Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 4 दौवारिकस्य निष्ठा Notes in Hindi

Contents hide
इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का सन्दर्भग्रन्थ (शिवराजविजय) और रचयिता (पं. अम्बिकादत्तव्यास)
  • पाठ के नौ अंशों (गद्यांश और संवाद) का शुद्ध मूल पाठ, शब्दार्थ और सरल हिंदी अनुवाद
  • हर अंश के सन्धि, समास, प्रत्यय, लकार और कर्तृ-क्रिया, विशेषण-विशेष्य
  • घटनाक्रम, पात्र-परिचय, द्वारपाल और गौरसिंह का चरित्र-चित्रण, सूक्तियाँ
  • योग्यताविस्तार: काव्य के भेद, उपन्यास, और शुद्ध गद्यकाव्य के लेखक
शिवराजविजयअम्बिकादत्तव्यासप्रतापदुर्गदौवारिकःसंन्यासीगौरसिंहःभिक्षावटुमहाराजशिववीरपारदभस्मउत्कोचगूढचरदुर्गाध्यक्ष

1 पाठ-परिचय: सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता

प्रस्तुत पाठ शिवराजविजय नामक संस्कृत भाषा के प्रथम उपन्यास से लिया गया है, जिसके लेखक पं. अम्बिकादत्तव्यास हैं।

पाठ-परिचय, भास्वती पृष्ठ 26

  • यह पाठ “शिवराजविजय” से लिया गया है, जिसे पुस्तक संस्कृत भाषा का प्रथम उपन्यास कहती है
  • इसके लेखक पं. अम्बिकादत्तव्यास हैं
  • व्यास जी का जन्म उस समय हुआ, जब भारत पराधीनता की बेड़ियों में जकड़ा हुआ था
  • 1857 का स्वतन्त्रता संग्राम असफल हो चुका था, जनता निराश थी और अंग्रेज़ों के अत्याचार बढ़ते जा रहे थे
  • ऐसे समय में राजनैतिक मंच पर नेता ही नहीं, उस समय के लेखक भी स्वतन्त्रता की अलख जगाने में लगे थे
  • बंगाली भाषा के उपन्यासों की लोकप्रियता से प्रेरणा लेकर व्यास जी ने संस्कृत में शिवराजविजय की रचना की
  • इस उपन्यास का आधार शिवाजी एवम् औरंगजेब का संघर्ष है
  • इस संपादित पाठ में दुर्ग के द्वारपाल की ईमानदारी और स्वामिभक्ति का महत्त्व बताया गया है
  • इसके लिए उसकी परीक्षा बड़े ही नाटकीय ढंग से दिखाई गई है; पाठ के संवाद रोचक हैं और पाठक की उत्सुकता अंत तक बनी रहती है
बिंदु उत्तर (संस्कृत में भी)
पाठ दौवारिकस्य निष्ठा (भास्वती, चतुर्थः पाठः)
सन्दर्भग्रन्थ शिवराजविजयः (उपन्यासः)
रचयिता पण्डितः अम्बिकादत्तव्यासः
विधा गद्य (उपन्यास), संवादों से युक्त
मुख्य भाव द्वारपाल की कर्तव्यनिष्ठा, ईमानदारी और स्वामिभक्ति
परीक्षा संकेत

“सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता” का प्रश्न संस्कृत में ऐसे लिखें: ‘दौवारिकस्य निष्ठा’ इति पाठः पण्डित-अम्बिकादत्तव्यासेन विरचितात् ‘शिवराजविजयः’ इति उपन्यासात् सङ्कलितः। और केवल लेखक पूछा जाए तो: ‘शिवराजविजयः’ इत्यस्य उपन्यासस्य लेखकः पण्डितः अम्बिकादत्तव्यासः अस्ति।

2 पात्र-परिचय

पात्र पाठ में परिचय
दौवारिकः (प्रतापदुर्गदौवारिकः) प्रतापदुर्ग का द्वारपाल; कंधे पर भुशुण्डी (बन्दूक) रखकर पहरा देता है; कथा का नायक
संन्यासी काषायवासाः (गेरुआ वस्त्रधारी), धृततुम्बीपात्रः (तुम्बी का पात्र लिए), भव्यमूर्तिः (भव्य आकृति वाला); अंत में पता चलता है कि यह गौरसिंह है
गौरसिंहः “संन्यासिरूपो गौरसिंहः”: संन्यासी के वेश में आकर द्वारपाल की निष्ठा की परीक्षा लेता है; द्वारपाल उसे “श्रीमान्” और “आर्य” कहता है
भिक्षावटु बारह वर्ष का भिक्षुक ब्रह्मचारी, जो संन्यासी के पीछे-पीछे आता है (बोलता नहीं)
महाराजशिववीर द्वारपालों के स्वामी; उन्हीं की आज्ञा द्वारपाल “शिरसा वहामः” (सिर पर धारण करते हैं) कहता है (मंच पर नहीं आते)
दुर्गाध्यक्ष दुर्ग का अधिकारी, जिसके पास द्वारपाल संन्यासी को ले जाना चाहता है (मंच पर नहीं आते)
चित्र 1: पाठ के पात्र और उनके संबंध
चित्र 1: पाठ के पात्र और उनके संबंध

3 घटनाक्रम: पूरी कथा क्रम से

1कुछ अँधेरा होने पर प्रतापदुर्ग का द्वारपाल कंधे पर बन्दूक रखकर पहरा दे रहा था; उसे किसी के पैरों की आहट-सी सुनाई दी
↓
2दीपक के प्रकाश में भी कोई न दिखा; उसने गम्भीर स्वर में पुकारा: “कः कोऽत्र भोः?”
↓
3फिर आहट हुई; उसने डाँटा: मुझे उत्तर न देता यह कौन मरने का इच्छुक बहरा आ रहा है?
↓
4बिना दिखे गम्भीर वाणी आई: “दौवारिक! शान्तो भव”; द्वारपाल ने नियम बताया: तीन बार पूछने पर भी उत्तर न देने वाला वध्य है
↓
5“क्षमा करें, आ रहा हूँ” कहता हुआ, 12 वर्ष के भिक्षावटु के साथ एक भव्य संन्यासी दिखाई दिया
↓
6संन्यासी: संन्यासी, ब्रह्मचारी, पण्डित, स्त्रियों, बालकों से न पूछो; द्वारपाल: केवल महाराजशिववीर की आज्ञा मानते हैं; रात में केवल परिचित, परिचयपत्र वाले या बुलाए हुए
↓
7संन्यासी ने कान में पारदभस्म का लालच दिया: एक गुञ्जा भर से 52 तुला ताँबा सोना बनेगा
↓
8द्वारपाल ने उसे कपटी कहा, हाथ पकड़ा, देशद्रोही का गुप्तचर माना और दुर्गाध्यक्ष के पास खींचकर ले चला
↓
9संन्यासी ने छोड़ने की बहुत विनती की; दीपक के पास उसने कहा: “न मां प्रत्यभिजानासि”
↓
10द्वारपाल ने गौरसिंह को पहचाना और क्षमा माँगी; गौरसिंह ने उसकी पीठ पर हाथ रखकर प्रशंसा की: तुम जैसे ही पुरस्कार के पात्र होते हैं

3.1 कथा तीन चरणों में

चरण अंश क्या होता है
आरम्भ: सतर्कता गद्यांश 1-3 पहरा, आहट, “कः कोऽत्र भोः?”, तीन बार पूछने का नियम, संन्यासी का आगमन
मध्य: परीक्षा संवाद 1-4 प्रवेश पर बहस, आज्ञा का पालन, पारदभस्म की रिश्वत, रिश्वत ठुकराना, गुप्तचर का संदेह
अन्त: रहस्य खुलना गद्यांश 4-5 दीपक के पास पहचान, क्षमा-याचना, गौरसिंह की प्रशंसा

4 गद्यांश 1: अँधेरे में पहरा और आहट

संवृत्ते किञ्चिदन्धकारे भुशुण्डीं स्कन्धे निधाय निपुणं निरीक्षमाणः, आगत-प्रत्यागतं च विदधानः, प्रतापदुर्गदौवारिकः कस्यापि पादक्षेपध्वनिमिवाश्रौषीत्। ततः स्थिरीभूय पुरतः पश्यन् सत्यपि दीपप्रकाशे कमप्यनवलोकयन् गम्भीरस्वरेणैवम् अवादीत्-‘‘कः कोऽत्र भोः? कः कोऽत्र भोः?’’ इति।

