- सुभाषित किसे कहते हैं और इस पाठ के विषय क्या हैं
- दसों सुभाषितों का शुद्ध मूल पाठ, पुस्तक का अन्वय, शब्दार्थ और सरल हिंदी अनुवाद
- हर श्लोक के सन्धि, समास, प्रत्यय, लकार, वाच्य और विशेषण-विशेष्य
- पाठ का सारांश और सूक्तियाँ
- योग्यताविस्तार: तत्पुरुष और अव्ययीभाव के उदाहरण, पर्यायवाची पद और “मन्त्र” शब्द का अर्थ
1 पाठ-परिचय: सुभाषित क्या है
पुस्तक पाठ के आरंभ में संस्कृत में यह परिचय देती है:
प्रस्तुतः पाठः विविधग्रन्थात् सङ्कलितानां दशसुभाषितानां सङ्ग्रहो वर्तते। संस्कृतसाहित्ये सार्वभौमिकं सत्यं प्रकाशयितुम् अर्थगाम्भीर्ययुता पद्यमयी प्रेरणात्मिका रचना सुभाषितमिति कथ्यते। अयं पाठांशः परिश्रमस्य महत्त्वम्, क्रोधस्य दुष्प्रभावः, सामाजिकमहत्त्वम्, सर्वेषां वस्तूनाम् उपादेयता, बुद्धेः वैशिष्ट्यम् इत्यादीन् विषयान् प्रकाशयति।
पाठ-परिचय, शेमुषी पृष्ठ 40
- यह पाठ विविध ग्रन्थों से संकलित दस सुभाषितों का संग्रह है
- पुस्तक किसी एक कवि या एक ग्रन्थ का नाम नहीं देती; उत्तर में “विविधग्रन्थात् सङ्कलितम्” ही लिखें
- पाठ के विषय: परिश्रम का महत्त्व, क्रोध का दुष्प्रभाव, सामाजिक महत्त्व, सभी वस्तुओं की उपादेयता (उपयोगिता) और बुद्धि की विशेषता
सुभाषित: संस्कृत साहित्य में सार्वभौमिक (हर समय और हर जगह लागू होने वाला) सत्य प्रकट करने के लिए लिखी गई, गहरे अर्थ वाली, पद्यमयी और प्रेरणा देने वाली रचना सुभाषित कहलाती है। (“सु” = सुंदर, “भाषित” = कहा गया)
“सुभाषितम् इति किं कथ्यते?” का उत्तर संस्कृत में ऊपर के पाठ-परिचय का दूसरा वाक्य ज्यों का त्यों लिखें।
अन्वय: श्लोक के पदों को गद्य के स्वाभाविक क्रम (कर्ता, कर्म, क्रिया) में लगाना, ताकि अर्थ सरलता से समझ में आए। इस पाठ के दसों श्लोकों का अन्वय पुस्तक ने स्वयं दिया है; नीचे वही अन्वय है।
1.1 दस सुभाषित एक नज़र में
| श्लोक | मुख्य बात | उदाहरण / उपमा |
|---|---|---|
| 1 | आलस्य शरीर में बैठा सबसे बड़ा शत्रु है; परिश्रम जैसा कोई मित्र नहीं | उद्यम करने वाला दुःखी नहीं होता |
| 2 | गुणी ही गुण को और बली ही बल को पहचानता है | कोयल-कौआ (वसन्त का गुण), हाथी-चूहा (सिंह का बल) |
| 3 | कारण से क्रोध करने वाला कारण मिटने पर मान जाता है; अकारण द्वेष करने वाले को कोई संतुष्ट नहीं कर सकता | निमित्त और उसका अपगम |
| 4 | कही बात पशु भी समझते हैं; पण्डित बिना कहे भी समझ लेता है | घोड़े, हाथी; बुद्धि = दूसरों का इशारा समझना |
| 5 | क्रोध मनुष्य के शरीर में बैठा पहला शत्रु है जो शरीर को ही नष्ट करता है | लकड़ी में स्थित आग लकड़ी को ही जलाती है |
| 6 | समान स्वभाव और समान आदतों वालों में मित्रता होती है | मृग-मृग, गाय-गाय, घोड़े-घोड़े, मूर्ख-मूर्ख, विद्वान्-विद्वान् |
| 7 | फल और छाया वाले बड़े वृक्ष का आश्रय लेना चाहिए | फल न मिले तो भी छाया कोई नहीं रोक सकता |
| 8 | कोई अक्षर, कोई जड़, कोई पुरुष बेकार नहीं; जोड़ने वाला (योजक) दुर्लभ है | अमन्त्र अक्षर, अनौषध मूल, अयोग्य पुरुष |
| 9 | महान् लोग सुख और दुःख में एक-से रहते हैं | सूर्य उदय और अस्त दोनों समय लाल |
| 10 | इस विचित्र संसार में कुछ भी निरर्थक नहीं | घोड़ा दौड़ने में, गधा भार ढोने में वीर |
2 श्लोक 1: आलस्य शत्रु, उद्यम बन्धु
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥1॥
मूल पाठ, श्लोक 1
मनुष्याणां शरीरस्थः महान् शत्रुः आलस्यम्। उद्यमसमः बन्धुः न अस्ति यं कृत्वा (मनुष्यः) न अवसीदति।
2.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| अवसीदति | दुःखम् अनुभवति | दुःखी होता है |
| रिपुः (अतिरिक्त) | शत्रुः | शत्रु |
| शरीरस्थः (अतिरिक्त) | शरीरे स्थितः | शरीर में स्थित |
| उद्यमः (अतिरिक्त) | परिश्रमः | परिश्रम, मेहनत |
| बन्धुः (अतिरिक्त) | मित्रम् | मित्र, सहायक |
2.2 हिंदी अनुवाद
- आलस्य ही मनुष्यों के शरीर में रहने वाला सबसे बड़ा शत्रु है
- परिश्रम के समान कोई मित्र नहीं है, जिसे करके (मनुष्य) दुःखी नहीं होता
शत्रु बाहर नहीं, हमारे भीतर (आलस्य) है। परिश्रम ऐसा मित्र है जो कभी दुःख नहीं देता। यह श्लोक परिश्रम का महत्त्व बताता है।
2.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| शरीरस्थो महान् | शरीरस्थः + महान् | विसर्ग सन्धि (उत्व: अः → ओ, आगे कोमल व्यञ्जन) |
| नास्त्युद्यमसमः | न + अस्ति + उद्यमसमः | न + अस्ति: दीर्घ सन्धि; अस्ति + उद्यमसमः: यण् सन्धि (इ → य्) (अभ्यास 6) |
| उद्यमसमो बन्धुः | उद्यमसमः + बन्धुः | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| नावसीदति | न + अवसीदति | दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ) |
