णयिनी अस्ति।

उत्तर: शिक्षा केषां निष्पत्तिनिर्णयिनी अस्ति? (वर्णानाम्: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन → केषाम्)

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: अन्यः पक्षी पिप्पलम् अत्ति।

उत्तर: अन्यः पक्षी किम् अत्ति? (पिप्पलम्: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन → किम्)

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: अपौरुषेयं शास्त्रं किम्?

उत्तर: श्रुतिः।

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: ग्रहगणितं किं कथ्यते?

उत्तर: ज्योतिषम्।

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: स्मृतयः कति सन्ति?

उत्तर: अष्टादश।

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: रामायणं कस्याः इतिहासगतेः उदाहरणम्?

उत्तर: परिक्रियायाः।

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: “पञ्चमो गेयवेदः” इति कस्य मतम्?

उत्तर: द्रौहिणेः।

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. “ताः सगीतयः सामानि।” अत्र ‘ताः’ इति सर्वनामपदं काभ्यः प्रयुक्तम्?

उत्तर: ऋग्भ्यः (ऋचः)।

प्रश्न 15 (1 अंक)

प्र. “स च द्विधा परिक्रियापुराकल्पाभ्याम्।” अत्र ‘सः’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

उत्तर: इतिहासाय।

प्रश्न 16 (1 अंक)

प्र. ‘वेदाश्चत्वारः’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए और सन्धि का नाम लिखिए।

उत्तर: वेदाः + चत्वारः (विसर्ग सन्धि: च से पहले विसर्ग → श्)।

प्रश्न 17 (1 अंक)

प्र. ‘बहुनायका’ का समास-विग्रह और समास का नाम लिखिए।

उत्तर: बहवः नायकाः यस्याः सा (बहुव्रीहि समास)।

प्रश्न 18 (1 अंक)

प्र. “अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति” अत्र ‘अनश्नन्’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं लिखत।

उत्तर: अखादन् (न खाता हुआ)।

3 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. पाठानुसारं चत्वारः उपवेदाः के? संस्कृतेन लिखत।

उत्तर: इतिहासवेदः, धनुर्वेदः, गन्धर्ववेदः, आयुर्वेदः च इति चत्वारः उपवेदाः सन्ति।

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. पाठानुसारं चत्वारि पौरुषेयशास्त्राणि कानि? संस्कृतेन लिखत।

उत्तर: पुराणम्, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितन्त्रम् इति चत्वारि पौरुषेयशास्त्राणि सन्ति।

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. उचितविभक्तिं प्रयुज्य संख्यावाचिशब्दैः रिक्तस्थानानि पूरयत (4 × ½):
(क) ______ उपवेदाः। (चतुर्) (ख) ______ स्मृतयः। (अष्टादश) (ग) ______ विद्यास्थानानि। (चतुर्दश) (घ) ______ अङ्गम्। (सप्तम)

उत्तर: (क) चत्वारः उपवेदाः। (ख) अष्टादश स्मृतयः। (ग) चतुर्दश विद्यास्थानानि। (घ) सप्तमम् अङ्गम्।

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. सन्धिं कुरुत (4 × ½): (क) तत्र + अर्थ (ख) इति + एके (ग) यत् + आहुः (घ) स्वादु + अत्ति

उत्तर: (क) तत्रार्थ (दीर्घ) (ख) इत्येके (यण्) (ग) यदाहुः (व्यञ्जन: त् → द्) (घ) स्वाद्वत्ति (यण्)।

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. मञ्जूषातः अव्ययपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (4 × ½): (मञ्जूषा: यत्र, तत्र, एव, ऋते)
(क) ______ वर्णानां स्थान-करण-प्रयत्नादिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा। (ख) जगतो ______ निबद्धं तद्विज्ञेयं पुराणम्। (ग) पुराणप्रभेद ______ इतिहासः। (घ) ______ च तत्स्वरूपपरिज्ञानाद्वेदार्थानवगतिः।

उत्तर: (क) तत्र (ख) यत्र (ग) एव (घ) ऋते

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. निम्नलिखितशब्दानां सहायतया वाक्यप्रयोगं कुरुत (4 × ½): ऋते, यत्र, अत्ति, चत्वारि