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 26-27

4.1 शब्दार्थ (पुस्तक के अनुसार)

पद अर्थ
संवृत्ते होने पर
किञ्चिदन्धकारे किञ्चित् + अन्धकारे, कुछ अँधेरा (होने पर)
भुशुण्डीम् बन्दूक को
स्कन्धे कन्धे पर
निधाय रखकर (नि उपसर्ग, धा धातु, ल्यप् प्रत्यय)
निपुणम् भली-भाँति
निरीक्षमाणः देखते हुए
आगत-प्रत्यागतं आने-जाने वालों का
विदधानः अच्छी तरह जानते-समझते हुए
प्रतापदुर्गदौवारिकः प्रतापदुर्ग का द्वारपाल (प्रतापदुर्गस्य दौवारिकः)
कस्यापि किसी के (कस्य + अपि)
पादक्षेपध्वनिमिवाश्रौषीत् पादक्षेपध्वनिम् + इव + अश्रौषीत् (लुङ् लकार प्र.पु. एकवचन); पादानाम् क्षेपस्य ध्वनिम् पादक्षेपध्वनिम्; पैरों के रखने जैसी आवाज़ को सुना
ततः तब (वहाँ से)
स्थिरीभूय स्थिर होकर (चौकन्ना होकर)
पुरतः आगे
पश्यन् देखते हुए (दृश् धातु, शतृ प्रत्यय)
सत्यपि सति + अपि (की स्थिति में)
दीपप्रकाशे दीपानाम् प्रकाशे, दीप के प्रकाश में
कमप्यनवलोकयन् कम् + अपि + अनवलोकयन्, किसी को न देखते हुए
अवादीत् बोला
कः कोऽत्र भोः? कः + कः + अत्र, हे! कौन, कौन है यहाँ?
ध्यान दें

द्वारपाल पहरे पर इधर-उधर आते-जाते हुए (टहलते हुए) आने-जाने वालों पर नज़र रख रहा था (टहलकदमी, देखें 16.2)।

सरल क्रम (पद-विभाग)

किञ्चित् अन्धकारे संवृत्ते, भुशुण्डीं स्कन्धे निधाय, निपुणं निरीक्षमाणः, आगत-प्रत्यागतं च विदधानः प्रतापदुर्गदौवारिकः कस्य अपि पादक्षेपध्वनिम् इव अश्रौषीत्। ततः स्थिरीभूय पुरतः पश्यन्, दीपप्रकाशे सति अपि कम् अपि अनवलोकयन्, गम्भीरस्वरेण एवम् अवादीत्- “कः कः अत्र भोः?”

4.2 हिंदी अनुवाद

  • कुछ अँधेरा हो जाने पर प्रतापदुर्ग का द्वारपाल कंधे पर बन्दूक रखे हुए था
  • वह भली-भाँति देखता हुआ और आने-जाने वालों का ध्यान रखता हुआ (टहलता हुआ) पहरा दे रहा था
  • तभी उसने किसी के पैर रखने जैसी आवाज़ (आहट) सुनी
  • तब वह स्थिर (चौकन्ना) होकर सामने देखने लगा
  • दीपक का प्रकाश होने पर भी उसे कोई दिखाई नहीं दिया
  • तब उसने गम्भीर स्वर में ऐसा कहा: “कौन, कौन है यहाँ? कौन, कौन है यहाँ?”

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
किञ्चिदन्धकारे किञ्चित् + अन्धकारे व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व: त् → द्)
कस्यापि कस्य + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
पादक्षेपध्वनिमिवाश्रौषीत् पादक्षेपध्वनिम् + इव + अश्रौषीत् इव + अश्रौषीत्: दीर्घ स्वर सन्धि
सत्यपि सति + अपि यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
कमप्यनवलोकयन् कम् + अपि + अनवलोकयन् अपि + अनवलोकयन्: यण् स्वर सन्धि
गम्भीरस्वरेणैवम् गम्भीरस्वरेण + एवम् वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)
कोऽत्र कः + अत्र विसर्ग सन्धि: पहले उत्व (कः → को), फिर पूर्वरूप (को + अत्र = कोऽत्र)
प्रतापदुर्गदौवारिकः प्रतापदुर्गस्य दौवारिकः षष्ठी तत्पुरुष समास
दीपप्रकाशे दीपानाम् प्रकाशे षष्ठी तत्पुरुष समास
पादक्षेपध्वनिम् पादानाम् क्षेपस्य ध्वनिम् षष्ठी तत्पुरुष समास
गम्भीरस्वरेण गम्भीरः च असौ स्वरः, तेन कर्मधारय समास
निधाय नि + √धा + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (रखकर)
निरीक्षमाणः निर् + √ईक्ष् + शानच् शानच् प्रत्यय (देखते हुए)
विदधानः वि + √धा + शानच् शानच् प्रत्यय
प्रत्यागतम् प्रति + आ + √गम् + क्त क्त प्रत्यय
पश्यन् √दृश् (पश्य) + शतृ शतृ प्रत्यय (देखते हुए)
अश्रौषीत् √श्रु लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (सुना)
अवादीत् √वद् लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (बोला)
ततः, पुरतः, निपुणम्, इव, एवम्, इति अव्यय अव्यय

कर्तृ-क्रिया: प्रतापदुर्गदौवारिकः → अश्रौषीत्, अवादीत्। विशेषण-विशेष्य: गम्भीरेण → स्वरेण (अभ्यास 7)।

5 गद्यांश 2: दोबारा आहट और रहस्यमयी वाणी

अथ क्षणानन्तरं पुनः स एव पादध्वनिरश्रावीति भूयः साक्षेपमवोचत्-‘‘क एष मामनुत्तरयन् मुमूर्षुः समायाति बधिरः?

ततो ‘‘दौवारिक! शान्तो भव, किमिति व्यर्थं मुमूर्षुरिति बधिर इति च वदसि?’’ इति वक्तारमपश्यतैवाऽऽकर्णि मन्द्रस्वरमेदुरा वाणी।

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 27

5.1 शब्दार्थ (पुस्तक के अनुसार)

पद अर्थ
अथ इसके बाद (फिर)
क्षणानन्तरम् क्षणाद् अनन्तरम्
पुनः फिर
स एव सः + एव, वही
पादध्वनिरश्रावीति पादध्वनिः + अश्रावि + इति, पदध्वनि सुनी गई
साक्षेपमवोचत् साक्षेपम् + अवोचत्, डाँटते हुए कहा
क एष मामनुत्तरयन् कः + एषः + माम् + अनुत्तरयन्, यह कौन मुझे बिना उत्तर दिए
मुमूर्षुः मृत्यु का इच्छुक
समायाति चला आ रहा है
बधिरः बहरा
दौवारिक हे द्वारपाल
शान्तो भव शान्तः भव, शान्त होइए
किमिति किम् + इति, यह क्या
व्यर्थम् व्यर्थ ही
वदसि कह रहे हो
वक्तारमपश्यतैवाऽकर्णि वक्तारम् + अपश्यता + एव + आकर्णि, बोलने वाले को न देखते हुए सुना
अपश्यता दृश् धातु, शतृ प्रत्यय, तृतीया एकवचन, नञ् अर्थ में; न देखते हुए के द्वारा
वक्तारम् वक्ता को
आकर्णि सुना गया
मन्द्रस्वरमेदुरा वाणी मन्द्रस्वरेण मेदुरा वाणी, गम्भीर स्वर से परिपूर्ण
भूयः (अतिरिक्त) फिर से, दोबारा

5.2 हिंदी अनुवाद

  • इसके बाद क्षण भर पश्चात फिर वही पैरों की आहट सुनाई दी
  • इसलिए द्वारपाल ने फिर डाँटते हुए कहा: “मुझे उत्तर न देता हुआ यह कौन मरने का इच्छुक बहरा चला आ रहा है?”
  • तब बोलने वाले को देखे बिना ही गम्भीर स्वर से भरी हुई यह वाणी सुनाई दी:
  • “द्वारपाल! शान्त हो जाओ; व्यर्थ ही (मुझे) ‘मरने का इच्छुक’ और ‘बहरा’ क्यों कह रहे हो?”
भाव

द्वारपाल दो बार आहट होने पर भी घबराता नहीं, बल्कि कठोर होकर चेतावनी देता है। यहीं से उसकी सतर्कता और निर्भीकता दिखने लगती है।

