इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।
1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्॥8॥
(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) महात्मनां विपदि किं भवति? (ख) सदसि का भवति?
उत्तर: (क) धैर्यम् (ख) वाक्पटुता
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: महात्मनाम् अभ्युदये युधि च किं भवति?
उत्तर: महात्मनाम् अभ्युदये क्षमा युधि च विक्रमः भवति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: महात्मनां कस्याम् व्यसनं भवति?
उत्तर: महात्मनां श्रुतौ व्यसनं भवति।
(iv) 1 अंक III. ‘सभायाम्’ इति अर्थे किं पदं श्लोके प्रयुक्तम्?
उत्तर: सदसि
(v) 1 अंक III. ‘विपदि’ इति पदस्य विलोमार्थकं पदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अभ्युदये
गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले,
सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः॥9॥
(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) सन्मित्रं किं निगूहति? (ख) सन्मित्रं कदा ददाति?
उत्तर: (क) गुह्यम् (ख) काले
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सन्मित्रं कं न जहाति?
उत्तर: सन्मित्रम् आपद्गतं (मित्रं) न जहाति।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सन्तः किं प्रवदन्ति?
उत्तर: सन्तः इदं सन्मित्रलक्षणं प्रवदन्ति।
(iv) 1 अंक III. ‘प्रवदन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तर: सन्तः
(v) 1 अंक III. ‘त्यजति’ इति अर्थे किं पदं श्लोके प्रयुक्तम्?
उत्तर: जहाति
यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः।
आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्,
प्रोद्दीप्ते भवने च कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः॥12॥
(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) का दूरे भवेत्? (ख) कीदृशः प्रयत्नः कार्यः?
उत्तर: (क) जरा (ख) महान्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: विदुषा कदा आत्मश्रेयसि प्रयत्नः कार्यः?
उत्तर: यावत् कलेवरगृहं स्वस्थं, जरा दूरे, इन्द्रियशक्तिः अप्रतिहता, आयुषः च क्षयः न, तावत् एव विदुषा आत्मश्रेयसि प्रयत्नः कार्यः।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: कूपखननं कदा व्यर्थं भवति?
उत्तर: भवने प्रोद्दीप्ते कूपखननं व्यर्थं भवति।
(iv) 1 अंक III. ‘प्रयत्नः’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: महान्
(v) 1 अंक III. ‘शरीरम्’ इति अर्थे किं पदं श्लोके प्रयुक्तम्?
उत्तर: कलेवरगृहम्
2 1 अंक के प्रश्न
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: विधात्रा मौनम् अज्ञतायाः छादनं विनिर्मितम्।
उत्तर: केन मौनम् अज्ञतायाः छादनं विनिर्मितम्?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: मौनम् अपण्डितानाम् विभूषणम् अस्ति।
उत्तर: मौनं केषां विभूषणम् अस्ति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सन्मित्रं पापात् निवारयति।
उत्तर: सन्मित्रं कस्मात् निवारयति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सन्मित्रं हिताय योजयते।
उत्तर: सन्मित्रं कस्मै योजयते?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: महात्मनां विपदि धैर्यं भवति।
उत्तर: महात्मनां कस्यां धैर्यं भवति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: कोकिल! विरसान् दिवसान् यापय।
उत्तर: कोकिल! कीदृशान् दिवसान् यापय?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: विद्वान् दैष्टिकताम् न आलम्बते।
उत्तर: विद्वान् कां न आलम्बते?
प्र. एकपदेन उत्तरत: सत्कविः कौ अपेक्षते?
उत्तर: शब्दार्थौ।
प्र. एकपदेन उत्तरत: सन्तः किं प्रवदन्ति?
उत्तर: सन्मित्रलक्षणम्।
प्र. एकपदेन उत्तरत: कीदृशी वाणी पुरुषं समलङ्करोति?
उत्तर: संस्कृता।
प्र. एकपदेन उत्तरत: काः गुणलुब्धाः सन्ति?
उत्तर: सम्पदः।
प्र. रेखाङ्कितपदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत: मरालस्य मानसं मानसं विना न रमते। (हंसस्य / बकस्य / मयूरस्य)
उत्तर: हंसस्य
प्र. रेखाङ्कितपदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत: यावत् जरा दूरे, तावत् प्रयत्नः कार्यः। (मृत्युः / वृद्धत्वम् / रोगः)
उत्तर: वृद्धत्वम्
प्र. ‘विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा’ इति श्लोकस्य रचयिता कः?