उत्तर: (क) ज्ञानात् ऋते मुक्तिः न भवति। (ख) यत्र नार्यः पूज्यन्ते तत्र देवताः रमन्ते। (ग) बालकः मधुरं फलम् अत्ति। (घ) चत्वारि शास्त्राणि पौरुषेयाणि सन्ति।

प्रश्न 7 (2 अंक)

प्र. द्रौहिणि और यायावरीय के मत पाठ के अनुसार हिंदी में लिखिए।

उत्तर: द्रौहिणि के मत में वेदों और उपवेदों का सार-रूप, सब वर्णों के लिए उपयुक्त गेयवेद पाँचवाँ (वेद) है। यायावरीय (राजशेखर) के मत में अलङ्कार उपकारक होने के कारण वेद का सातवाँ अङ्ग है, क्योंकि उसके स्वरूप के ज्ञान के बिना वेद का अर्थ समझ में नहीं आता।

प्रश्न 8 (2 अंक)

प्र. परिक्रिया और पुराकल्प में अंतर पाठ के अनुसार हिंदी में लिखिए।

उत्तर: दोनों इतिहास के भेद हैं। परिक्रिया एकनायका होती है, उसमें एक नायक से सम्बन्धित कथा होती है, जैसे रामायण। पुराकल्प बहुनायका होता है, उसमें अनेक नायकों से सम्बन्धित कथा होती है, जैसे भारत (महाभारत)।

प्रश्न 9 (2 अंक)

प्र. “द्वा सुपर्णा…” मन्त्र का अर्थ पुस्तक के शब्दार्थों के आधार पर हिंदी में लिखिए।

उत्तर: साथ रहने वाले, आपस में मित्र दो पक्षी एक ही वृक्ष पर निवास करते हैं। उनमें से एक स्वादिष्ट फल खाता है, और दूसरा न खाता हुआ (केवल) प्रकाशित होता है।

4 3 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (3 अंक)

प्र. मञ्जूषातः पदानि चित्वा पद्यस्य अन्वयं पूरयत (6 × ½)।
परिक्रिया पुराकल्प इतिहासगतिर्द्विधा। स्यादेकनायका पूर्वा द्वितीया बहुनायका॥
मञ्जूषा: पूर्वा, द्विधा, पुराकल्पः, एकनायका, बहुनायका, इतिहासगतिः
अन्वय: (i) ______ (ii) ______ (भवति): परिक्रिया (iii) ______ (च)। (iv) ______ एकनायका स्यात्, द्वितीया (v) ______ (स्यात्)। अतः परिक्रिया (vi) ______ भवति।

उत्तर: (i) इतिहासगतिः (ii) द्विधा (iii) पुराकल्पः (iv) पूर्वा (v) बहुनायका (vi) एकनायका

प्रश्न 2 (3 अंक)

प्र. मञ्जूषातः पदानि चित्वा पद्यस्य भावार्थं पूरयत (6 × ½)।
सर्गः प्रतिसंहारः कल्पो मन्वन्तराणि वंशविधिः। जगतो यत्र निबद्धं तद्विज्ञेयं पुराणमिति॥
मञ्जूषा: वंशविधिः, जगतः, पुराणम्, प्रतिसंहारः, यस्मिन्, मन्वन्तराणि
भावार्थ: (i) ______ ग्रन्थे (ii) ______ सर्गः (सृष्टिः), (iii) ______ (प्रलयः), कल्पः, (iv) ______, (v) ______ च वर्णितानि भवन्ति, सः ग्रन्थः (vi) ______ इति ज्ञातव्यः।

उत्तर: (i) यस्मिन् (ii) जगतः (iii) प्रतिसंहारः (iv) मन्वन्तराणि (v) वंशविधिः (vi) पुराणम्

प्रश्न 3 (3 अंक)

प्र. मञ्जूषातः पदानि चित्वा मन्त्रस्य अन्वयं पूरयत (6 × ½)।
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥
मञ्जूषा: अभिचाकशीति, समानम्, अत्ति, सुपर्णा, तयोः, अनश्नन्
अन्वय: सयुजा सखाया द्वा (i) ______ (ii) ______ वृक्षं परिषस्वजाते। (iii) ______ अन्यः स्वादु पिप्पलम् (iv) ______, अन्यः (v) ______ (vi) ______।