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
क्षणानन्तरम् क्षणात् अनन्तरम् पञ्चमी तत्पुरुष समास
पादध्वनिः पादानाम् ध्वनिः षष्ठी तत्पुरुष समास
पादध्वनिरश्रावीति पादध्वनिः + अश्रावि + इति पादध्वनिः + अश्रावि: विसर्ग सन्धि (रत्व); अश्रावि + इति: दीर्घ स्वर सन्धि
साक्षेपमवोचत् साक्षेपम् + अवोचत् म् का अगले स्वर से मेल (संयोग)
शान्तो भव शान्तः + भव विसर्ग सन्धि (उत्व: अः + घोष व्यञ्जन → ओ)
मुमूर्षुरिति मुमूर्षुः + इति विसर्ग सन्धि (रत्व)
बधिर इति बधिरः + इति विसर्ग सन्धि (विसर्ग लोप)
किमिति किम् + इति म् का अगले स्वर से मेल (संयोग)
अपश्यतैव अपश्यता + एव वृद्धि स्वर सन्धि (आ + ए = ऐ)
अपश्यता नञ् + √दृश् (पश्य) + शतृ, तृतीया एकवचन शतृ प्रत्यय
अनुत्तरयन् नञ् (अन्) + उत्तरय (नामधातु) + शतृ शतृ प्रत्यय (उत्तर न देता हुआ)
अवोचत् √वच् लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
अश्रावि, आकर्णि √श्रु, आ + √कर्ण् लुङ् लकार, कर्मवाच्य, प्रथम पुरुष, एकवचन (सुना गया)
समायाति सम् + आ + √या लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
भव √भू लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
वदसि √वद् लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
वक्तारम् वक्तृ (पुं.) द्वितीया विभक्ति, एकवचन

विशेषण-विशेष्य: मन्द्रस्वरमेदुरा → वाणी · मुमूर्षुः, बधिरः → एषः (जनः)। कर्तृ-क्रिया: एषः → समायाति · (त्वम्) → वदसि।

6 गद्यांश 3: तीन बार पूछने का नियम और संन्यासी का आगमन

अथ ‘‘तत् किं नाज्ञायि अद्यापि भवता प्रभुवर्याणामादेशो यद् दौवारिकेण प्रहरिणा वा त्रिःपृष्टोऽपि प्रत्युत्तरमददद् हन्तव्यः इति’’ इत्येवं भाषमाणेन द्वाःस्थेन क्षम्यतामेष आगच्छामि, आगत्य च निखिलं निवेदयामि’’ इति कथयन् द्वादशवर्षेण केनापि भिक्षावटुनानुगम्यमानः कोऽपि काषायवासाः धृततुम्बीपात्रः भव्यमूर्तिः संन्यासी दृष्टः। ततस्तयोरेवम् अभूदालापः-

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 27

6.1 शब्दार्थ (पुस्तक के अनुसार)

पद अर्थ
नाज्ञायि न + अज्ञायि, नहीं पहचाना गया
त्रिःपृष्टोऽपि त्रिः पृष्टः + अपि, तीन बार पूछे जाने पर भी
प्रत्युत्तरमददद् प्रत्युत्तरम् + अददद्, उत्तर न देता हुआ व्यक्ति
हन्तव्यः वध्य है
इत्येवम् इति + एवम्, इस प्रकार
भाषमाणेन भाष् धातु, शानच् प्रत्यय, बोलते हुए (के द्वारा)
द्वाःस्थेन द्वार पर स्थित से, द्वारे स्थितः यः सः तेन
क्षम्यतामेषः क्षम्यताम् + एषः, क्षमा करें, यह
भिक्षावटुनानुगम्यमानः भिक्षावटुना + अनुगम्यमानः, भिक्षुक ब्रह्मचारी द्वारा अनुगमन किया जाता हुआ
काषायवासाः काषायाणि वासांसि यस्य सः, काषाय वस्त्र धारी
ततस्तयोरेवमभूदालापः ततः + तयोः + एवम् + अभूत् + आलापः, तब उन दोनों में इस प्रकार का वार्तालाप हुआ
प्रभुवर्याणाम् (अतिरिक्त) श्रेष्ठ स्वामियों का (स्वामी का)
प्रहरिणा (अतिरिक्त) पहरेदार द्वारा
धृततुम्बीपात्रः (अतिरिक्त) तुम्बी का पात्र धारण किए हुए
भव्यमूर्तिः (अतिरिक्त) भव्य (सुंदर, प्रभावशाली) आकृति वाला
सरल क्रम (पद-विभाग)

“तत् किं भवता अद्य अपि प्रभुवर्याणाम् आदेशः न अज्ञायि, यत् दौवारिकेण प्रहरिणा वा त्रिः पृष्टः अपि प्रत्युत्तरम् अददत् हन्तव्यः इति?” इति एवं भाषमाणेन द्वाःस्थेन (एकः) संन्यासी दृष्टः। सः संन्यासी “क्षम्यताम्, एषः आगच्छामि, आगत्य च निखिलं निवेदयामि” इति कथयन्, द्वादशवर्षेण केन अपि भिक्षावटुना अनुगम्यमानः, काषायवासाः, धृततुम्बीपात्रः, भव्यमूर्तिः च आसीत्।

6.2 हिंदी अनुवाद

  • तब द्वारपाल ऐसा बोल रहा था: “तो क्या आपने आज तक स्वामी का यह आदेश नहीं जाना कि द्वारपाल या पहरेदार द्वारा तीन बार पूछे जाने पर भी उत्तर न देने वाला व्यक्ति वध्य (मार डालने योग्य) है?”
  • इस प्रकार बोलते हुए द्वारपाल ने एक संन्यासी को देखा
  • वह संन्यासी कह रहा था: “क्षमा कीजिए, यह मैं आ रहा हूँ, और आकर सब कुछ निवेदन करता हूँ”
  • बारह वर्ष का कोई भिक्षुक ब्रह्मचारी (भिक्षावटु) उसके पीछे-पीछे आ रहा था
  • वह संन्यासी गेरुआ (काषाय) वस्त्र पहने, तुम्बी का पात्र लिए और भव्य आकृति वाला था
  • तब उन दोनों में इस प्रकार वार्तालाप हुआ
याद करेंपरिभाषा 1

दौवारिक का नियम (प्रभु का आदेश): “दौवारिकेण प्रहरिणा वा त्रिःपृष्टोऽपि प्रत्युत्तरमददद् हन्तव्यः”, यानी द्वारपाल या पहरेदार के तीन बार पूछने पर भी जो उत्तर न दे, वह वध्य है।

6.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
नाज्ञायि न + अज्ञायि दीर्घ स्वर सन्धि
अद्यापि अद्य + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
आदेशो यद् आदेशः + यद् विसर्ग सन्धि (उत्व)
त्रिःपृष्टोऽपि त्रिः पृष्टः + अपि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
इत्येवम् इति + एवम् यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
क्षम्यतामेष आगच्छामि क्षम्यताम् + एषः + आगच्छामि एषः + आगच्छामि: विसर्ग लोप
केनापि केन + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
भिक्षावटुनानुगम्यमानः भिक्षावटुना + अनुगम्यमानः दीर्घ स्वर सन्धि
कोऽपि कः + अपि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
ततस्तयोः ततः + तयोः विसर्ग सन्धि (सत्व: विसर्ग → स्)
तयोरेवम् तयोः + एवम् विसर्ग सन्धि (रत्व)
अभूदालापः अभूत् + आलापः व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व: त् → द्)
द्वाःस्थेन द्वारि तिष्ठति इति द्वाःस्थः, तेन उपपद तत्पुरुष समास (पुस्तक का विग्रह: द्वारे स्थितः यः सः तेन)
काषायवासाः काषायाणि वासांसि यस्य सः बहुव्रीहि समास
धृततुम्बीपात्रः धृतं तुम्बीपात्रं येन सः बहुव्रीहि समास
भव्यमूर्तिः भव्या मूर्तिः यस्य सः बहुव्रीहि समास
द्वादशवर्षेण द्वादश वर्षाणि यस्य सः, तेन बहुव्रीहि समास
पृष्टः √प्रच्छ् + क्त क्त प्रत्यय
अददद् नञ् + √दा + शतृ शतृ प्रत्यय (न देता हुआ)
हन्तव्यः √हन् + तव्यत् तव्यत् प्रत्यय (मारने योग्य)
भाषमाणेन √भाष् + शानच्, तृतीया एकवचन शानच् प्रत्यय
आगत्य आ + √गम् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (आकर)
कथयन् √कथ् + शतृ शतृ प्रत्यय (कहता हुआ)
अनुगम्यमानः अनु + √गम् + यक् + शानच् कर्मवाच्य शानच् (पीछा किया जाता हुआ)
दृष्टः √दृश् + क्त क्त प्रत्यय (देखा गया)
अज्ञायि √ज्ञा लुङ् लकार, कर्मवाच्य, प्रथम पुरुष, एकवचन
क्षम्यताम् √क्षम् लोट् लकार, कर्मवाच्य, प्रथम पुरुष, एकवचन (क्षमा किया जाए)
आगच्छामि, निवेदयामि आ + √गम्; नि + √विद् (णिजन्त) लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
अभूत् √भू लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन

विशेषण-विशेष्य: काषायवासाः, धृततुम्बीपात्रः, भव्यमूर्तिः → संन्यासी (अभ्यास 1-ख) · द्वादशवर्षेण → भिक्षावटुना।

7 संवाद 1: संन्यासी का प्रश्न, द्वारपाल का उत्तर

संन्यासी – कथमस्मान् संन्यासिनोऽपि कठोरभाषणैस्तिरस्करोषि?
दौवारिकः– भगवन्! संन्यासी तुरीयाश्रमसेवीति प्रणम्यते, परन्तु प्रभूणामाज्ञामुल्लङ्घ्य निजपरिचयमदददेवाऽऽयातीत्याक्रुश्यते।
संन्यासी – सत्यं, क्षान्तोऽयमपराधः, परं संन्यासिनो, ब्रह्मचारिणः, पण्डिताः, स्त्रियो बालाश्च न किमपि प्रष्टव्याः। आत्मानम् अपरिचाययन्तोऽपि प्रवेष्टव्याः।

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 27

7.1 शब्दार्थ (पुस्तक के अनुसार)

पद अर्थ
संन्यासिनोऽपि संन्यासिनः + अपि, संन्यासी भी
कठोरभाषणैस्तिरस्करोषि कठोरभाषणैः + तिरस्करोषि; कठोराणि च तानि भाषणानि/वचनानि तैः; कठोर भाषणों/वचनों से तिरस्कृत कर रहे हो
तुरीयाश्रमसेवीति तुरीय + आश्रमसेवी + इति; तुरीयः च असौ आश्रमः, तं सेवते यः सः; चतुर्थ आश्रम का अनुपालन करने वाले
प्रभूणामाज्ञामुल्लङ्घ्य प्रभूणाम् + आज्ञाम् + उल्लङ्घ्य, राजा की आज्ञा का उल्लङ्घन करके
निजपरिचयमदददेवाऽऽयातीत्याक्रुश्यते निजपरिचयम् + अददद् + एव + आयाति + इति + आक्रुश्यते; अपना परिचय न देते हुए ही चले आ रहे हो, अतः क्रोध किया जा रहा है
क्षान्तोऽयमपराधः क्षान्तः + अयम् + अपराधः, यह अपराध क्षमा किया गया
आत्मानमपरिचाययन्तोऽपि आत्मानम् + अपरिचाययन्तः + अपि, अपना परिचय न देते हुए भी
प्रवेष्टव्याः प्रविष्ट करवा देना चाहिए (प्रवेश करने देना चाहिए)
प्रष्टव्याः (अतिरिक्त) पूछे जाने योग्य

7.2 हिंदी अनुवाद

  • संन्यासी: हम संन्यासियों का भी कठोर वचनों से तिरस्कार क्यों करते हो?
  • द्वारपाल: भगवन्! संन्यासी तुरीयाश्रमसेवी, यानी चौथे आश्रम (संन्यास) का पालन करने वाला होता है, इसलिए उसे प्रणाम किया जाता है (अभ्यास 1-ग)
  • परन्तु आप स्वामी की आज्ञा का उल्लङ्घन करके, अपना परिचय दिए बिना ही चले आ रहे हैं, इसलिए क्रोध किया जा रहा है
  • संन्यासी: ठीक है, यह अपराध क्षमा किया
  • परन्तु संन्यासियों, ब्रह्मचारियों, पण्डितों, स्त्रियों और बालकों से कुछ भी नहीं पूछना चाहिए
  • अपना परिचय न देने पर भी इन्हें प्रवेश करने देना चाहिए
भाव

द्वारपाल संन्यासी का आदर करता है (“प्रणम्यते”), पर आदर के कारण नियम नहीं तोड़ता। उसका क्रोध व्यक्ति पर नहीं, आज्ञा के उल्लङ्घन पर है।

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
संन्यासिनोऽपि संन्यासिनः + अपि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
कठोरभाषणैस्तिरस्करोषि कठोरभाषणैः + तिरस्करोषि विसर्ग सन्धि (सत्व: विसर्ग → स्)
कठोरभाषणैः कठोराणि च तानि भाषणानि, तैः कर्मधारय समास
तुरीयाश्रमः तुरीयः च असौ आश्रमः कर्मधारय समास
तुरीयाश्रमसेवीति तुरीय + आश्रमसेवी + इति दोनों जगह दीर्घ स्वर सन्धि
उल्लङ्घ्य उत् + √लङ्घ् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (उल्लङ्घन करके)
एवाऽऽयाति एव + आयाति दीर्घ स्वर सन्धि
आयातीत्याक्रुश्यते आयाति + इति + आक्रुश्यते आयाति + इति: दीर्घ; इति + आक्रुश्यते: यण्
क्षान्तोऽयम् क्षान्तः + अयम् विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
स्त्रियो बालाश्च स्त्रियः + बालाः + च स्त्रियः + बालाः: उत्व; बालाः + च: विसर्ग → श्
अपरिचाययन्तोऽपि अपरिचाययन्तः + अपि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
प्रणम्यते प्र + √नम् लट् लकार, कर्मवाच्य (प्रणाम किया जाता है)
आक्रुश्यते आ + √क्रुश् लट् लकार, कर्मवाच्य (क्रोध किया जाता है)
तिरस्करोषि तिरस् + √कृ लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
प्रष्टव्याः √प्रच्छ् + तव्यत् तव्यत् प्रत्यय (पूछने योग्य)
प्रवेष्टव्याः प्र + √विश् + तव्यत् तव्यत् प्रत्यय

8 संवाद 2: केवल महाराज की आज्ञा, रात्रि-प्रवेश का नियम

दौवारिकः– संन्यासिन्! संन्यासिन्! बहूक्तम्, विरम न वयं दौवारिका ब्रह्मणोऽप्याज्ञां प्रतीक्षामहे, केवलं महाराजशिववीरस्याज्ञां वयं शिरसा वहामः। प्राह्णे महाराजस्य सन्ध्योपासनसमये भवादृशानां प्रवेशसमयो भवति, न तु रात्रौ।
संन्यासी – तत् किं कोऽपि न प्रविशति रात्रौ?
दौवारिकः– (साक्षेपम्) कोऽपि कथं न प्रविशति? परिचिता वा, प्राप्तपरिचयपत्रा वा, आहूता वा प्रविशन्ति, न तु ये केऽपि समागता भवादृशाः।
संन्यासी – दौवारिक! इत आयाहि किमपि कर्णे कथयिष्यामि।
दौवारिकः– (तथा कृत्वा) कथ्यताम्।

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 27

8.1 शब्दार्थ

पद अर्थ
बहूक्तम् बहु + उक्तम्, बहुत बोल दिया (पुस्तक)
प्रवेशसमयः प्रवेशस्य समयः, प्रवेश का समय (पुस्तक)
प्राप्तपरिचयपत्राः प्राप्तानि परिचयपत्राणि यैः ते, जिन्होंने परिचय-पत्र प्राप्त कर लिए हैं (पुस्तक)
विरम (अतिरिक्त) रुको, बस करो
शिरसा वहामः (अतिरिक्त) सिर पर धारण करते हैं (पूरी श्रद्धा से मानते हैं)
प्राह्णे (अतिरिक्त) दिन के पूर्व भाग में (पूर्वाह्ण में)
सन्ध्योपासनसमये (अतिरिक्त) संध्या-वंदन (उपासना) के समय
भवादृशानाम् (अतिरिक्त) आप जैसे लोगों का
आहूताः (अतिरिक्त) बुलाए गए
साक्षेपम् (अतिरिक्त) डाँटते हुए (आक्षेप के साथ)

