Class 10 Sanskrit Chapter 5 सुभाषितानि Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न

पठित पद्यांश (पाठ के श्लोक 1 और 2)
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥1॥
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो,
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः ।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः,
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ॥2॥

(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) वसन्तस्य गुणं कः वेत्ति? (ख) सिंहस्य बलं कः न वेत्ति?
उत्तर: (क) पिकः (ख) मूषकः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः कः?
उत्तर: मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः आलस्यम् अस्ति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सिंहस्य बलं कः वेत्ति?
उत्तर: करी सिंहस्य बलं वेत्ति।

(iv) 1 अंक III. ‘बली’ इति पदस्य विलोमपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: निर्बलः

(v) 1 अंक III. ‘जानाति’ इति अर्थे श्लोके किं क्रियापदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: वेत्ति

पठित पद्यांश (पाठ का श्लोक 5)
क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां,
देहस्थितो देहविनाशनाय ।
यथास्थितः काष्ठगतो हि वह्निः,
स एव वह्निर्दहते शरीरम् ॥5॥

(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) नराणां प्रथमः शत्रुः कः? (ख) कीदृशः वह्निः काष्ठं दहते?
उत्तर: (क) क्रोधः (ख) काष्ठगतः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: क्रोधः मानवशरीरे किमर्थं तिष्ठति?
उत्तर: क्रोधः देहविनाशनाय मानवशरीरे तिष्ठति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: काष्ठगतः वह्निः किं दहते?
उत्तर: काष्ठगतः वह्निः काष्ठम् एव दहते।

(iv) 1 अंक III. ‘अग्निः’ इति पदस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: वह्निः

(v) 1 अंक III. ‘शत्रुः प्रथमो’ अनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?
उत्तर: प्रथमः

पठित पद्यांश (पाठ का श्लोक 6)
मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति,
गावश्च गोभिः तुरगास्तुरङ्गैः ।
मूर्खाश्च मूर्खैः सुधियः सुधीभिः,
समान-शील-व्यसनेषु सख्यम् ॥6॥

(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) मृगाः कैः सह अनुव्रजन्ति? (ख) सुधियः कैः सह अनुव्रजन्ति?
उत्तर: (क) मृगैः (ख) सुधीभिः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सख्यं केषु भवति?
उत्तर: समानशीलव्यसनेषु (जनेषु) सख्यं भवति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मूर्खाः कैः सह अनुव्रजन्ति?
उत्तर: मूर्खाः मूर्खैः सह अनुव्रजन्ति।

(iv) 1 अंक III. ‘अनुव्रजन्ति’ इति क्रियापदस्य किमपि एकं कर्तृपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: मृगाः (अथवा गावः, तुरगाः, मूर्खाः, सुधियः)

(v) 1 अंक III. ‘विद्वांसः’ इति पदस्य पर्यायपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: सुधियः

पठित पद्यांश (पाठ के श्लोक 9 और 10)
संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।
उदये सविता रक्तो रक्तश्चास्तमये तथा ॥9॥
विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम् ।
अश्वश्चेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः ॥10॥

(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) उदये कः रक्तः भवति? (ख) केषाम् एकरूपता भवति?
उत्तर: (क) सविता (ख) महताम्

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: महतां कदा एकरूपता भवति?
उत्तर: महतां संपत्तौ विपत्तौ च एकरूपता भवति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सविता कदा कदा रक्तः भवति?
उत्तर: सविता उदये अस्तमये च रक्तः भवति।

(iv) 1 अंक III. ‘विपत्तौ’ इति पदस्य विलोमपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: संपत्तौ

(v) 1 अंक III. ‘सूर्यः’ इति अर्थे श्लोके किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: सविता

2 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: आलस्यं मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः।

उत्तर: आलस्यं केषां शरीरस्थः महान् रिपुः?

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: उद्यमसमः बन्धुः नास्ति।

उत्तर: कीदृशः बन्धुः नास्ति?

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: करी सिंहस्य बलं जानाति।

उत्तर: करी कस्य बलं जानाति?