उत्तर: महाकविः भर्तृहरिः।
प्र. ‘नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं’ इति श्लोकस्य रचयिता कः?
उत्तर: पण्डितराजः जगन्नाथः।
प्र. ‘यावच्च’ इति पदस्य सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धेः नाम लिखत।
उत्तर: यावत् + च; त् का च् (श्चुत्व सन्धि)।
प्र. ‘उपकारस्य श्रेणिभिः’ इति विग्रहस्य समस्तपदं समासनाम च लिखत।
उत्तर: उपकारश्रेणिभिः; षष्ठी तत्पुरुष।
प्र. ‘सिद्धम्’ इति पदस्य प्रकृति-प्रत्ययौ लिखत।
उत्तर: सिध् + क्त।
प्र. ‘पापान्निवारयति योजयते हिताय’ इति पादे किं छन्दः?
उत्तर: वसन्ततिलका।
प्र. ‘वाग्भूषणं भूषणम्’ इत्यत्र कः अलङ्कारः?
उत्तर: रूपकम् (वाणी पर भूषण का अभेद आरोप)।
प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (मञ्जूषा: सहसा, खलु, तावत्): (क) ______ क्रियां न विदधीत। (ख) क्षीयन्ते ______ भूषणानि। (ग) यावत् जरा दूरे, ______ एव प्रयत्नः कार्यः। (प्रत्येकं ⅓ अङ्कः)
उत्तर: (क) सहसा (ख) खलु (ग) तावत्
प्र. कोष्ठके प्रदत्तशब्देषु समुचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत: (क) हंसस्य मनः ______ (मानस) विना न रमते। (ख) सन्मित्रं ______ (पाप) निवारयति। (प्रत्येकं ½ अङ्कः)
उत्तर: (क) मानसम् (विना-योगे द्वितीया) (ख) पापात् (पञ्चमी)
प्र. उपमालङ्कारस्य लक्षणं लिखत।
उत्तर: साधर्म्यमुपमा भेदे।
3 2 अंक के प्रश्न
प्र. ‘अविवेकः परमापदां पदम्’ इति सूक्तेः भावं हिन्दीभाषया स्पष्टीकुरुत।
उत्तर: बिना सोचे-समझे, विवेक के बिना किया गया काम विपत्तियों का सबसे बड़ा घर है। जल्दबाज़ी में काम करने वाला संकट में पड़ता है, जबकि विचार करके काम करने वाले को सम्पत्तियाँ स्वयं वरती हैं। इसलिए भारवि कहते हैं: सहसा कोई काम न करें।
प्र. श्लोक 11 के अनुसार कौन-कौन से भूषण पुरुष को अलंकृत नहीं करते? हिन्दीभाषया लिखत।
उत्तर: केयूर (बाजूबन्ध), चन्द्रमा के समान उजले हार, स्नान, (चन्दन आदि का) विलेपन, फूल और सजाए हुए बाल पुरुष को सचमुच अलंकृत नहीं करते। केवल संस्कृता (शुद्ध, संस्कारयुक्त) वाणी पुरुष को अलंकृत करती है।
प्र. मौनम् अपण्डितानां विभूषणं कथम् अस्ति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: विधात्रा मौनम् अज्ञतायाः स्वायत्तम् एकान्तगुणं छादनं विनिर्मितम्। अतः विशेषतः सर्वविदां समाजे मौनम् अपण्डितानां विभूषणम् अस्ति।
(मौन अज्ञानता का अपने वश का आवरण है, इसलिए विद्वानों की सभा में मूर्खों का आभूषण है।)
प्र. श्लोक 3 में कोकिल और रसाल किनके प्रतीक हैं? हिन्दीभाषया लिखत।
उत्तर: यह अन्योक्ति है। कोकिल गुणी व्यक्ति का और रसाल (भौंरों से घिरा खिला आम) गुणों को पहचानने वाले योग्य आश्रयदाता का प्रतीक है। कवि कहते हैं कि गुणी व्यक्ति बुरे समय में धैर्य से दिन बिताए, जब तक उसे योग्य आश्रय न मिल जाए।
प्र. श्लोक 4 में विद्वान् की तुलना सत्कवि से क्यों की गई है? हिन्दीभाषया लिखत।
उत्तर: जैसे सत्कवि शब्द और अर्थ दोनों की अपेक्षा रखता है (दोनों के बिना अच्छा काव्य नहीं बनता), वैसे ही विद्वान् न केवल भाग्य का सहारा लेता है, न केवल पौरुष का; वह दोनों की अपेक्षा रखता है। यहाँ ‘इव’ से उपमा अलङ्कार है।
प्र. सन्तः कीदृशाः भवन्ति? श्लोक 10 आधृत्य संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: सन्तः मनसि वचसि काये च पुण्यपीयूषपूर्णाः भवन्ति। ते उपकारश्रेणिभिः त्रिभुवनं प्रीणयन्ति, परगुणपरमाणून् नित्यं पर्वतीकृत्य निजहृदि विकसन्ति। एतादृशाः सन्तः कियन्तः (अल्पाः एव) सन्ति।
4 3 अंक के प्रश्न
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 1) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
अस्ति यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरज-राजितम्।
रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना॥
उत्तर: यद्यपि नीरज-राजितं नीरं सर्वत्र अस्ति। (परं) मरालस्य मानसं मानसं विना न रमते।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 2) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत्।
विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः॥
उत्तर: हे हंस! चेत् त्वम् एव नीरक्षीरविवेके आलस्यं तनुषे, (तर्हि) अधुना विश्वस्मिन् अन्यः कः कुलव्रतं पालयिष्यति?
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 3) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
तावत् कोकिल विरसान् यापय दिवसान् वनान्तरे निवसन्।
यावन्मिलदलिमालः कोऽपि रसालः समुल्लसति॥
उत्तर: हे कोकिल! यावत् मिलदलिमालः कः अपि रसालः समुल्लसति, तावत् वनान्तरे निवसन् विरसान् दिवसान् यापय।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 4) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
नालम्बते दैष्टिकतां न निषीदति पौरुषे।
शब्दार्थौ सत्कविरिव द्वयं विद्वानपेक्षते॥
उत्तर: (विद्वान्) दैष्टिकतां न आलम्बते, पौरुषे (च) न निषीदति। सत्कविः शब्दार्थौ इव विद्वान् द्वयम् अपेक्षते।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 5) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
न किञ्चिदपि कुर्वाणः सौख्यैर्दुःखान्यपोहति।
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः॥
उत्तर: यः जनः हि यस्य प्रियः (भवति), (सः) किञ्चित् अपि न कुर्वाणः सौख्यैः (तस्य) दुःखानि अपोहति। तत् (= सः जनः) तस्य किम् अपि द्रव्यम् (भवति)।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 6) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः॥
उत्तर: सहसा क्रियां न विदधीत। अविवेकः परम् आपदां पदम् (अस्ति)। गुणलुब्धाः सम्पदः हि विमृश्यकारिणं स्वयम् एव वृणते।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 7) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
स्वायत्तमेकान्तगुणं विधात्रा विनिर्मितं छादनमज्ञतायाः।
विशेषतः सर्वविदां समाजे विभूषणं मौनमपण्डितानाम्॥
उत्तर: विधात्रा अज्ञतायाः स्वायत्तम् एकान्तगुणं छादनं (मौनं) विनिर्मितम्। विशेषतः सर्वविदां समाजे मौनम् अपण्डितानां विभूषणम् (अस्ति)।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 8) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्॥
उत्तर: विपदि धैर्यम्, अथ अभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता, युधि विक्रमः, यशसि च अभिरुचिः, श्रुतौ व्यसनम्, इदं हि महात्मनां प्रकृतिसिद्धम् (भवति)।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 9) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
पापान्निवारयति योजयते हिताय, गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले, सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः॥
उत्तर: (सन्मित्रं) पापात् निवारयति, हिताय योजयते, गुह्यं निगूहति, गुणान् प्रकटीकरोति, आपद्गतं च न जहाति, काले ददाति। सन्तः इदं सन्मित्रलक्षणं प्रवदन्ति।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 10) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णा-
स्त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः।
परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं,
निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः॥
उत्तर: मनसि वचसि काये (च) पुण्यपीयूषपूर्णाः, उपकारश्रेणिभिः त्रिभुवनं प्रीणयन्तः, परगुणपरमाणून् नित्यं पर्वतीकृत्य निजहृदि विकसन्तः सन्तः कियन्तः सन्ति?