8.2 हिंदी अनुवाद

  • द्वारपाल: संन्यासी जी! संन्यासी जी! बहुत कह दिया, रुकिए
  • हम द्वारपाल ब्रह्मा की आज्ञा की भी प्रतीक्षा नहीं करते; केवल महाराज शिववीर की आज्ञा को हम सिर पर धारण करते हैं
  • दिन के पूर्व भाग में, महाराज के संध्या-उपासना के समय आप जैसे लोगों के प्रवेश का समय होता है, रात में नहीं
  • संन्यासी: तो क्या रात में कोई भी प्रवेश नहीं करता?
  • द्वारपाल: (डाँटते हुए) कोई भी प्रवेश क्यों नहीं करता?
  • परिचित लोग, या जिनके पास परिचय-पत्र है वे, या बुलाए गए लोग प्रवेश करते हैं
  • पर आप जैसे जो कोई भी आ पहुँचे, वे प्रवेश नहीं करते
  • संन्यासी: द्वारपाल! इधर आओ, (तुम्हारे) कान में कुछ कहूँगा
  • द्वारपाल: (वैसा करके) कहिए
1

परिचिताः

जो पहले से जाने-पहचाने हैं

2

प्राप्तपरिचयपत्राः

जिनके पास परिचय-पत्र है

3

आहूताः

जिन्हें बुलाया गया है

ये तीन ही रात्रौ प्रविशन्ति (अभ्यास 2-क)। दिन में प्रवेश का समय है: प्राह्णे महाराजस्य सन्ध्योपासनसमये (अभ्यास 1-घ)।

8.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
बहूक्तम् बहु + उक्तम् दीर्घ स्वर सन्धि (उ + उ = ऊ)
दौवारिका ब्रह्मणः दौवारिकाः + ब्रह्मणः विसर्ग सन्धि (आः के बाद घोष व्यञ्जन: विसर्ग लोप)
ब्रह्मणोऽप्याज्ञाम् ब्रह्मणः + अपि + आज्ञाम् ब्रह्मणः + अपि: उत्व, फिर पूर्वरूप; अपि + आज्ञाम्: यण्
महाराजशिववीरस्याज्ञाम् महाराजशिववीरस्य + आज्ञाम् दीर्घ स्वर सन्धि
सन्ध्योपासनम् सन्ध्या + उपासनम् गुण स्वर सन्धि (आ + उ = ओ)
सन्ध्योपासनसमये सन्ध्योपासनस्य समये षष्ठी तत्पुरुष समास
प्रवेशसमयो भवति प्रवेशसमयः + भवति विसर्ग सन्धि (उत्व)
प्रवेशसमयः प्रवेशस्य समयः षष्ठी तत्पुरुष समास
प्राप्तपरिचयपत्राः प्राप्तानि परिचयपत्राणि यैः ते बहुव्रीहि समास
केऽपि के + अपि पूर्वरूप सन्धि (ए + अ)
इत आयाहि इतः + आयाहि विसर्ग सन्धि (विसर्ग लोप)
प्रतीक्षामहे प्रति + √ईक्ष् लट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन (आत्मनेपद)
वहामः √वह् लट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन
विरम, आयाहि वि + √रम्; आ + √या लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
कथयिष्यामि √कथ् लृट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
कथ्यताम् √कथ् लोट् लकार, कर्मवाच्य (कहा जाए)
आहूताः आ + √ह्वे + क्त क्त प्रत्यय (बुलाए गए)
समागताः सम् + आ + √गम् + क्त क्त प्रत्यय
कृत्वा √कृ + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय (करके)
शिरसा, कर्णे शिरस्, कर्ण तृतीया एकवचन; सप्तमी एकवचन

9 संवाद 3: पारदभस्म का लालच और उसका तिरस्कार

संन्यासी – यदि त्वं मां प्रविशन्तं न प्रतिरुन्धेः तदधुनैव परिष्कृतपारदभस्म तुभ्यं दद्याम् यथा त्वं गुञ्जामात्रेणापि द्वापञ्चाशत्संख्याकतुलापरिमितं ताम्रं सुवर्णं विधातुं शक्नुयाः।
दौवारिकः– हंहो, कपटसंन्यासिन्! कथं विश्वासघातं स्वामिवञ्चनं च शिक्षयसि? ते केचनान्ये भवन्ति नीचा ये उत्कोचलोभेन स्वामिनं वञ्चयित्वा आत्मानम् अन्धतमसि पातयन्ति, न वयं शिवगणास्तादृशाः। (संन्यासिनो हस्तं धृत्वा) इतस्तु सत्यं कथय कस्त्वम्? कुत आयातः? केन वा प्रेषितः?

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 28

9.1 शब्दार्थ

पद अर्थ
प्रतिरुन्धेः रोको (पुस्तक)
उत्कोचलोभेन उत्कोचस्य लोभेन, घूस के लोभ से (पुस्तक)
परिष्कृतपारदभस्म (अतिरिक्त) शुद्ध (संस्कार की हुई) पारे की भस्म
गुञ्जामात्रेण (अतिरिक्त) केवल एक गुञ्जा (घुँघची, रत्ती) भर से
द्वापञ्चाशत्संख्याकतुलापरिमितम् (अतिरिक्त) बावन (52) तुला के बराबर (तुला = तौल की एक इकाई)
ताम्रम्, सुवर्णम् (अतिरिक्त) ताँबा, सोना
विधातुम् (अतिरिक्त) बनाने के लिए
हंहो (अतिरिक्त) अरे! (संबोधन)
स्वामिवञ्चनम् (अतिरिक्त) स्वामी को धोखा देना
अन्धतमसि (अतिरिक्त) घोर अंधकार में
शिवगणाः (अतिरिक्त) महाराज शिववीर के सेवक

9.2 हिंदी अनुवाद

  • संन्यासी: यदि तुम मुझे प्रवेश करते हुए न रोको, तो मैं अभी तुम्हें शुद्ध की हुई पारे की भस्म दूँ
  • जिससे तुम केवल एक गुञ्जा (रत्ती) भर से भी बावन तुला के बराबर ताँबे को सोना बना सको
  • द्वारपाल: अरे, कपटी संन्यासी! विश्वासघात और स्वामी को धोखा देना क्यों सिखाते हो?
  • वे कोई दूसरे नीच होते हैं, जो घूस के लोभ से स्वामी को धोखा देकर अपने आप को घोर अंधकार में गिराते हैं
  • हम शिवगण (महाराज शिववीर के सेवक) वैसे नहीं हैं
  • (संन्यासी का हाथ पकड़कर) अब सच बताओ, तुम कौन हो? कहाँ से आए हो? या किसने भेजा है?
भाव

यही पाठ की असली परीक्षा है। बड़ा लालच (ताँबे से सोना) भी द्वारपाल को नहीं डिगा पाता। वह रिश्वत को विश्वासघात और स्वामिवञ्चन मानता है। यही उसकी निष्ठा (ईमानदारी) है।

9.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
तदधुनैव तत् + अधुना + एव तत् + अधुना: जश्त्व (त् → द्); अधुना + एव: वृद्धि
गुञ्जामात्रेणापि गुञ्जामात्रेण + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
केचनान्ये केचन + अन्ये दीर्घ स्वर सन्धि
नीचा ये नीचाः + ये विसर्ग सन्धि (विसर्ग लोप)
शिवगणास्तादृशाः शिवगणाः + तादृशाः विसर्ग सन्धि (सत्व)
इतस्तु, कस्त्वम् इतः + तु; कः + त्वम् विसर्ग सन्धि (सत्व)
संन्यासिनो हस्तम् संन्यासिनः + हस्तम् विसर्ग सन्धि (उत्व)
कुत आयातः कुतः + आयातः विसर्ग सन्धि (विसर्ग लोप)
उत्कोचलोभेन उत्कोचस्य लोभेन षष्ठी तत्पुरुष समास
विश्वासघातम् विश्वासस्य घातम् षष्ठी तत्पुरुष समास
स्वामिवञ्चनम् स्वामिनः वञ्चनम् षष्ठी तत्पुरुष समास
पारदभस्म पारदस्य भस्म षष्ठी तत्पुरुष समास
प्रविशन्तम् प्र + √विश् + शतृ, द्वितीया एकवचन शतृ प्रत्यय
विधातुम् वि + √धा + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय
वञ्चयित्वा √वञ्च् (णिजन्त) + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
धृत्वा √धृ + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय (पकड़कर)
आयातः, प्रेषितः आ + √या + क्त; प्र + √इष् (णिजन्त) + क्त क्त प्रत्यय
दद्याम् √दा विधिलिङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
शक्नुयाः √शक् विधिलिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
शिक्षयसि √शिक्ष् (णिजन्त) लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
पातयन्ति √पत् (णिजन्त) लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (गिराते हैं)
कथय √कथ् लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
तुभ्यम् युष्मद् चतुर्थी एकवचन