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: यः निमित्तम् उद्दिश्य प्रकुप्यति, सः तस्य अपगमे प्रसीदति।

उत्तर: यः किम् उद्दिश्य प्रकुप्यति, सः तस्य अपगमे प्रसीदति?

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: क्रोधः देहविनाशनाय देहे तिष्ठति।

उत्तर: क्रोधः किमर्थं देहे तिष्ठति?

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: गावः गोभिः सह व्रजन्ति।

उत्तर: गावः कैः सह व्रजन्ति?

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: दैवात् फलं नास्ति।

उत्तर: कस्मात् फलं नास्ति?

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: अश्वः धावने वीरः भवति।

उत्तर: अश्वः कस्मिन् वीरः भवति?

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: उद्यमं कृत्वा मनुष्यः किं न करोति? (क्रियापदेन)

उत्तर: अवसीदति (न अवसीदति)।

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: उदीरितः अर्थः केन अपि गृह्यते?

उत्तर: पशुना।

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: तत्र (अक्षर-मूल-पुरुषेषु) कः दुर्लभः?

उत्तर: योजकः।

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. ‘किञ्चिन्निरर्थकम्’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए और सन्धि का नाम लिखिए।

उत्तर: किञ्चित् + निरर्थकम् (व्यञ्जन सन्धि: त् → न्, प्रथम वर्ण पञ्चम में)।

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. ‘न योग्यः’ का समस्तपद और समास का नाम लिखिए।

उत्तर: अयोग्यः, नञ् तत्पुरुष समास।

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. ‘कृत्वा’ पद का प्रकृति-प्रत्यय लिखिए।

उत्तर: √कृ + क्त्वा।

प्रश्न 15 (1 अंक)

प्र. अधोलिखितवाक्यस्य कृते समानार्थकं श्लोकांशं पाठात् चित्वा लिखत: यः कारणं विना द्वेषं करोति, तं कोऽपि तोषयितुं न शक्नोति।

उत्तर: अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै, कथं जनस्तं परितोषयिष्यति।

प्रश्न 16 (1 अंक)

प्र. अधोलिखितवाक्यस्य कृते समानार्थकं श्लोकांशं पाठात् चित्वा लिखत: अस्मिन् जगति सर्वं वस्तु उपयोगि भवति।

उत्तर: विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम्।

प्रश्न 17 (1 अंक)

प्र. अधोलिखितवाक्यस्य कृते समानार्थकं श्लोकांशं पाठात् चित्वा लिखत: कोपः स्वशरीरम् एव नाशयति।

उत्तर: क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां, देहस्थितो देहविनाशनाय।

3 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. अकारणद्वेषि जनं कः परितोषयितुं न शक्नोति? किमर्थम्? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: अकारणद्वेषि जनं कोऽपि जनः परितोषयितुं न शक्नोति, यतः तस्य द्वेषस्य किमपि निमित्तं नास्ति यस्य अपगमे सः प्रसीदेत्।
(अकारण द्वेष करने वाले को कोई संतुष्ट नहीं कर सकता, क्योंकि उसके द्वेष का कोई कारण ही नहीं, जिसके मिटने पर वह प्रसन्न हो।)

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. पण्डितस्य पशोः च बुद्धौ कः भेदः? श्लोक 4 आधारेण संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: पशुना उदीरितः अर्थः एव गृह्यते, किन्तु पण्डितः जनः अनुक्तम् अपि ऊहति, यतः बुद्धयः परेङ्गितज्ञानफलाः भवन्ति।
(पशु केवल कही बात समझता है; पण्डित बिना कही बात भी समझ लेता है, क्योंकि बुद्धि का फल दूसरों का संकेत समझना है।)

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. क्रोधः देहं कथं नाशयति? उपमया सह संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: यथा काष्ठगतः वह्निः काष्ठम् एव दहते, तथैव देहस्थितः क्रोधः देहम् एव नाशयति।
(जैसे लकड़ी में स्थित आग लकड़ी को ही जलाती है, वैसे ही शरीर में स्थित क्रोध शरीर को ही नष्ट करता है।)

