इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।
1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥1॥
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥2॥
(i) 1 अंक पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कति समाः जिजीविषेत्? (ख) कस्य धनं मा गृधः?
उत्तर: (क) शतम् (ख) कस्यस्वित्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: जगत्यां यत् किञ्च जगत्, तत् कीदृशम् अस्ति?
उत्तर: जगत्यां यत् किञ्च जगत्, तत् सर्वम् ईशावास्यम् (ईश्वरेण व्याप्तम्) अस्ति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मनुष्यः कथं शतं समाः जिजीविषेत्?
उत्तर: मनुष्यः इह कर्माणि कुर्वन् एव शतं समाः जिजीविषेत्।
(iv) 1 अंक III. ‘भोगं कुरु’ इति अर्थे पद्यांशे किं क्रियापदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: भुञ्जीथाः
(v) 1 अंक III. ‘वर्षाणि’ इति पदस्य पर्यायपदं पद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: समाः
ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥3॥
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् ।
तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥4॥
(i) 1 अंक पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) असुर्याः लोकाः केन आवृताः? (ख) तस्मिन् कः अपः दधाति?
उत्तर: (क) तमसा (अन्धेन तमसा) (ख) मातरिश्वा
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: के जनाः प्रेत्य असुर्यान् लोकान् अभिगच्छन्ति?
उत्तर: ये के च आत्महनः जनाः सन्ति, ते प्रेत्य असुर्यान् लोकान् अभिगच्छन्ति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: तत् (आत्मतत्त्वं) तिष्ठत् अपि किं करोति?
उत्तर: तत् तिष्ठत् अपि धावतः अन्यान् अत्येति।
(iv) 1 अंक III. ‘तमसा’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं पद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अन्धेन
(v) 1 अंक III. ‘वायुः’ इति अर्थे पद्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: मातरिश्वा
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥5॥
अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥6॥
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं स ह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥7॥
(i) 1 अंक पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) अविद्यया किं तीर्त्वा? (ख) विद्यया किम् अश्नुते?
उत्तर: (क) मृत्युम् (ख) अमृतम्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: अन्धं तमः के प्रविशन्ति?
उत्तर: ये अविद्याम् उपासते, ते अन्धं तमः प्रविशन्ति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: धीराणां किं वचनं शुश्रुम?
उत्तर: विद्यया अन्यत् एव (फलम्) आहुः, अविद्यया अन्यत् (फलम्) आहुः इति धीराणां वचनं शुश्रुम।
(iv) 1 अंक III. ‘उपासते’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं पद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: ये
(v) 1 अंक III. ‘मृत्युम्’ इति पदस्य विलोमपदं पद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अमृतम्
2 1 अंक के प्रश्न
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्।
उत्तर: ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च कस्यां (कुत्र) जगत्?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: मा गृधः कस्यस्वित् धनम्।
उत्तर: मा गृधः कस्यस्वित् किम्?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: कर्माणि कुर्वन् एव शतं समाः जिजीविषेत्।
उत्तर: कानि कुर्वन् एव शतं समाः जिजीविषेत्?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: असुर्याः लोकाः अन्धेन तमसा आवृताः।
उत्तर: असुर्याः लोकाः कीदृशेन तमसा आवृताः?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: तस्मिन् मातरिश्वा अपः दधाति।
उत्तर: तस्मिन् कः अपः दधाति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: इति शुश्रुम धीराणाम्।
उत्तर: इति शुश्रुम केषाम्?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतम् अश्नुते।
उत्तर: कया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतम् अश्नुते?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: आत्मतत्त्वं मनसः अपि जवीयः।
उत्तर: आत्मतत्त्वं कस्मात् अपि जवीयः?
प्र. “तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति।” अत्र ‘मातरिश्वा’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं लिखत।
उत्तर: वायुः (प्राणवायुः)
प्र. “जिजीविषेच्छतं समाः।” अत्र ‘समाः’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं लिखत।
उत्तर: वर्षाणि
प्र. “ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति।” अत्र ‘प्रेत्य’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं लिखत।
उत्तर: मरणं प्राप्य (मृत्वा)
प्र. ‘विद्ययाऽमृतमश्नुते’ इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
उत्तर: ‘विद्ययाऽमृतमश्नुते’ इति पाठः ईशावास्योपनिषदः सङ्कलितः।
प्र. ईशावास्योपनिषदः कः पाठः भवतां पाठ्यपुस्तके सङ्कलितः?