विशेषण-विशेष्य: परिष्कृतम् → पारदभस्म · कपटी → संन्यासिन् · नीचाः → (जनाः) · तादृशाः → शिवगणाः। कर्तृ-क्रिया: नीचाः → पातयन्ति।

10 संवाद 4: गुप्तचर का संदेह

संन्यासी – अहं तु त्वां कस्यापि देशद्रोहिणो गूढचरं मन्ये। (हस्तमाकृष्य) तदागच्छ दुर्गाध्यक्षसमीपे, स एवाभिज्ञाय त्वया यथोचितं व्यवहरिष्यति।

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 28

10.1 हिंदी अनुवाद

  • (संन्यासी का हाथ पकड़े हुए द्वारपाल कहता है:) मैं तो तुम्हें किसी देशद्रोही का गुप्तचर (जासूस) मानता हूँ
  • (हाथ खींचकर) तो दुर्गाध्यक्ष के पास चलो
  • वही पहचानकर तुम्हारे साथ उचित व्यवहार करेगा
ध्यान दें

ये वचन द्वारपाल के हैं: वही संन्यासी का हाथ पकड़े है, और अभ्यास 2 (छ) का उत्तर भी यही है: दौवारिकः संन्यासिनं कस्यापि देशद्रोहिणः गूढचरम् अमन्यत।

10.2 शब्दार्थ और व्याकरण-बिंदु

पद अर्थ / विश्लेषण प्रकार
गूढचरम् गुप्तचर (जासूस) को शब्दार्थ
देशद्रोहिणो गूढचरम् देशद्रोहिणः + गूढचरम् विसर्ग सन्धि (उत्व)
देशद्रोहिणः देशद्रोहिन् (पुं.) षष्ठी विभक्ति, एकवचन (देशद्रोही का)
हस्तमाकृष्य हस्तम् + आकृष्य; आ + √कृष् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (खींचकर)
तदागच्छ तत् + आगच्छ व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व)
दुर्गाध्यक्षः दुर्ग + अध्यक्षः; दुर्गस्य अध्यक्षः दीर्घ स्वर सन्धि; षष्ठी तत्पुरुष समास
स एवाभिज्ञाय सः + एव + अभिज्ञाय सः + एव: विसर्ग लोप; एव + अभिज्ञाय: दीर्घ
अभिज्ञाय अभि + √ज्ञा + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (पहचानकर)
यथोचितम् यथा + उचितम्; उचितम् अनतिक्रम्य गुण स्वर सन्धि; अव्ययीभाव समास
मन्ये √मन् लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (आत्मनेपद)
आगच्छ आ + √गम् लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
व्यवहरिष्यति वि + अव + √हृ लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
त्वया युष्मद् तृतीया एकवचन (तुम्हारे साथ)

11 गद्यांश 4: विनती, दीपक के पास पहचान

ततः संन्यासी तु ‘त्यज! नाहं पुनरायास्यामि, नाहं पुनरेवं कथयिष्यामि, महाशयोऽसि दयस्व इति बहुधा अकथयत्, दौवारिकस्तु तमाकृष्य नयन्नेव प्रचलितः।

अथ दीपस्य समीपमागत्य संन्यासिनोक्तम् ‘‘दौवारिक! न मां प्रत्यभिजानासि।’’ ततः पुनर्निपुणं निरीक्षमाणो दौवारिकस्तं पर्यचिनोत्- ‘आः! कथं श्रीमान् गौरसिंहः? आर्य! क्षम्यतामनुचितव्यवहार एतस्य ग्राम्यवराकस्य।

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 28

11.1 शब्दार्थ

पद अर्थ
पर्यचिनोत् पहचान लिया (पुस्तक)
त्यज (अतिरिक्त) छोड़ दो
महाशयः (अतिरिक्त) उदार हृदय वाले, सज्जन
दयस्व (अतिरिक्त) दया करो
बहुधा (अतिरिक्त) अनेक प्रकार से, बार-बार
प्रत्यभिजानासि (अतिरिक्त) पहचानते हो
ग्राम्यवराकस्य (अतिरिक्त) इस गँवार बेचारे का (द्वारपाल अपने लिए विनम्रता से कहता है)

11.2 हिंदी अनुवाद

  • तब संन्यासी ने बार-बार कहा: “छोड़ दो! मैं फिर नहीं आऊँगा, मैं फिर ऐसा नहीं कहूँगा, आप सज्जन हैं, दया कीजिए”
  • पर द्वारपाल उसे खींचकर ले जाता हुआ ही चल पड़ा
  • इसके बाद दीपक के पास आकर संन्यासी ने कहा: “द्वारपाल! (क्या) मुझे नहीं पहचानते?”
  • तब फिर से भली-भाँति देखते हुए द्वारपाल ने उसे पहचान लिया
  • (और कहा:) “अरे! क्या श्रीमान् गौरसिंह? आर्य! इस गँवार बेचारे का अनुचित व्यवहार क्षमा कीजिए”

11.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
नाहम् न + अहम् दीर्घ स्वर सन्धि
पुनरायास्यामि पुनः + आयास्यामि विसर्ग सन्धि (रत्व)
महाशयोऽसि महाशयः + असि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
दौवारिकस्तु दौवारिकः + तु विसर्ग सन्धि (सत्व)
नयन्नेव नयन् + एव ङमुडागम सन्धि (ह्रस्व स्वर के बाद पदान्त न् दो बार)
संन्यासिनोक्तम् संन्यासिना + उक्तम् गुण स्वर सन्धि (आ + उ = ओ)
पुनर्निपुणम् पुनः + निपुणम् विसर्ग सन्धि (रत्व)
निरीक्षमाणो दौवारिकः निरीक्षमाणः + दौवारिकः विसर्ग सन्धि (उत्व)
अनुचितव्यवहार एतस्य अनुचितव्यवहारः + एतस्य विसर्ग सन्धि (विसर्ग लोप)
अनुचितव्यवहारः अनुचितः व्यवहारः कर्मधारय समास (अनुचितः = न उचितः, नञ् तत्पुरुष)
आकृष्य, आगत्य आ + √कृष् + ल्यप्; आ + √गम् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
नयन् √नी + शतृ शतृ प्रत्यय (ले जाता हुआ)
प्रचलितः, उक्तम् प्र + √चल् + क्त; √वच् + क्त क्त प्रत्यय
आयास्यामि आ + √या लृट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
त्यज, दयस्व √त्यज्; √दय् (आत्मनेपद) लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
अकथयत्, पर्यचिनोत् √कथ्; परि + √चि लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
प्रत्यभिजानासि प्रति + अभि + √ज्ञा लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
बहुधा, पुनः, आः, कथम् अव्यय अव्यय

12 गद्यांश 5: गौरसिंह की प्रशंसा

तदवधार्य तस्य पृष्ठे हस्तं विन्यस्यन् संन्यासिरूपो गौरसिंहः समवोचत्-

‘‘दौवारिक! मया दृढं परीक्षितोऽसि, यथायोग्य एव पदे नियुक्तोऽसि, त्वादृशा एव वस्तुतः पुरस्कार-भाजनानि भवन्ति, लोकद्वयं च विजयन्ते।’’

मूल पाठ, भास्वती पृष्ठ 28

12.1 शब्दार्थ (अतिरिक्त)

पद अर्थ
तदवधार्य तत् + अवधार्य, यह सुनकर (समझकर)
विन्यस्यन् रखते हुए
संन्यासिरूपः संन्यासी के रूप (वेश) में
समवोचत् कहा
पुरस्कार-भाजनानि पुरस्कार के पात्र
लोकद्वयम् दोनों लोक (यह लोक और परलोक)

12.2 हिंदी अनुवाद

  • यह सुनकर, उस द्वारपाल की पीठ पर हाथ रखते हुए संन्यासी के वेश वाले गौरसिंह ने कहा:
  • “द्वारपाल! मैंने तुम्हारी दृढ़ता से परीक्षा ली है
  • तुम उचित पद पर ही नियुक्त हो
  • तुम जैसे लोग ही वास्तव में पुरस्कार के पात्र होते हैं, और दोनों लोकों को जीत लेते हैं”
भाव

अंत में रहस्य खुलता है: संन्यासी कोई शत्रु नहीं, गौरसिंह था, जो द्वारपाल की निष्ठा परखने आया था। द्वारपाल परीक्षा में पूरा खरा उतरा। इसलिए पाठ का नाम है दौवारिकस्य निष्ठा (द्वारपाल की निष्ठा)।