| शरीरस्थः | शरीरे स्थितः | सप्तमी तत्पुरुष समास (अभ्यास 6, योग्यताविस्तार) |
| उद्यमसमः | उद्यमेन समः | तृतीया तत्पुरुष समास (अभ्यास 6) |
| कृत्वा | √कृ + क्त्वा | कृत् प्रत्यय (करके) |
| अवसीदति | अव + √सद् | लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| मनुष्याणाम् | मनुष्य (पुं.) | षष्ठी विभक्ति, बहुवचन |
| यम् | यद् (पुं.) | द्वितीया विभक्ति, एकवचन (उद्यम के लिए) |
| हि, न | अव्यय | हि = निश्चय ही, न = नहीं |
विशेषण-विशेष्य: महान् → रिपुः · शरीरस्थः → रिपुः · उद्यमसमः → बन्धुः। विलोम: रिपुः ↔ बन्धुः · आलस्यम् ↔ उद्यमः।
3 श्लोक 2: गुणी ही गुण पहचानता है
गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो,
बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः ।
पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः,
करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ॥2॥
मूल पाठ, श्लोक 2
गुणी गुणं वेत्ति, निर्गुणः (गुणं) न वेत्ति, बली बलं वेत्ति, निर्बलः (बलं) न वेत्ति, वसन्तस्य गुणं पिकः (वेत्ति), वायसः न (वेत्ति), सिंहस्य बलं करी (वेत्ति), मूषकः न।
3.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| वेत्ति | जानाति | जानता है |
| वायसः | काकः | कौआ |
| करी | गजः | हाथी |
| गुणी (अतिरिक्त) | गुणवान् | गुणवान् व्यक्ति |
| निर्गुणः (अतिरिक्त) | गुणहीनः | गुणहीन |
| पिकः (अतिरिक्त) | कोकिलः | कोयल |
| मूषकः (अतिरिक्त) | आखुः | चूहा |
3.2 हिंदी अनुवाद
- गुणवान् व्यक्ति गुण को जानता है, गुणहीन (गुण को) नहीं जानता
- बलवान् बल को जानता है, निर्बल (बल को) नहीं जानता
- वसन्त के गुण को कोयल जानती है, कौआ नहीं
- सिंह के बल को हाथी जानता है, चूहा नहीं
किसी के गुण या बल का सही मूल्य वही समझ सकता है जिसमें स्वयं वह गुण या बल हो। वसन्त में कोयल ही कूकती है, कौआ नहीं; सिंह से भिड़ने वाला हाथी ही उसका बल जानता है, चूहा नहीं।
3.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| निर्गुणो बली | निर्गुणः + बली | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| पिको वसन्तस्य | पिकः + वसन्तस्य | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| निर्गुणः | निर्गतः गुणः यस्मात् सः | बहुव्रीहि समास |
| निर्बलः | निर्गतं बलं यस्मात् सः | बहुव्रीहि समास (अभ्यास 6) |
| गुणी, बली, करी | गुण + इनि, बल + इनि, कर + इनि | तद्धित प्रत्यय (इनि: “वाला” अर्थ); प्रथमा एकवचन |
| वेत्ति | √विद् (जानना) | लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| वसन्तस्य, सिंहस्य | वसन्त, सिंह (पुं.) | षष्ठी विभक्ति, एकवचन |
| गुणम्, बलम् | गुण (पुं.), बल (नपुं.) | द्वितीया विभक्ति, एकवचन |
कर्तृ-क्रिया: गुणी → वेत्ति · बली → वेत्ति। विलोम: गुणी ↔ निर्गुणः · बली ↔ निर्बलः (अभ्यास 7)। पर्याय: करी = गजः · वायसः = काकः।
“निर्बलः” (बल से रहित व्यक्ति) बहुव्रीहि है, क्योंकि यह किसी अन्य (व्यक्ति) का विशेषण है। योग्यताविस्तार का “निर्गुणम्” (गुणों का अभाव, नपुंसकलिङ्ग) अव्ययीभाव है। रूप देखकर समास पहचानें।
4 श्लोक 3: सकारण और अकारण क्रोध
निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति,
ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति ।
अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै,
कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ॥3॥
मूल पाठ, श्लोक 3
यः निमित्तम् उद्दिश्य प्रकुप्यति सः तस्य (निमित्तस्य) अपगमे ध्रुवं प्रसीदति, यस्य मनः, अकारणद्वेषि (अस्ति) जनः तं कथं परितोषयिष्यति?
4.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| निमित्तम् | कारणम् | कारण |
| प्रकुप्यति | अतिकोपं करोति | अत्यधिक क्रोध करता है |
| ध्रुवं | निश्चितम् | निश्चित रूप से |
| अपगमे | समाप्ते | समाप्त होने पर |
| प्रसीदति | प्रसन्नः भवति | प्रसन्न होता है |
| अकारणद्वेषि मनः | अकारणं द्वेषं करोति इति अकारणद्वेषि, तद्मनः | अकारण ही द्वेष करनेवाला मन |
| परितोषयिष्यति | परितोषं दास्यति | सन्तुष्ट करेगा |
| उद्दिश्य (अतिरिक्त) | लक्ष्यीकृत्य | को लेकर, के कारण |
4.2 हिंदी अनुवाद
- जो (व्यक्ति) किसी कारण को लेकर अत्यधिक क्रोध करता है
- वह उस (कारण) के समाप्त होने पर निश्चित रूप से प्रसन्न हो जाता है
- परन्तु जिसका मन बिना कारण ही द्वेष करने वाला है
- उसे कोई व्यक्ति कैसे संतुष्ट करेगा?