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 11) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वलाः,
न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः।
वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते,
क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम्॥
उत्तर: केयूराणि पुरुषं न भूषयन्ति, चन्द्रोज्ज्वलाः हाराः न (भूषयन्ति), न स्नानं, न विलेपनं, न कुसुमं, न अलङ्कृताः मूर्धजाः (पुरुषं भूषयन्ति)। या संस्कृता धार्यते, (सा) एका वाणी पुरुषं समलङ्करोति। भूषणानि खलु सततं क्षीयन्ते, वाग्भूषणं (एव) भूषणम् (अस्ति)।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 12) पूर्णम् अन्वयं लिखत:
यावत्स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावच्च दूरे जरा,
यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः।
आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्,
प्रोद्दीप्ते भवने च कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः॥
उत्तर: यावत् इदं कलेवरगृहं स्वस्थम् (अस्ति), यावत् च जरा दूरे (अस्ति), यावत् च इन्द्रियशक्तिः अप्रतिहता (अस्ति), यावत् आयुषः क्षयः न (भवति), तावत् एव विदुषा आत्मश्रेयसि महान् प्रयत्नः कार्यः। भवने प्रोद्दीप्ते च कूपखननं (रूपः) प्रत्युद्यमः कीदृशः?
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 6) भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत:
सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः॥
उत्तर: मनुष्यः विचारं विना सहसा किमपि कार्यं न कुर्यात्, यतः अविवेकः विपत्तीनां मुख्यं स्थानम् अस्ति। ये जनाः सम्यक् विचार्य कार्यं कुर्वन्ति, तान् गुणेषु लुब्धाः सम्पत्तयः स्वयमेव वृणते।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 9) भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत:
पापान्निवारयति योजयते हिताय, गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले, सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः॥
उत्तर: सन्मित्रं मित्रं पापकर्मणः निवारयति, हितकार्ये नियोजयति, तस्य रहस्यं गोपयति, गुणान् प्रकाशयति, विपत्तौ तं न त्यजति, आवश्यकतायां च ददाति। सज्जनाः एतानि एव सन्मित्रस्य लक्षणानि कथयन्ति।
प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य (पाठ का श्लोक 12) भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत:
यावत्स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावच्च दूरे जरा, यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः।
आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्, प्रोद्दीप्ते भवने च कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः॥
उत्तर: यावत् शरीरं स्वस्थम् अस्ति, वृद्धावस्था दूरे अस्ति, इन्द्रियाणां शक्तिः क्षीणा न अभवत्, आयुः च शेषम् अस्ति, तावत् एव विद्वान् आत्मकल्याणाय महान्तं प्रयत्नं कुर्यात्। गृहे प्रज्वलिते सति कूपखननं व्यर्थम् एव भवति।
प्र. (अ) ‘वसन्ततिलका’ छन्दसः लक्षणं लिखत। (आ) ‘रगणः’ इत्यस्य चिह्नं लिखत। (इ) ‘केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषम्’ इति पादे किं छन्दः?
उत्तर: (अ) उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः। (आ) ऽ । ऽ (इ) शार्दूलविक्रीडितम्।
5 4 अंक के प्रश्न
प्र. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (4 × 1):
(क) सम्पदः विमृश्यकारिणं स्वयमेव वृणते।
(ख) प्रोद्दीप्ते भवने कूपखननं व्यर्थम्।
(ग) सर्वविदाम् समाजे मौनं विभूषणम्।
(घ) सन्तः उपकारश्रेणिभिः त्रिभुवनम् प्रीणयन्ति।
उत्तर: (क) काः विमृश्यकारिणं स्वयमेव वृणते?
(ख) कीदृशे भवने कूपखननं व्यर्थम्?
(ग) केषां समाजे मौनं विभूषणम्?
(घ) सन्तः उपकारश्रेणिभिः किं प्रीणयन्ति?