12.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
तदवधार्य तत् + अवधार्य व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व: त् → द्)
संन्यासिरूपो गौरसिंहः संन्यासिरूपः + गौरसिंहः विसर्ग सन्धि (उत्व)
परीक्षितोऽसि, नियुक्तोऽसि परीक्षितः + असि; नियुक्तः + असि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
त्वादृशा एव त्वादृशाः + एव विसर्ग सन्धि (विसर्ग लोप)
पुरस्कार-भाजनानि पुरस्कारस्य भाजनानि षष्ठी तत्पुरुष समास
लोकद्वयम् लोकयोः द्वयम् षष्ठी तत्पुरुष समास
विन्यस्यन् वि + नि + √अस् + शतृ शतृ प्रत्यय (रखते हुए)
परीक्षितः, नियुक्तः परि + √ईक्ष् + क्त; नि + √युज् + क्त क्त प्रत्यय
समवोचत् सम् + √वच् लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
विजयन्ते वि + √जि लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (आत्मनेपद)
मया अस्मद् तृतीया एकवचन (कर्मवाच्य का कर्ता: मेरे द्वारा)

कर्तृ-क्रिया: गौरसिंहः → समवोचत् · त्वादृशाः → भवन्ति, विजयन्ते।

13 चरित्र-चित्रण

13.1 दौवारिक (प्रतापदुर्ग का द्वारपाल)

गुण पाठ से प्रमाण
सतर्क और कर्तव्यनिष्ठ अँधेरा होते ही बन्दूक कंधे पर रखकर “निपुणं निरीक्षमाणः” पहरा देता है; ज़रा-सी आहट पर “कः कोऽत्र भोः?” पुकारता है
नियम का पक्का (आज्ञापालक) “त्रिःपृष्टोऽपि प्रत्युत्तरमददद् हन्तव्यः” का आदेश याद दिलाता है; “केवलं महाराजशिववीरस्याज्ञां वयं शिरसा वहामः”
निर्भीक ब्रह्मा की आज्ञा की भी प्रतीक्षा न करने की बात कहता है; संन्यासी का हाथ पकड़कर पूछताछ करता है
ईमानदार (रिश्वत ठुकराने वाला) पारदभस्म का लालच सुनकर कहता है: “कथं विश्वासघातं स्वामिवञ्चनं च शिक्षयसि?”
स्वामिभक्त और देशभक्त “न वयं शिवगणास्तादृशाः”; संन्यासी को देशद्रोही का गुप्तचर मानकर दुर्गाध्यक्ष के पास ले जाता है
विनम्र और आदर करने वाला संन्यासी को “भगवन्” कहकर प्रणाम योग्य मानता है; गौरसिंह को पहचानते ही क्षमा माँगता है: “क्षम्यतामनुचितव्यवहार एतस्य ग्राम्यवराकस्य”

13.2 संन्यासी (गौरसिंह)

  • कुशल परीक्षक: संन्यासी का वेश धारण करके रात में बिना परिचय दुर्ग में घुसने का प्रयास करता है
  • चतुर: पहले शास्त्र की बात (संन्यासी से पूछना नहीं चाहिए), फिर लालच (पारदभस्म), फिर विनती; तीनों तरीकों से द्वारपाल को परखता है
  • गुणग्राही: द्वारपाल के खरा उतरने पर पीठ पर हाथ रखकर प्रशंसा करता है और उसे पुरस्कार का पात्र बताता है
परीक्षा संकेत

चरित्र-चित्रण (3 अंक) में तीन गुण लिखें और हर गुण के साथ पाठ की एक पंक्ति का प्रमाण दें। संस्कृत में उत्तर दें तो वाक्य ऐसे बनाएँ: दौवारिकः कर्तव्यनिष्ठः स्वामिभक्तः च आसीत्। सः उत्कोचलोभेन स्वामिनं न अवञ्चयत्।

14 सूक्तियाँ और महत्त्वपूर्ण पंक्तियाँ

पंक्ति वक्ता अर्थ और भाव
दौवारिकेण प्रहरिणा वा त्रिःपृष्टोऽपि प्रत्युत्तरमददद् हन्तव्यः दौवारिक (प्रभु का आदेश) द्वारपाल या पहरेदार के तीन बार पूछने पर भी जो उत्तर न दे, वह वध्य है; सुरक्षा में कोई ढील नहीं
न वयं दौवारिका ब्रह्मणोऽप्याज्ञां प्रतीक्षामहे, केवलं महाराजशिववीरस्याज्ञां वयं शिरसा वहामः। दौवारिक हम ब्रह्मा की आज्ञा की भी प्रतीक्षा नहीं करते, केवल अपने स्वामी की आज्ञा सिर पर धारण करते हैं; स्वामिभक्ति
ते केचनान्ये भवन्ति नीचा ये उत्कोचलोभेन स्वामिनं वञ्चयित्वा आत्मानम् अन्धतमसि पातयन्ति दौवारिक घूस के लोभ से स्वामी को धोखा देने वाले नीच अपने आप को घोर अंधकार में गिराते हैं; ईमानदारी
त्वादृशा एव वस्तुतः पुरस्कार-भाजनानि भवन्ति, लोकद्वयं च विजयन्ते। गौरसिंह तुम जैसे कर्तव्यनिष्ठ ही वास्तव में पुरस्कार के पात्र होते हैं और दोनों लोक जीतते हैं

15 व्याकरण-सारणी: पूरे पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय

याद करेंपरिभाषा 2

शतृ और शानच्: “करता हुआ” के अर्थ वाले कृत् प्रत्यय। परस्मैपदी धातु से शतृ (पश्यन्, कथयन्, नयन्), आत्मनेपदी धातु से शानच् (भाषमाणः, निरीक्षमाणः, विदधानः)।

याद करेंपरिभाषा 3

ल्यप्: “करके” के अर्थ वाला प्रत्यय, जो धातु से पहले उपसर्ग होने पर लगता है (निधाय, अभिज्ञाय, आगत्य, आकृष्य)। उपसर्ग न हो तो क्त्वा लगता है (कृत्वा, धृत्वा)।

पाठ की सन्धियाँ
स्वर सन्धिदीर्घ: अद्यापि, बहूक्तम् · यण्: इत्येवम्, सत्यपि · गुण: यथोचितम्, संन्यासिनोक्तम् · वृद्धि: तदधुनैव, गम्भीरस्वरेणैवम्
व्यञ्जन सन्धिजश्त्व (त् → द्): किञ्चिदन्धकारे, तदागच्छ, अभूदालापः · ङमुडागम: नयन्नेव
विसर्ग सन्धिउत्व: शान्तो भव · उत्व + पूर्वरूप: कोऽत्र, क्षान्तोऽयम् · रत्व: पुनरायास्यामि · सत्व: कस्त्वम् · लोप: कुत आयातः

15.1 अभ्यास में पूछे गए पद (एक स्थान पर; विस्तार ऊपर के अंशों में)

प्रकार पद और उत्तर
समास (अभ्यास 4) प्रतापदुर्गदौवारिकः = प्रतापदुर्गस्य दौवारिकः (षष्ठी तत्पुरुष) · दीपप्रकाशे = दीपानां प्रकाशे (षष्ठी तत्पुरुष) · क्षणानन्तरम् = क्षणात् अनन्तरम् (पञ्चमी तत्पुरुष) · पादध्वनिः = पादानां ध्वनिः (षष्ठी तत्पुरुष) · द्वाःस्थेन = द्वारि तिष्ठति इति द्वाःस्थः, तेन (उपपद तत्पुरुष) · कठोरभाषणैः = कठोराणि च तानि भाषणानि, तैः (कर्मधारय) · गम्भीरस्वरेण = गम्भीरः च असौ स्वरः, तेन (कर्मधारय)
सन्धि (अभ्यास 5) किञ्चित् + अन्धकारे · शान्तः + भव · अद्य + अपि · इति + एवम् · कः + अत्र · तत् + अधुना + एव · क्षान्तः + अयम् + अपराधः · बहु + उक्तम्
प्रत्यय (अभ्यास 6) निधाय = नि + √धा + ल्यप् · प्रत्यागतम् = प्रति + आ + √गम् + क्त · विदधानः = वि + √धा + शानच् · निरीक्षमाणः = निर् + √ईक्ष् + शानच् · भाषमाणेन = √भाष् + शानच् · अभिज्ञाय = अभि + √ज्ञा + ल्यप् · पश्यन् = √दृश् + शतृ · अनुत्तरयन् = नञ् (अन्) + उत्तरय (नामधातु) + शतृ
अन्य कृत् प्रत्यय तव्यत्: हन्तव्यः, प्रष्टव्याः, प्रवेष्टव्याः · क्त: दृष्टः, पृष्टः, आहूताः, उक्तम्, परीक्षितः, नियुक्तः · क्त्वा: कृत्वा, धृत्वा, वञ्चयित्वा · तुमुन्: विधातुम्
बहुव्रीहि काषायवासाः, धृततुम्बीपात्रः, भव्यमूर्तिः, प्राप्तपरिचयपत्राः, द्वादशवर्षेण