कारण से उपजा क्रोध कारण हटते ही शांत हो जाता है, इसलिए उसे मनाया जा सकता है। पर अकारण द्वेष करने वाले को मनाने का कोई उपाय नहीं, क्योंकि हटाने के लिए कोई कारण ही नहीं है।
4.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| स तस्य | सः + तस्य | विसर्ग सन्धि: “सः” के बाद व्यञ्जन हो तो विसर्ग का लोप |
| तस्यापगमे | तस्य + अपगमे | दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ) (अभ्यास 6) |
| मनस्तु | मनः + तु | विसर्ग सन्धि (त से पहले विसर्ग → स्) |
| जनस्तम् | जनः + तम् | विसर्ग सन्धि (विसर्ग → स्) |
| उद्दिश्य | उत् + √दिश् + ल्यप् | कृत् प्रत्यय ल्यप् (उपसर्ग के साथ “करके”) |
| प्रकुप्यति | प्र + √कुप् | लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| प्रसीदति | प्र + √सद् | लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| परितोषयिष्यति | परि + √तुष् (णिजन्त) | लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (भविष्यत्) |
| अपगमे | अपगम (पुं.) | सप्तमी विभक्ति, एकवचन |
| ध्रुवम्, कथम्, वै, तु, हि | अव्यय | निश्चित, कैसे, निश्चय ही, तो/परन्तु, ही |
सर्वनाम: सः → यः (निमित्त से क्रोध करने वाला) · तस्य → निमित्तस्य · तम् → यस्य मनः अकारणद्वेषि (वह व्यक्ति)। विलोम: प्रकुप्यति ↔ प्रसीदति (अभ्यास 7)।
5 श्लोक 4: बुद्धि का फल, इशारा समझना
उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते,
हयाश्च नागाश्च वहन्ति बोधिताः।
अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः,
परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ॥4॥
मूल पाठ, श्लोक 4
पशुना अपि उदीरितः अर्थः गृह्यते, हयाः नागाः च बोधिताः (भारं) वहन्ति, पण्डितः जनः अनुक्तम् अपि ऊहति, बुद्धयः परेङ्गितज्ञानफलाः।
5.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| उदीरितः | उक्तः, कथितः | कहा हुआ |
| गृह्यते | प्राप्यते | प्राप्त किया जाता है |
| हयाः | अश्वाः | घोड़े |
| नागाः | हस्तिनः, गजाः | हाथी |
| ऊहति | निर्धारयति | अंदाजा लगाता है |
| इङ्गितज्ञानफलाः | इङ्गितं ज्ञानम्, इङ्गितज्ञानमेव फलं यस्याः ताः | सङ्केतजन्य ज्ञान रूपी फल वाले |
| पण्डितः | विद्वान्, बुद्धिमान् | बुद्धिमान् |
| बोधिताः (अतिरिक्त) | प्रेरिताः, निर्दिष्टाः | समझाए गए, निर्देश दिए गए |
| अनुक्तम् (अतिरिक्त) | न उक्तम् | न कहा गया |
| पर (अतिरिक्त) | अन्य | दूसरे का |
5.2 हिंदी अनुवाद
- कहा हुआ अर्थ (बात) तो पशु के द्वारा भी ग्रहण कर लिया जाता है
- घोड़े और हाथी भी समझाए जाने पर (भार) ढोते हैं
- पर बुद्धिमान् व्यक्ति बिना कही बात का भी अनुमान लगा लेता है
- क्योंकि बुद्धि का फल दूसरों के संकेत (इशारे) को समझ लेना ही है
यह श्लोक बुद्धि की विशेषता बताता है। बोलकर कही गई बात पशु भी समझते हैं; मनुष्य की बुद्धि की असली पहचान है बिना कहे, केवल इशारे से बात समझ लेना।
5.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| उदीरितोऽर्थः | उदीरितः + अर्थः | दो चरण: पहले विसर्ग का उत्व (अः → ओ), फिर ओ के बाद अ का लोप और ऽ (पूर्वरूप) |
| पशुनापि | पशुना + अपि | दीर्घ स्वर सन्धि |
| हयाश्च, नागाश्च | हयाः + च, नागाः + च | विसर्ग सन्धि (च से पहले विसर्ग → श्) |
| अनुक्तमप्यूहति | अनुक्तम् + अपि + ऊहति | अपि + ऊहति: यण् सन्धि (इ → य्) (अभ्यास 6) |
| पण्डितो जनः | पण्डितः + जनः | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| परेङ्गित | पर + इङ्गित | गुण स्वर सन्धि (अ + इ = ए) |
| परेङ्गितज्ञानफला हि | परेङ्गितज्ञानफलाः + हि | विसर्ग सन्धि (लोप: आः के बाद कोमल व्यञ्जन) |
| अनुक्तम् | न उक्तम् | नञ् तत्पुरुष समास |
| इङ्गितज्ञानफलाः | इङ्गितज्ञानमेव फलं यस्याः ताः (पुस्तक) | बहुव्रीहि समास |
| उक्तम् | √वच् + क्त | कृत् प्रत्यय (क्त) |
| गृह्यते | √ग्रह् | कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| वहन्ति | √वह् | लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन |
| ऊहति | √ऊह् | लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| पशुना | पशु (पुं.) | तृतीया विभक्ति, एकवचन (कर्मवाच्य का कर्ता) |
| बुद्धयः | बुद्धि (स्त्री.) | प्रथमा विभक्ति, बहुवचन |
विशेषण-विशेष्य: उदीरितः → अर्थः · बोधिताः → हयाः, नागाः · पण्डितः → जनः · परेङ्गितज्ञानफलाः → बुद्धयः। कर्तृ-क्रिया: हयाः नागाः च → वहन्ति · पण्डितः जनः → ऊहति। पर्याय: हयाः = अश्वाः · नागाः = गजाः।
6 श्लोक 5: क्रोध, देह में बैठा पहला शत्रु
क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां,
देहस्थितो देहविनाशनाय ।
यथास्थितः काष्ठगतो हि वह्निः,
स एव वह्निर्दहते शरीरम् ॥5॥