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. महावृक्षस्य सेवनं किमर्थं करणीयम्? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः भवति। यदि दैवात् फलं नास्ति, तथापि तस्य छाया केनापि न निवार्यते। अतः महावृक्षः सेवितव्यः।
(महावृक्ष फल और छाया दोनों देता है; भाग्य से फल न मिले तो भी छाया तो मिलती ही है।)

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. “आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः” का भाव हिंदी में स्पष्ट कीजिए।

उत्तर: आलस्य कोई बाहरी शत्रु नहीं, बल्कि हमारे शरीर में ही बैठा सबसे बड़ा शत्रु है, जो हमें काम से रोककर हानि पहुँचाता है। इसके उलट परिश्रम (उद्यम) ऐसा मित्र है, जिसे करके मनुष्य कभी दुःखी नहीं होता।

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. “परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः” का भाव हिंदी में लिखिए।

उत्तर: बुद्धि का असली फल दूसरों के संकेत (इशारे) को समझ लेना है। कही हुई बात तो पशु भी समझते हैं; बुद्धिमान् वह है जो बिना कहे केवल संकेत से बात समझ ले।

प्रश्न 7 (2 अंक)

प्र. “अमन्त्रमक्षरं नास्ति … योजकस्तत्र दुर्लभः” का भाव हिंदी में लिखिए।

उत्तर: कोई भी अक्षर मन्त्र बनने के अयोग्य नहीं, कोई भी जड़ औषधि बनने के अयोग्य नहीं और कोई भी पुरुष सर्वथा अयोग्य नहीं। हर वस्तु और हर व्यक्ति उपयोगी है; कमी उस योजक की है जो उन्हें पहचानकर सही काम में लगा सके।

प्रश्न 8 (2 अंक)

प्र. “संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता” को सूर्य के उदाहरण से हिंदी में समझाइए।

उत्तर: महान् लोग सुख में घमंड नहीं करते और दुःख में घबराते नहीं, दोनों दशाओं में एक-से रहते हैं। जैसे सूर्य उगते समय भी लाल होता है और डूबते समय भी लाल रहता है।

प्रश्न 9 (2 अंक)

प्र. संस्कृतेन वाक्यप्रयोगं कुरुत: (क) मूषकः (ख) खरः

उत्तर: (क) मूषकः बिले वसति। (चूहा बिल में रहता है।)
(ख) खरः भारं वहति। (गधा बोझ ढोता है।)

प्रश्न 10 (2 अंक)

प्र. ‘नास्त्युद्यमसमः’ और ‘गावश्च’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए।

उत्तर: नास्त्युद्यमसमः = न + अस्ति + उद्यमसमः (न + अस्ति: दीर्घ सन्धि; अस्ति + उद्यमसमः: यण् सन्धि)।
गावश्च = गावः + च (विसर्ग सन्धि: च से पहले विसर्ग → श्)।

4 4 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (4 अंक)

अमन्त्रमक्षरं नास्ति, नास्ति मूलमनौषधम् ।
अयोग्यः पुरुषः नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः ॥8॥

प्र. मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयत।
अन्वयः: (i) ________ अक्षरं नास्ति, (ii) ________ मूलं नास्ति, (iii) ________ पुरुषः नास्ति, तत्र (iv) ________ दुर्लभः।
मञ्जूषा: योजकः, अयोग्यः, अनौषधम्, अमन्त्रम्

उत्तर: (i) अमन्त्रम् (ii) अनौषधम् (iii) अयोग्यः (iv) योजकः

प्रश्न 2 (4 अंक)

आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥1॥

प्र. मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयत।
अन्वयः: मनुष्याणां (i) ________ महान् शत्रुः (ii) ________। (iii) ________ बन्धुः न अस्ति यं कृत्वा (मनुष्यः) न (iv) ________।
मञ्जूषा: अवसीदति, उद्यमसमः, आलस्यम्, शरीरस्थः

उत्तर: (i) शरीरस्थः (ii) आलस्यम् (iii) उद्यमसमः (iv) अवसीदति

प्रश्न 3 (4 अंक)

संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।
उदये सविता रक्तो रक्तश्चास्तमये तथा ॥9॥

प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
भावार्थः: अस्मिन् श्लोके महतां स्वभावः वर्णितः। महान्तः जनाः (i) ________ विपत्तौ च एकरूपाः भवन्ति। यथा (ii) ________ उदयकाले रक्तवर्णः भवति, तथैव (iii) ________ अपि रक्तः एव भवति। अतः महताम् (iv) ________ प्रसिद्धा।
मञ्जूषा: अस्तकाले, सम्पत्तौ, एकरूपता, सूर्यः

उत्तर: (i) सम्पत्तौ (ii) सूर्यः (iii) अस्तकाले (iv) एकरूपता

प्रश्न 4 (4 अंक)

विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम् ।
अश्वश्चेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः ॥10॥

प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
भावार्थः: अयं संसारः (i) ________ अस्ति। अत्र किमपि वस्तु (ii) ________ नास्ति। यदि अश्वः (iii) ________ वीरः अस्ति, तर्हि गर्दभः भारस्य (iv) ________ वीरः अस्ति।
मञ्जूषा: वहने, विचित्रः, धावने, निरर्थकम्

उत्तर: (i) विचित्रः (ii) निरर्थकम् (iii) धावने (iv) वहने

प्रश्न 5 (4 अंक)

प्र. पाठस्य श्लोकानां क्रमानुसारं अधोलिखितवाक्यानि समुचितक्रमेण लिखत (8 × ½):
(i) समानशीलव्यसनेषु जनेषु सख्यं भवति।
(ii) आलस्यं मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः अस्ति।
(iii) महतां सम्पत्तौ विपत्तौ च एकरूपता भवति।
(iv) अकारणद्वेषि जनं कः अपि परितोषयितुं न शक्नोति।
(v) गुणी एव गुणं वेत्ति, निर्गुणः न।
(vi) फलच्छायासमन्वितः महावृक्षः सेवितव्यः।
(vii) देहस्थितः क्रोधः देहम् एव दहते।
(viii) पण्डितः जनः अनुक्तम् अपि ऊहति।

उत्तर: 1. (ii) आलस्यं मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः अस्ति।
2. (v) गुणी एव गुणं वेत्ति, निर्गुणः न।
3. (iv) अकारणद्वेषि जनं कः अपि परितोषयितुं न शक्नोति।
4. (viii) पण्डितः जनः अनुक्तम् अपि ऊहति।
5. (vii) देहस्थितः क्रोधः देहम् एव दहते।
6. (i) समानशीलव्यसनेषु जनेषु सख्यं भवति।
7. (vi) फलच्छायासमन्वितः महावृक्षः सेवितव्यः।
8. (iii) महतां सम्पत्तौ विपत्तौ च एकरूपता भवति।

प्रश्न 6 (4 अंक)

प्र. ‘सुभाषितानि’ पाठ से हमें कौन-कौन सी शिक्षाएँ मिलती हैं? हिंदी में लिखिए।

उत्तर: परिश्रम: आलस्य शरीर में बैठा सबसे बड़ा शत्रु है और उद्यम सबसे बड़ा मित्र (श्लोक 1)।
क्रोध: क्रोध देह में स्थित पहला शत्रु है जो देह को ही जलाता है; कारण से हुआ क्रोध मनाया जा सकता है, अकारण द्वेष नहीं (श्लोक 3, 5)।
गुण और बुद्धि: गुणी ही गुण पहचानता है; बुद्धिमान् बिना कहे इशारा समझ लेता है (श्लोक 2, 4)।
समाज: समान स्वभाव वालों में मित्रता होती है; महान् का आश्रय लेना चाहिए; महान् लोग सुख-दुःख में एक-से रहते हैं (श्लोक 6, 7, 9)।
उपादेयता: कोई अक्षर, जड़, पुरुष या प्राणी निरर्थक नहीं; बस उन्हें सही काम में जोड़ने वाला चाहिए (श्लोक 8, 10)।