15.2 लकार-सारणी (पाठ की मुख्य क्रियाएँ)

लकार पाठ के रूप
लट् (वर्तमान) समायाति, वदसि, आगच्छामि, निवेदयामि, तिरस्करोषि, प्रतीक्षामहे, वहामः, भवति, प्रविशति, प्रविशन्ति, शिक्षयसि, पातयन्ति, मन्ये, प्रत्यभिजानासि, असि, विजयन्ते
लङ् (भूत) अकथयत्, पर्यचिनोत्
लुङ् (भूत) अश्रौषीत्, अवादीत्, अवोचत्, अभूत्, समवोचत्; कर्मवाच्य: अश्रावि, आकर्णि, अज्ञायि
लृट् (भविष्य) कथयिष्यामि, व्यवहरिष्यति, आयास्यामि
लोट् (आज्ञा) भव, विरम, आयाहि, कथय, आगच्छ, त्यज, दयस्व; कर्मवाच्य: क्षम्यताम्, कथ्यताम्
विधिलिङ् (चाहिए/संभावना) दद्याम्, शक्नुयाः

16 योग्यताविस्तार: काव्य के भेद और उपन्यास

लोकोत्तरानन्ददाता प्रबन्धः काव्यनामभाक्।
दृश्यं श्रव्यमिति द्वेधा तत्काव्यं परिकीर्तितम् ॥1॥

काव्यस्य प्रकाराः-गद्यपद्यभेदेन आकारभेदेन च
गद्यं पद्यं तथा गद्यपद्यं श्रव्यमिति त्रिधा।
सन्दर्भग्रन्थभेदेन प्रत्येकं तद् द्विधा भवेत् ॥2॥

अल्पः सन्दर्भ इत्युक्तः पत्रं वाऽपि स्तवो यथा।
ग्रन्थस्तु बृहदाकारो लोके पुस्तकनामभाक् ॥3॥

गद्यैर्विद्योतितं यत् स्याद् गद्यकाव्यं तदीरितम्।
ग्रन्थरूपं तदेवाऽत्र श्रव्यं किञ्चिन्निरूप्यते ॥4॥

उपन्यासपदेनाऽपि तदेव परिकथ्यते।
यथा कादम्बरी यद्वा शिवराजविजयो मम ॥5॥

योग्यताविस्तारः, भास्वती पृष्ठ 34

श्लोक सरल अर्थ
1 अलौकिक (लोकोत्तर) आनन्द देने वाली रचना “काव्य” कहलाती है। वह काव्य दो प्रकार का कहा गया है: दृश्य और श्रव्य।
2 श्रव्य काव्य तीन प्रकार का है: गद्य, पद्य और गद्यपद्य (मिश्रित)। सन्दर्भ और ग्रन्थ के भेद से इनमें से प्रत्येक फिर दो प्रकार का होता है।
3 छोटी रचना “सन्दर्भ” कहलाती है, जैसे पत्र या स्तुति (स्तव)। बड़े आकार वाली रचना “ग्रन्थ” है, जिसे लोक में “पुस्तक” कहते हैं।
4 जो गद्य से प्रकाशित (रचित) हो, वह “गद्यकाव्य” कहलाता है। यहाँ उसी ग्रन्थ-रूप श्रव्य (गद्यकाव्य) का कुछ निरूपण किया जाता है।
5 उसी को “उपन्यास” शब्द से भी कहा जाता है, जैसे कादम्बरी या मेरा शिवराजविजय।
काव्य (लोकोत्तर आनन्द देने वाला प्रबन्ध)
दृश्य काव्यदेखा जाने वाला (नाटक आदि)
श्रव्य काव्यगद्य · पद्य · गद्यपद्य; प्रत्येक के दो रूप: सन्दर्भ (छोटा, जैसे पत्र, स्तव) और ग्रन्थ (बड़ा, पुस्तक)
याद करेंपरिभाषा 4

गद्यकाव्य: “गद्यैर्विद्योतितं यत् स्याद् गद्यकाव्यं तदीरितम्”, यानी जो रचना गद्य से प्रकाशित हो, वह गद्यकाव्य है।

याद करेंपरिभाषा 5

उपन्यास: ग्रन्थ-रूप (बड़े आकार का) श्रव्य गद्यकाव्य “उपन्यास” शब्द से भी कहा जाता है, जैसे कादम्बरी और शिवराजविजय।

16.1 अन्य शुद्ध गद्यकाव्य लेखक (इतरशुद्धगद्यकाव्यलेखकाः)

अस्माकं महामान्या धन्याः सुबन्धु-बाण-दण्डिनो महाकवयो वासवदत्ताकादम्बरीदशकुमारचरितानि सुधामधुराणि सदा सदनुभव्यानि गद्यकाव्यानि विरच्य भारतवर्षं सबहुमानमकुर्वन्

योग्यताविस्तारः, भास्वती पृष्ठ 34

महाकवि गद्यकाव्य
सुबन्धु वासवदत्ता
बाण कादम्बरी
दण्डी दशकुमारचरित
  • हमारे परम मान्य, धन्य महाकवि सुबन्धु, बाण और दण्डी ने वासवदत्ता, कादम्बरी और दशकुमारचरित जैसे अमृत-से मधुर, सदा आनन्द लेने योग्य गद्यकाव्य रचकर भारतवर्ष को सम्मानित किया
  • पुस्तक इन तीनों के क्रम को एक साथ देती है: सुबन्धु-बाण-दण्डी ↔ वासवदत्ता-कादम्बरी-दशकुमारचरित

16.2 समानार्थक पद (पाठ में खोजें)

हिंदी पद पाठ का संस्कृत पद
टहलकदमी आगत-प्रत्यागतम्
कौन है उधर कः कोऽत्र भोः?
पैरों की आहट, पदचाप पादक्षेपध्वनिः / पादध्वनिः
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: दौवारिकस्य निष्ठा; सन्दर्भग्रन्थ: शिवराजविजय (संस्कृत का प्रथम उपन्यास); रचयिता: पं. अम्बिकादत्तव्यास
  • उपन्यास का आधार: शिवाजी एवम् औरंगजेब का संघर्ष; पाठ का भाव: द्वारपाल की ईमानदारी और स्वामिभक्ति
  • प्रतापदुर्ग का द्वारपाल, भुशुण्डी (बन्दूक) कंधे पर, पादक्षेपध्वनि सुनकर “कः कोऽत्र भोः?”
  • नियम: तीन बार पूछने पर भी उत्तर न देने वाला हन्तव्य
  • संन्यासी: काषायवासाः, धृततुम्बीपात्रः, भव्यमूर्तिः; साथ में 12 वर्ष का भिक्षावटु
  • केवल महाराजशिववीर की आज्ञा; प्रवेश: प्राह्णे सन्ध्योपासनसमये; रात में: परिचित, प्राप्तपरिचयपत्र, आहूत
  • रिश्वत: परिष्कृत पारदभस्म (गुञ्जा भर से 52 तुला ताँबा सोना); उत्तर: “न वयं शिवगणास्तादृशाः”
  • संदेह: देशद्रोही का गूढचर; दुर्गाध्यक्ष के पास ले चला; दीपक के पास पहचान: गौरसिंह
  • अंत: “त्वादृशा एव वस्तुतः पुरस्कार-भाजनानि भवन्ति, लोकद्वयं च विजयन्ते”
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता संस्कृत वाक्य में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं घटनाक्रम के 10 चरण सही क्रम में लगा सकता हूँ?
  • क्या मैं अभ्यास के सातों समास, आठों सन्धियाँ और आठों प्रत्यय बता सकता हूँ?
  • क्या मैं द्वारपाल के तीन गुण पाठ के प्रमाण सहित लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं किसी भी संवाद में कर्ता-क्रिया और विशेषण-विशेष्य ढूँढ सकता हूँ?