मूल पाठ, श्लोक 5
नराणां देहविनाशनाय प्रथमः शत्रुः देहस्थितः क्रोधः। यथा काष्ठगतः स्थितः वह्निः काष्ठम् एव दहते (तथैव शरीरस्थः क्रोधः) शरीरं दहते।
6.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| वह्निः | अग्निः | आग |
| दहते | ज्वालयति | जलाता है |
| नराणाम् (अतिरिक्त) | मनुष्याणाम् | मनुष्यों का |
| देहविनाशनाय (अतिरिक्त) | शरीरनाशाय | शरीर के विनाश के लिए |
| काष्ठगतः (अतिरिक्त) | काष्ठे स्थितः | लकड़ी में रहने वाला |
6.2 हिंदी अनुवाद
- क्रोध ही मनुष्यों का पहला शत्रु है
- जो उनके शरीर में रहकर शरीर के विनाश के लिए होता है
- जैसे लकड़ी में स्थित आग उसी लकड़ी को जलाती है
- वैसे ही (शरीर में स्थित क्रोध रूपी) वही आग शरीर को जलाती है

यह श्लोक क्रोध का दुष्प्रभाव बताता है। क्रोध दूसरों से पहले उसी को नुकसान पहुँचाता है जिसके भीतर वह है, जैसे लकड़ी में लगी आग पहले उसी लकड़ी को राख करती है।
6.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| क्रोधो हि | क्रोधः + हि | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| प्रथमो नराणाम् | प्रथमः + नराणाम् | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| देहस्थितो देहविनाशनाय | देहस्थितः + देहविनाशनाय | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| काष्ठगतो हि | काष्ठगतः + हि | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| स एव | सः + एव | विसर्ग सन्धि (लोप: अः के बाद अ से भिन्न स्वर) |
| वह्निर्दहते | वह्निः + दहते | विसर्ग सन्धि (रत्व: इ के बाद विसर्ग → र्) |
| देहस्थितः | देहे स्थितः | सप्तमी तत्पुरुष समास |
| देहविनाशनाय | देहस्य विनाशनाय | षष्ठी तत्पुरुष समास (अभ्यास 6) |
| स्थितः, गतः | √स्था + क्त, √गम् + क्त | कृत् प्रत्यय (क्त) |
| दहते | √दह् | लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| नराणाम् | नर (पुं.) | षष्ठी विभक्ति, बहुवचन |
| देहविनाशनाय | विनाशन (नपुं.) | चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (“के लिए”) |
| यथा, हि, एव | अव्यय | जैसे, निश्चय ही, ही |
विशेषण-विशेष्य: प्रथमः → शत्रुः · देहस्थितः → क्रोधः · काष्ठगतः → वह्निः। कर्तृ-क्रिया: वह्निः → दहते। सर्वनाम: सः → वह्निः।
7 श्लोक 6: समान स्वभाव वालों में मित्रता
मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति,
गावश्च गोभिः तुरगास्तुरङ्गैः ।
मूर्खाश्च मूर्खैः सुधियः सुधीभिः,
समान-शील-व्यसनेषु सख्यम् ॥6॥
मूल पाठ, श्लोक 6
मृगाः मृगैः सह, गावश्च गोभिः सह, तुरगाः तुरङ्गैः सह, मूर्खाः मूर्खैः सह, सुधियः सुधीभिः सह अनुव्रजन्ति। समानशीलव्यसनेषु सख्यम् (भवति)।
7.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| अनुव्रजन्ति | पश्चात् गच्छन्ति | पीछे-पीछे जाते हैं, अनुसरण करते हैं |
| तुरगाः | अश्वाः | घोड़े |
| सुधियः | विद्वांसः | विद्वान्, मनीषी |
| व्यसनेषु | दुर्व्यसनेषु | बुरी आदतों में |
| सख्यम् | मैत्री | मित्रता |
| सङ्गम् (अतिरिक्त) | सह | साथ |
| शीलम् (अतिरिक्त) | स्वभावः | स्वभाव, आचरण |
7.2 हिंदी अनुवाद
- हिरण हिरणों के साथ, गायें गायों के साथ, घोड़े घोड़ों के साथ चलते हैं
- मूर्ख मूर्खों के साथ और विद्वान् विद्वानों के साथ चलते हैं
- समान स्वभाव और समान आदतों वालों में ही मित्रता होती है
जैसे पशु अपनी ही जाति के साथ रहते हैं, वैसे ही मनुष्य भी अपने जैसे स्वभाव और आदतों वालों से मित्रता करते हैं। यह श्लोक मित्रता का सामाजिक नियम बताता है।
7.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| मृगा मृगैः | मृगाः + मृगैः | विसर्ग सन्धि (लोप: आः के बाद कोमल व्यञ्जन) |
| गावश्च | गावः + च | विसर्ग सन्धि (च से पहले विसर्ग → श्) (अभ्यास 6) |
| तुरगास्तुरङ्गैः | तुरगाः + तुरङ्गैः | विसर्ग सन्धि (त से पहले विसर्ग → स्) |
| मूर्खाश्च | मूर्खाः + च | विसर्ग सन्धि (विसर्ग → श्) |
| समानशीलव्यसनेषु | समानं शीलं व्यसनं येषां तेषु | बहुव्रीहि समास (अभ्यास 6) |
| अनुव्रजन्ति | अनु + √व्रज् | लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन |
| मृगैः, गोभिः, तुरङ्गैः, मूर्खैः, सुधीभिः | “सह” के योग में | तृतीया विभक्ति, बहुवचन (उपपद विभक्ति: सहयुक्तेऽप्रधाने) |
| गावः | गो | प्रथमा विभक्ति, बहुवचन |
| सुधियः | सुधी (पुं.) | प्रथमा विभक्ति, बहुवचन |
कर्तृ-क्रिया: मृगाः (गावः, तुरगाः, मूर्खाः, सुधियः) → अनुव्रजन्ति। पर्याय: तुरगाः = अश्वाः · सुधियः = विद्वांसः · सख्यम् = मैत्री। विलोम: मूर्खः ↔ पण्डितः (अभ्यास 7)।
प्रश्ननिर्माण में “गोभिः” जैसे तृतीया बहुवचन पद का प्रश्नवाचक “कैः” बनता है: गावः गोभिः सह व्रजन्ति → गावः कैः सह व्रजन्ति?