उत्तर: ईशावास्योपनिषदः ‘विद्ययाऽमृतमश्नुते’ इति पाठः सङ्कलितः।
प्र. अन्वयं पूरयत: “अविद्यया मृत्युं ______ विद्यया अमृतम् अश्नुते।”
उत्तर: तीर्त्वा
3 2 अंक के प्रश्न
प्र. ‘ईशावास्योपनिषत्’ नाम क्यों पड़ा? यह किस वेद की किस संहिता का कौन-सा अध्याय है? (हिंदी में)
उत्तर: पहला मन्त्र ‘ईशावास्यम्’ पद से आरम्भ होता है, इसलिए इसका नाम ईशावास्योपनिषत् है।
यह यजुर्वेद की माध्यन्दिन एवं काण्व संहिता का 40वाँ अध्याय है, जिसमें 18 मन्त्र हैं।
प्र. पुस्तक के अनुसार ‘विद्या’ और ‘अविद्या’ का अर्थ लिखिए। (हिंदी में)
उत्तर: विद्या: अध्यात्म ज्ञान; चराचर जगत् में सर्वत्र व्याप्त आत्मस्वरूप ईश्वर का ज्ञान; यथार्थ ज्ञान, मोक्ष विद्या।
अविद्या: अध्यात्मेतर, व्यावहारिक विद्या, यानी अध्यात्म ज्ञान से भिन्न सभी ज्ञान, जैसे सृष्टिविज्ञान, यज्ञविद्या, भौतिक विज्ञान, आयुर्विज्ञान, प्रौद्योगिकी, सूचना-तन्त्र-ज्ञान।
प्र. सन्धिविच्छेदं कुरुत: (i) कुर्वन्नेवेह (ii) नान्यथेतोऽस्ति
उत्तर: (i) कुर्वन् + एव + इह
(ii) न + अन्यथा + इतः + अस्ति
प्र. सन्धिं कुरुत: (i) तत् + धावतः (ii) आहुः + अविद्यया
उत्तर: (i) तद्धावतः (ii) आहुरविद्यया
प्र. प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरुत: (i) तीर्त्वा (ii) प्रेत्य
उत्तर: (i) √तॄ + क्त्वा (ii) प्र + √इ + ल्यप्
प्र. ‘आत्महनः’ कौन हैं और मरकर वे कहाँ जाते हैं? (हिंदी में)
उत्तर: पुस्तक के अनुसार आत्महन वे हैं जो आत्मा की व्यापकता को स्वीकार नहीं करते (शाङ्करभाष्य: ‘घ्नन्ति’ = तिरस्कार करते हैं)।
वे मरकर उन ‘असुर्य’ (प्रकाशहीन) लोकों में जाते हैं, जो घोर अज्ञानरूपी अन्धकार से ढके हैं।
प्र. योग्यताविस्तार के अनुसार ‘उपनिषत्’ शब्द कैसे बनता है और इसका अर्थ क्या है? (हिंदी में)
उत्तर: उप-नि उपसर्ग सहित सद् (षद्लृ) धातु से क्विप् प्रत्यय करने पर ‘उपनिषत्’ बनता है।
जिस ज्ञानराशि से अज्ञान का नाश हो, आत्मज्ञान सिद्ध हो और संसारचक्र का दुःख शिथिल हो, वह उपनिषत् है; गुरु के समीप बैठकर अध्यात्मविद्या ग्रहण करने से भी यह नाम सार्थक है।
प्र. वैदिक स्वर कितने हैं? उनके नाम और पुस्तक में उनके चिह्न लिखिए। (हिंदी में)
उत्तर: तीन: उदात्त, अनुदात्त, स्वरित।
स्वरित: अक्षर के ऊपर चिह्न; अनुदात्त: अक्षर के नीचे चिह्न; उदात्त: कोई चिह्न नहीं।
प्र. ‘अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते’ का भाव योग्यताविस्तार के आधार पर हिंदी में समझाइए।
उत्तर: अविद्या (भौतिक ज्ञान) से मनुष्य जीवनयात्रा के साधन पाकर मृत्यु को पार करता है और विद्या (आत्मज्ञान) से जन्म-मृत्यु के दुःख से रहित अमृतत्व पाता है।
केवल एक को पकड़ना ठीक नहीं; दोनों के ज्ञान से “इह लोके सुखं परत्र च अमृतत्वम्”।
प्र. अधोलिखितस्य सप्रसङ्गं हिन्दीभाषया व्याख्या कार्या: “तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः।”
उत्तर: प्रसङ्ग: यह अंश शाश्वती के प्रथम पाठ ‘विद्ययाऽमृतमश्नुते’ (ईशावास्योपनिषत्, मन्त्र 1) से है।
व्याख्या: संसार का सब कुछ ईश्वर से व्याप्त है, कोई वस्तु पूरी तरह ‘मेरी’ नहीं; इसलिए पदार्थों का भोग त्याग-भाव से, आवश्यकता भर और उनका संरक्षण करते हुए करना चाहिए।
प्र. अधोलिखितपदानि आश्रित्य संस्कृतवाक्यरचनां कुरुत: (i) कर्माणि (ii) विद्यायाम्
उत्तर: (i) वयं प्रतिदिनं शुभानि कर्माणि कुर्मः।
(ii) सः विद्यायाम् अतीव रतः अस्ति।
4 3 अंक के प्रश्न
प्र. अधोलिखितस्य मन्त्रस्य अन्वयं लिखत।
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् ।
तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥4॥
उत्तर: (तत्) अनेजत् एकं मनसः जवीयः (अस्ति)। पूर्वम् अर्षत् एनत् देवाः न आप्नुवन्। तत् तिष्ठत् (अपि) धावतः अन्यान् अत्येति। तस्मिन् मातरिश्वा अपः दधाति।
प्र. अधोलिखितस्य मन्त्रस्य अन्वयं लिखत।
अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया ।
इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥6॥