उत्तर: (i) सुपर्णा (ii) समानम् (iii) तयोः (iv) अत्ति (v) अनश्नन् (vi) अभिचाकशीति

प्रश्न 4 (3 अंक)

प्र. सन्दर्भग्रन्थ-प्रश्नाः (1 + 1 + 1), संस्कृतेन उत्तरत:
(क) ‘विद्यास्थानानि’ इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
(ख) काव्यमीमांसायाः रचयिता कः?
(ग) पाठे ‘यायावरीयः’ इति नाम कस्य कृते प्रयुक्तम्?

उत्तर: (क) ‘विद्यास्थानानि’ इति पाठः राजशेखरस्य काव्यमीमांसायाः सङ्कलितः।
(ख) काव्यमीमांसायाः रचयिता राजशेखरः अस्ति।
(ग) ‘यायावरीयः’ इति नाम राजशेखरस्य कृते प्रयुक्तम्।

प्रश्न 5 (3 अंक)

प्र. पाठानुसारं ऋचः, सामानि यजूंषि च कानि? लक्षणानि संस्कृतेन लिखत।

उत्तर: अर्थव्यवस्थितपादाः ऋचः सन्ति। ताः (ऋचः) सगीतयः सामानि सन्ति। अच्छन्दांसि अगीतानि यजूंषि सन्ति।

प्रश्न 6 (3 अंक)

प्र. पाठानुसारं शिक्षायाः, कल्पस्य, निरुक्तस्य च लक्षणानि संस्कृतेन लिखत।

उत्तर: वर्णानां स्थान-करण-प्रयत्नादिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा। नानाशाखाधीतानां मन्त्राणां विनियोजकं सूत्रं कल्पः। निर्वचनं निरुक्तम्।

प्रश्न 7 (3 अंक)

प्र. आचार्याणां मतानुसारं चतुर्दश विद्यास्थानानि पुस्तकस्य क्रमेण लिखत।

उत्तर: वेदाः: 1. ऋक् 2. यजुः 3. साम 4. अथर्व; वेदाङ्गानि: 5. शिक्षा 6. कल्पः 7. व्याकरणम् 8. निरुक्तम् 9. छन्दः 10. ज्योतिषम्; शास्त्राणि: 11. पुराणम् 12. आन्वीक्षिकी 13. मीमांसा 14. स्मृतितन्त्रम्।

प्रश्न 8 (3 अंक)

प्र. पाठस्य क्रमानुसारं अधोलिखितवाक्यानि समुचितक्रमेण लिखत (6 × ½):
(i) पौरुषेयं तु पुराणम्, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितन्त्रम् इति चत्वारि शास्त्राणि।
(ii) इह हि वाङ्मयमुभयथा शास्त्रं काव्यं च।
(iii) अष्टादशैव श्रुत्यर्थस्मरणात्स्मृतयः।
(iv) इतिहासवेदः धनुर्वेदः गन्धर्ववेदः आयुर्वेदः च उपवेदाः।
(v) “पुराणप्रभेद एवेतिहासः” इत्येके।
(vi) “उपकारकत्वादलङ्कारः सप्तममङ्गम्” इति यायावरीयः।

उत्तर: (ii) → (iv) → (vi) → (i) → (v) → (iii)

5 4 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (4 अंक)

प्र. ‘क’ स्तम्भस्य वाक्यांशान् ‘ख’ स्तम्भस्य वाक्यांशैः सह योजयत (4 × 1):
‘क’: (i) विवृतक्रियातन्त्रा (ii) शब्दानामन्वाख्यानं (iii) निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्त्रेण (iv) तत्र रामायणं भारतं
‘ख’: (अ) विवेक्त्री मीमांसा (आ) चोदाहरणे (इ) मन्त्राः (ई) व्याकरणम्

उत्तर: (i) विवृतक्रियातन्त्रा + (इ) मन्त्राः।
(ii) शब्दानामन्वाख्यानं + (ई) व्याकरणम्।
(iii) निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्त्रेण + (अ) विवेक्त्री मीमांसा।
(iv) तत्र रामायणं भारतं + (आ) चोदाहरणे।