8 श्लोक 7: फल और छाया वाला महावृक्ष
सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः ।
यदि दैवात् फलं नास्ति छाया केन निवार्यते ॥7॥
मूल पाठ, श्लोक 7
फलच्छाया-समन्वितः महावृक्षः सेवितव्यः। दैवात् यदि फलं नास्ति (वृक्षस्य) छाया केन निवार्यते।
8.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| सेवितव्यः | आश्रयितव्यः | आश्रय लेने योग्य |
| दैवात् | भाग्यात् | भाग्य से |
| निवार्यते | निवारणं क्रियते | रोका जाता है |
| समन्वितः (अतिरिक्त) | युक्तः | से युक्त |
8.2 हिंदी अनुवाद
- फल और छाया से युक्त बड़े वृक्ष का आश्रय लेना चाहिए
- यदि भाग्य से फल न हो, तो (भी उसकी) छाया को कौन रोक सकता है?
सहारा सदा महान् (बड़े और गुणी) का लेना चाहिए। उससे बड़ा लाभ (फल) न भी मिले, तो छोटा लाभ (छाया, सुरक्षा) तो मिलेगा ही।
8.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| सेवितव्यो महावृक्षः | सेवितव्यः + महावृक्षः | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| नास्ति | न + अस्ति | दीर्घ स्वर सन्धि (अभ्यास 6) |
| महावृक्षः | महान् चासौ वृक्षः | कर्मधारय समास (अभ्यास 6) |
| फलच्छायासमन्वितः | फलच्छायाभ्यां समन्वितः | तृतीया तत्पुरुष समास |
| सेवितव्यः | √सेव् + तव्यत् | कृत् प्रत्यय तव्यत् (“चाहिए” अर्थ) |
| निवार्यते | नि + √वृ (णिजन्त) | कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| दैवात् | दैव (नपुं.) | पञ्चमी विभक्ति, एकवचन |
| केन | किम् (पुं.) | तृतीया विभक्ति, एकवचन (कर्मवाच्य का कर्ता) |
| यदि | अव्यय | अगर |
विशेषण-विशेष्य: फलच्छायासमन्वितः → महावृक्षः · सेवितव्यः → महावृक्षः।
9 श्लोक 8: योजक दुर्लभ है
अमन्त्रमक्षरं नास्ति, नास्ति मूलमनौषधम् ।
अयोग्यः पुरुषः नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः ॥8॥
मूल पाठ, श्लोक 8
अमन्त्रम् अक्षरं नास्ति, अनौषधम् मूलं नास्ति, अयोग्यः पुरुषः नास्ति, तत्र योजकः दुर्लभः।
9.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| अमन्त्रम् | न मन्त्रं, अमन्त्रमक्षरं इति | मन्त्रहीन |
| मन्त्रः | मननयोग्यः | मनन योग्य/सारवान् |
| मूलम् | पादपानाम् अधोभागः | जड़ |
| औषधम् | औषधि+अण् (वनस्पति-निर्मितम्) | दवा, जड़ी-बूटी |
| योजकः | योजयति यः, सः (युज् + ण्वुल्) | जोड़ने वाला |
| दुर्लभः (अतिरिक्त) | कठिनतया प्राप्यः | कठिनाई से मिलने वाला |
9.2 हिंदी अनुवाद
- ऐसा कोई अक्षर नहीं जो मन्त्र (सारवान्) न हो
- ऐसी कोई जड़ नहीं जो औषधि न हो
- ऐसा कोई पुरुष नहीं जो अयोग्य हो
- पर उन्हें (सही काम में) जोड़ने वाला दुर्लभ है
यह श्लोक सभी वस्तुओं की उपादेयता बताता है। हर अक्षर, हर जड़ और हर व्यक्ति किसी न किसी काम का है; कमी उस योजक की है जो उन्हें पहचानकर सही जगह लगा सके।
9.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| नास्ति | न + अस्ति | दीर्घ स्वर सन्धि (अभ्यास 6) |
| योजकस्तत्र | योजकः + तत्र | विसर्ग सन्धि (त से पहले विसर्ग → स्) (अभ्यास 6) |
| अमन्त्रम् | न मन्त्रम् | नञ् तत्पुरुष समास |
| अनौषधम् | न औषधम् | नञ् तत्पुरुष समास |
| अयोग्यः | न योग्यः | नञ् तत्पुरुष समास (अभ्यास 6) |
| योजकः | √युज् + ण्वुल् (पुस्तक) | कृत् प्रत्यय ण्वुल् (“करने वाला” अर्थ) |
| औषधम् | औषधि + अण् (पुस्तक) | तद्धित प्रत्यय अण् |
| तत्र | अव्यय | वहाँ, उनमें |
विशेषण-विशेष्य: अमन्त्रम् → अक्षरम् · अनौषधम् → मूलम् · अयोग्यः → पुरुषः · दुर्लभः → योजकः। विलोम: दुर्लभः ↔ सुलभः (अभ्यास 7)।
“अ” या “अन्” से शुरू होने वाले निषेध-पद (अयोग्यः, अमन्त्रम्, अनौषधम्, अनुक्तम्) का विग्रह “न” से करें: न योग्यः। समास का नाम नञ् तत्पुरुष है। व्यञ्जन से पहले “अ” (अयोग्यः), स्वर से पहले “अन्” (अनौषधम्)।
10 श्लोक 9: महान् लोगों की एकरूपता
संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।
उदये सविता रक्तो रक्तश्चास्तमये तथा ॥9॥
मूल पाठ, श्लोक 9
महताम् संपत्तौ विपत्तौ च एकरूपता भवति। यथा सविता उदये रक्तः भवति, तथा एव अस्तमये च रक्तः भवति।
10.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| सविता | सूर्यः | सूर्य |
| संपत्तौ (अतिरिक्त) | समृद्धौ | सुख-समृद्धि में |
| विपत्तौ (अतिरिक्त) | आपत्तौ | संकट में |
| एकरूपता (अतिरिक्त) | समानता | एक जैसा रहना |
| रक्तः (अतिरिक्त) | रक्तवर्णः | लाल |