उत्तर: विद्यया अन्यत् एव (फलम्) आहुः, अविद्यया अन्यत् (फलम्) आहुः। ये नः तत् विचचक्षिरे, (तेषां) धीराणाम् इति (वचनं वयं) शुश्रुम।
प्र. अधोलिखितस्य मन्त्रस्य अन्वयं लिखत।
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥1॥
उत्तर: जगत्यां यत् किञ्च जगत् (अस्ति), इदं सर्वम् ईशावास्यम् (अस्ति)। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः। कस्यस्वित् धनं मा गृधः।
प्र. अधोलिखितस्य मन्त्रस्य अन्वयं लिखत।
अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥5॥
उत्तर: ये अविद्याम् उपासते, (ते) अन्धं तमः प्रविशन्ति। ये उ विद्यायां रताः, ते ततः भूयः इव तमः (प्रविशन्ति)।
प्र. अधोलिखितस्य मन्त्रस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत।
अन्धन्तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।
ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥5॥
उत्तर: ये जनाः केवलम् अविद्याम् (व्यावहारिकं ज्ञानम्) एव उपासते, ते गाढम् अज्ञानरूपम् अन्धकारं प्रविशन्ति। ये तु केवलं विद्यायाम् (आध्यात्मिकज्ञाने) एव रताः भवन्ति, ते ततः अपि अधिकम् अन्धकारं प्रविशन्ति। अतः विद्यायाः अविद्यायाः च समन्वयः करणीयः।
प्र. अधोलिखितस्य मन्त्रस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत।
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं स ह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥7॥
उत्तर: यः जनः विद्याम् अविद्यां च उभयं सह जानाति, सः अविद्यया (व्यावहारिकज्ञानेन) जीवनयात्रां सम्पाद्य मृत्युं तरति, विद्यया (आत्मज्ञानेन) च अमृतत्वं प्राप्नोति।
प्र. अधोलिखितस्य मन्त्रस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत।
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् ।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥1॥
उत्तर: अस्मिन् संसारे यत् किमपि चलं वस्तु अस्ति, तत् सर्वम् ईश्वरेण व्याप्तम् अस्ति। अतः मनुष्यः त्यागभावेन एव संसारस्य पदार्थान् भुञ्जीत। सः कस्यचित् अपि धनस्य लोभं न कुर्यात्।
प्र. अधोलिखितस्य मन्त्रस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखत।
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥2॥
भावार्थः: मनुष्यः अस्मिन् लोके कर्तव्यकर्माणि (i) ______ एव शतं वर्षाणि जीवितुम् इच्छेत्। एवं कर्म कुर्वति नरे कर्म न (ii) ______। अस्मात् (iii) ______ मार्गः नास्ति।
मञ्जूषा: लिप्यते, अन्यः, कुर्वन्
उत्तर: (i) कुर्वन् (ii) लिप्यते (iii) अन्यः
प्र. अधोलिखितस्य मन्त्रस्य अन्वयं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयत।
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं स ह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥7॥
अन्वयः: यः विद्यां च अविद्यां च तत् (i) ______ सह वेद, (सः) अविद्यया (ii) ______ तीर्त्वा विद्यया (iii) ______ अश्नुते।
मञ्जूषा: अमृतम्, उभयम्, मृत्युम्
उत्तर: (i) उभयम् (ii) मृत्युम् (iii) अमृतम्
प्र. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। (1 + 1 + 1)
(i) ‘विद्ययाऽमृतमश्नुते’ इति पाठः कस्मात् सन्दर्भग्रन्थात् सङ्कलितः?
(ii) ईशावास्योपनिषत् कस्य वेदस्य भागः?
(iii) ईशावास्योपनिषदि कति मन्त्राः सन्ति?
उत्तर: (i) ‘विद्ययाऽमृतमश्नुते’ इति पाठः ईशावास्योपनिषदः सङ्कलितः।
(ii) ईशावास्योपनिषत् यजुर्वेदस्य (माध्यन्दिनकाण्वसंहितयोः चत्वारिंशः अध्यायः) भागः।
(iii) ईशावास्योपनिषदि अष्टादश (18) मन्त्राः सन्ति।
5 4 अंक के प्रश्न
प्र. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (4 × 1)
(क) इदं सर्वम् ईशावास्यम्।
(ख) अन्धं तमः प्रविशन्ति ये अविद्याम् उपासते।
(ग) ये उ विद्यायाम् रताः।
(घ) अविद्यया मृत्युम् तीर्त्वा।
उत्तर: (क) किं सर्वम् ईशावास्यम्?
(ख) अन्धं तमः प्रविशन्ति ये काम् उपासते?
(ग) ये उ कस्यां रताः?
(घ) अविद्यया कं तीर्त्वा?