| अस्तमये (अतिरिक्त) | अस्तसमये | डूबते समय |
10.2 हिंदी अनुवाद
- महान् लोगों की संपत्ति (सुख) और विपत्ति (दुःख) में एकरूपता (समानता) रहती है
- जैसे सूर्य उगते समय लाल होता है, वैसे ही डूबते समय भी लाल होता है
महान् व्यक्ति सुख में घमंड नहीं करते और दुःख में घबराते नहीं; दोनों स्थितियों में एक-से रहते हैं, जैसे सूर्य उदय और अस्त दोनों समय एक ही (लाल) रंग का रहता है।
10.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| रक्तो रक्तः | रक्तः + रक्तः | विसर्ग सन्धि (उत्व) |
| रक्तश्चास्तमये | रक्तः + च + अस्तमये | रक्तः + च: विसर्ग सन्धि (विसर्ग → श्); च + अस्तमये: दीर्घ सन्धि (अभ्यास 6) |
| एकरूपता | एकरूप + तल् | तद्धित प्रत्यय तल् (भाव अर्थ, स्त्रीलिङ्ग “ता”) |
| महताम् | महत् | षष्ठी विभक्ति, बहुवचन |
| संपत्तौ, विपत्तौ | संपत्ति, विपत्ति (स्त्री.) | सप्तमी विभक्ति, एकवचन |
| उदये, अस्तमये | उदय, अस्तमय (पुं.) | सप्तमी विभक्ति, एकवचन |
| सविता | सवितृ (पुं.) | प्रथमा विभक्ति, एकवचन |
| च, तथा | अव्यय | और, वैसे ही |
विलोम: संपत्तौ ↔ विपत्तौ · अस्तमये ↔ उदये (अभ्यास 7)। पर्याय: सविता = सूर्यः।
11 श्लोक 10: संसार में कुछ भी निरर्थक नहीं
विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम् ।
अश्वश्चेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः ॥10॥
मूल पाठ, श्लोक 10
विचित्रे संसारे खलु किञ्चित् निरर्थकं नास्ति। अश्वः चेत् धावने वीरः, (तर्हि) भारस्य वहने खरः (वीरः) अस्ति।
11.1 शब्दार्थ
| पद | संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| खरः | गर्दभः, रासभः | गधा |
| विचित्रे (अतिरिक्त) | विलक्षणे | अनोखे, विचित्र |
| निरर्थकम् (अतिरिक्त) | व्यर्थम् | बेकार, व्यर्थ |
| धावने (अतिरिक्त) | वेगेन गमने | दौड़ने में |
| चेत् (अतिरिक्त) | यदि | यदि, अगर |
11.2 हिंदी अनुवाद
- इस विचित्र संसार में निश्चय ही कुछ भी निरर्थक (बेकार) नहीं है
- यदि घोड़ा दौड़ने में वीर है, तो भार ढोने में गधा (वीर) है
हर प्राणी और हर वस्तु की अपनी उपयोगिता है। किसी को तुच्छ नहीं समझना चाहिए: घोड़ा दौड़ने में आगे है तो गधा भार ढोने में।
11.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण | प्रकार |
|---|---|---|
| नास्ति | न + अस्ति | दीर्घ स्वर सन्धि |
| किञ्चिन्निरर्थकम् | किञ्चित् + निरर्थकम् | व्यञ्जन सन्धि (त् → न्, न से पहले: प्रथम वर्ण पञ्चम में) |
| अश्वश्चेद् | अश्वः + चेत् | विसर्ग सन्धि (विसर्ग → श्) |
| चेद् धावने | चेत् + धावने | व्यञ्जन सन्धि (त् → द्, कोमल व्यञ्जन से पहले: प्रथम वर्ण तृतीय में) |
| विचित्रे संसारे | विचित्र, संसार (पुं.) | सप्तमी विभक्ति, एकवचन |
| धावने, वहने | धावन, वहन (नपुं.) | सप्तमी विभक्ति, एकवचन |
| भारस्य | भार (पुं.) | षष्ठी विभक्ति, एकवचन |
| खलु, चेत् | अव्यय | निश्चय ही, यदि |
विशेषण-विशेष्य: विचित्रे → संसारे। विलोम: निरर्थकम् ↔ सार्थकम् (अभ्यास 7)। पर्याय: अश्वः = तुरगः, हयः · खरः = गर्दभः, रासभः।
12 सारांश
12.1 पाँच भाव-समूह
परिश्रम और आलस्य (श्लोक 1)
आलस्य शरीर में बैठा महान् शत्रु है; उद्यम के समान कोई बन्धु नहीं।
क्रोध (श्लोक 3, 5)
कारण से हुआ क्रोध कारण मिटते ही शांत होता है, अकारण द्वेष नहीं। क्रोध देह में स्थित पहला शत्रु है जो देह को ही जलाता है।
गुण और बुद्धि (श्लोक 2, 4)
गुणी ही गुण पहचानता है। पण्डित बिना कहे भी समझ लेता है; बुद्धि का फल इशारा समझना है।
समाज और सङ्गति (श्लोक 6, 7, 9)
समान शील-व्यसन वालों में मित्रता; फल-छाया वाले महावृक्ष का आश्रय; महान् लोग सुख-दुःख में एकरूप।
सबकी उपादेयता (श्लोक 8, 10)
कोई अक्षर, जड़ या पुरुष बेकार नहीं, योजक दुर्लभ है। संसार में कुछ भी निरर्थक नहीं।
13 सूक्तियाँ
| सूक्ति | अर्थ |
|---|---|
| आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः। | आलस्य ही मनुष्यों के शरीर में रहने वाला महान् शत्रु है। |
| नास्त्युद्यमसमो बन्धुः। | परिश्रम के समान कोई मित्र नहीं। |
| परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः। | दूसरों का संकेत समझ लेना ही बुद्धि का फल है। |
| समान-शील-व्यसनेषु सख्यम्। | समान स्वभाव और आदतों वालों में मित्रता होती है। |
| योजकस्तत्र दुर्लभः। | (सबको सही काम में) जोड़ने वाला दुर्लभ है। |
| संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता। | महान् लोग सुख और दुःख में एक-से रहते हैं। |
| विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम्। | इस विचित्र संसार में कुछ भी व्यर्थ नहीं है। |
14 व्याकरण-सारणी: पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय

14.1 सन्धि के नियम (पाठ के उदाहरण से)
| नियम | क्या होता है | पाठ का उदाहरण |
|---|---|---|
| दीर्घ (स्वर) | अ/आ के बाद अ/आ हो तो दोनों मिलकर आ | न + अस्ति = नास्ति; तस्य + अपगमे = तस्यापगमे; पशुना + अपि = पशुनापि |
| यण् (स्वर) | इ/ई के बाद असमान स्वर हो तो इ → य् | अस्ति + उद्यमसमः = अस्त्युद्यमसमः; अपि + ऊहति = अप्यूहति |
| गुण (स्वर) | अ + इ = ए | पर + इङ्गित = परेङ्गित |
| उत्व + पूर्वरूप (दो चरण) | पहले अः + अ में विसर्ग का उत्व (अः → ओ), फिर ओ के बाद आए अ का लोप, उसकी जगह ऽ | उदीरितः + अर्थः = उदीरितोऽर्थः |
| प्रथम → पञ्चम (व्यञ्जन) | त् के बाद न/म हो तो त् → न् | किञ्चित् + निरर्थकम् = किञ्चिन्निरर्थकम् |
| प्रथम → तृतीय (व्यञ्जन) | त् के बाद स्वर या कोमल व्यञ्जन हो तो त् → द् | चेत् + धावने = चेद् धावने |
| उत्व (विसर्ग) | अः के बाद अ या कोमल व्यञ्जन हो तो अः → ओ | क्रोधः + हि = क्रोधो हि; रक्तः + रक्तः = रक्तो रक्तः |
| रत्व (विसर्ग) | अ/आ से भिन्न स्वर के बाद विसर्ग, आगे स्वर या कोमल व्यञ्जन हो तो विसर्ग → र् | वह्निः + दहते = वह्निर्दहते |
| सत्व: स/श (विसर्ग) | च/छ से पहले विसर्ग → श्; त/थ से पहले विसर्ग → स् | गावः + च = गावश्च; योजकः + तत्र = योजकस्तत्र; मनः + तु = मनस्तु |
| लोप (विसर्ग) | आः के बाद कोमल व्यञ्जन हो तो विसर्ग का लोप; अः के बाद अ से भिन्न स्वर हो तो भी लोप; “सः” के बाद व्यञ्जन हो तो “सः” के विसर्ग का लोप | मृगाः + मृगैः = मृगा मृगैः; सः + एव = स एव; सः + तस्य = स तस्य |
“नास्त्युद्यमसमः” में दो सन्धियाँ हैं (खंड 2.3 देखें), इसलिए अभ्यास तीन खाने देता है: न + अस्ति + उद्यमसमः। इसी तरह “रक्तश्चास्तमये” = रक्तः + च + अस्तमये।
14.2 समास (पाठ और अभ्यास से)
| समस्तपद | विग्रह | समास |
|---|---|---|
| उद्यमसमः | उद्यमेन समः | तृतीया तत्पुरुष |
| फलच्छायासमन्वितः | फलच्छायाभ्यां समन्वितः | तृतीया तत्पुरुष |
| देहविनाशनाय | देहस्य विनाशनाय | षष्ठी तत्पुरुष |
| शरीरस्थः | शरीरे स्थितः | सप्तमी तत्पुरुष |
| देहस्थितः | देहे स्थितः | सप्तमी तत्पुरुष |
| अयोग्यः, अमन्त्रम्, अनौषधम्, अनुक्तम् | न योग्यः, न मन्त्रम्, न औषधम्, न उक्तम् | नञ् तत्पुरुष |
| महावृक्षः | महान् चासौ वृक्षः | कर्मधारय |
| निर्बलः, निर्गुणः | निर्गतं बलं यस्मात् सः, निर्गतः गुणः यस्मात् सः | बहुव्रीहि |
| समानशीलव्यसनेषु | समानं शीलं व्यसनं येषां तेषु | बहुव्रीहि |
14.3 प्रत्यय और लकार
| पद | प्रकृति + प्रत्यय | पद | धातु, लकार, पुरुष, वचन |
|---|---|---|---|
| सेवितव्यः | √सेव् + तव्यत् | अवसीदति | अव + √सद्, लट्, प्रथम, एक |
| कृत्वा | √कृ + क्त्वा | वेत्ति | √विद्, लट्, प्रथम, एक |
| उद्दिश्य | उत् + √दिश् + ल्यप् | प्रकुप्यति | प्र + √कुप्, लट्, प्रथम, एक |
| स्थितः | √स्था + क्त | परितोषयिष्यति | परि + √तुष् (णिजन्त), लृट्, प्रथम, एक |
| उक्तम् | √वच् + क्त | वहन्ति | √वह्, लट्, प्रथम, बहु |
| एकरूपता | एकरूप + तल् | अनुव्रजन्ति | अनु + √व्रज्, लट्, प्रथम, बहु |
| योजकः | √युज् + ण्वुल् | गृह्यते | √ग्रह्, कर्मवाच्य, लट्, प्रथम, एक |
| औषधम् | औषधि + अण् | निवार्यते | नि + √वृ (णिजन्त), कर्मवाच्य, लट्, प्रथम, एक |
14.4 वाच्य-परिवर्तन (अभ्यास 5 के आधार पर)
कर्तृवाच्य से कर्मवाच्य: कर्ता प्रथमा से तृतीया में, कर्म द्वितीया से प्रथमा में, और क्रिया कर्म के पुरुष-वचन के अनुसार कर्मवाच्य (आत्मनेपद, “य” लगाकर) में। कर्मवाच्य से कर्तृवाच्य में ठीक उल्टा।
| कर्तृवाच्य (कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया) | कर्मवाच्य (कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा) |
|---|---|
| पशुः उदीरितम् अर्थं गृह्णाति। | पशुना उदीरितः अर्थः गृह्यते। |
| कः छायां निवारयति? | केन छाया निवार्यते? |
| सः एव वह्निः शरीरं दहति। | तेन एव वह्निना शरीरं दह्यते। |
14.5 अव्यय (पाठ से)
| अव्यय | अर्थ | अव्यय | अर्थ |
|---|---|---|---|
| हि | निश्चय ही, क्योंकि | यदि | अगर |
| ध्रुवम् | निश्चित रूप से | चेत् | यदि |
| कथम् | कैसे | खलु | निश्चय ही |
| यथा … तथा | जैसे … वैसे | तत्र | वहाँ |
| अपि | भी | एव | ही |
14.6 पर्याय और विलोम (पाठ से)
पर्याय
- रिपुः = शत्रुः
- वेत्ति = जानाति
- वायसः = काकः
- करी = गजः, नागः
- हयः = तुरगः = अश्वः
- वह्निः = अग्निः
- सविता = सूर्यः
- खरः = गर्दभः
विलोम (अभ्यास 7)
- प्रसीदति ↔ प्रकुप्यति
- मूर्खः ↔ पण्डितः
- बली ↔ निर्बलः
- सुलभः ↔ दुर्लभः
- संपत्तौ ↔ विपत्तौ
- अस्तमये ↔ उदये
- सार्थकम् ↔ निरर्थकम्
15 योग्यताविस्तार
पुस्तक का योग्यताविस्तार फिर से कहता है कि संस्कृत कृतियों के जिन पद्यों में सार्वभौम सत्य बड़े मार्मिक ढंग से प्रस्तुत हो, उन्हें सुभाषित कहते हैं, और यह पाठ ऐसे दस सुभाषितों का संग्रह है। फिर वह समास के दो भेदों के उदाहरण और कुछ पर्यायवाची पद देता है।
15.1 तत्पुरुष समास (पुस्तक के उदाहरण)
| समस्तपद | विग्रह | समस्तपद | विग्रह |
|---|---|---|---|
| शरीरस्थः | शरीरे स्थितः | कूपस्थः | कूपे स्थितः |
| गृहस्थः | गृहे स्थितः | वृक्षस्थः | वृक्षे स्थितः |
| मनस्स्थः | मनसि स्थितः | विमानस्थः | विमाने स्थितः |
| तटस्थः | तटे स्थितः |
सभी में विग्रह का पहला पद सप्तमी विभक्ति में है, इसलिए ये सप्तमी तत्पुरुष के उदाहरण हैं।
15.2 अव्ययीभाव समास (पुस्तक के उदाहरण)
| समस्तपद | विग्रह | समस्तपद | विग्रह |
|---|---|---|---|
| निर्गुणम् | गुणानाम् अभावः | निर्जलम् | जलस्य अभावः |
| निर्मक्षिकम् | मक्षिकाणाम् अभावः | निराहारम् | आहारस्य अभावः |
यहाँ “निर्” अभाव अर्थ में अव्यय है और समस्तपद नपुंसकलिङ्ग एकवचन में रहता है।
15.3 पर्यायवाचिपदानि (पुस्तक से)
| पद | पर्याय |
|---|---|
| शत्रुः | रिपुः, अरिः, वैरीः |
| मित्रम् | सखा, बन्धुः, सुहृद् |
| वह्निः | अग्निः, अनलः, पावकः |
| सुधियः | विद्वांसः, विज्ञाः, अभिज्ञाः |
| अश्वः | तुरगः, हयः, घोटकः |
| गजः | करी, हस्ती, दन्ती, नागः, कुञ्जरः। |
| वृक्षः | द्रुमः, तरुः, महीरुहः, विटपः, पादपः। |
| सविता | सूर्यः, मित्रः, दिवाकरः, भास्करः। |
15.4 “मन्त्रः” शब्द
मन्त्रः: ‘मननात् त्रायते इति मन्त्रः।’
योग्यताविस्तार, शेमुषी पृष्ठ 47
- जो मनन करने से रक्षा करे, वह मन्त्र है; अर्थात् वे शब्द जो सोच-विचार कर बोले जाएँ। इसका अर्थ सलाह लेना, मन्त्रणा करना भी है
- व्युत्पत्ति: मन्त्र् + अच्
- किसी देवता को सम्बोधित वैदिक सूक्त या प्रार्थनापरक वैदिक मन्त्र भी “मन्त्र” है
- पंचतंत्र में यह शब्द मंत्रणा, परामर्श, उपदेश तथा गुप्त मंत्रणा के अर्थ में आया है
| वेद-पाठ का प्रकार | पहचान (पुस्तक के अनुसार) |
|---|---|
| ऋक् | छन्दोबद्ध और उच्च स्वर से बोला जाने वाला |
| यजुस् | गद्यमय और मन्दस्वर में बोला जाने वाला; किसी देवता को उद्दिष्ट करके, जैसे “ॐ नमः शिवाय” |
| सामन् | छन्दोबद्धता के साथ गेयता (गाया जाने वाला, प्रार्थनापरक) |
- पाठ: सुभाषितानि; विविध ग्रन्थों से संकलित दस सुभाषित; किसी एक कवि का नाम नहीं
- विषय: परिश्रम का महत्त्व, क्रोध का दुष्प्रभाव, सामाजिक महत्त्व, सब वस्तुओं की उपादेयता, बुद्धि की विशेषता
- महान् रिपुः = आलस्यम्; प्रथमः शत्रुः = क्रोधः; उद्यमसमः बन्धुः नास्ति
- पिक-वायस (वसन्त का गुण), करी-मूषक (सिंह का बल); काष्ठगत वह्नि (क्रोध की उपमा); उदय-अस्त में रक्त सविता (महान् की एकरूपता); अश्व-धावन, खर-भारवहन
- अभ्यास की सन्धियाँ: न + अस्ति + उद्यमसमः, तस्य + अपगमे, अनुक्तम् + अपि + ऊहति, गावः + च, न + अस्ति, रक्तः + च + अस्तमये, योजकः + तत्र
- अभ्यास के समास: उद्यमसमः (तृतीया त.), शरीरस्थः (सप्तमी त.), निर्बलः (बहुव्रीहि), देहविनाशनाय (षष्ठी त.), महावृक्षः (कर्मधारय), समानशीलव्यसनेषु (बहुव्रीहि), अयोग्यः (नञ् त.)
- प्रत्यय: सेवितव्यः (तव्यत्), कृत्वा (क्त्वा), उद्दिश्य (ल्यप्), एकरूपता (तल्), योजकः (ण्वुल्)
- क्या मैं दसों श्लोक शुद्ध लिख सकता हूँ और हर एक का अन्वय कर सकता हूँ?
- क्या मैं अभ्यास की सातों सन्धियों का विच्छेद और नाम बता सकता हूँ?
- क्या मैं अभ्यास के सातों समासों का विग्रह और नाम लिख सकता हूँ?
- क्या मैं “पशुः अर्थं गृह्णाति” जैसे वाक्य का वाच्य बदल सकता हूँ?
- क्या मैं किसी भी श्लोक में कर्ता-क्रिया और विशेषण-विशेष्य ढूँढ सकता हूँ?