Class 10 Sanskrit Chapter 7 विचित्रः साक्षी Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न

पठित गद्यांश (पाठ का गद्यांश 1: निर्धन पिता की यात्रा)
कश्चन निर्धनो जनः भूरि परिश्रम्य किञ्चिद् वित्तमुपार्जितवान्। तेन वित्तेन स्वपुत्रम् एकस्मिन् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलो जातः। तत्तनयः तत्रैव छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्। एकदा स पिता तनूजस्य रुग्णतामाकर्ण्य व्याकुलो जातः पुत्रं द्रष्टुं च प्रस्थितः। परमर्थकार्श्येन पीडितः स बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कः भूरि परिश्रम्य वित्तम् उपार्जितवान्? (ख) तनयः कुत्र निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्?
उत्तर: (क) निर्धनः जनः (ख) छात्रावासे

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: पिता किमर्थं व्याकुलः जातः?
उत्तर: पिता तनूजस्य रुग्णताम् आकर्ण्य व्याकुलः जातः।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: पिता बसयानं विहाय कथं प्राचलत्?
उत्तर: अर्थकार्श्येन पीडितः पिता बसयानं विहाय पदातिः एव प्राचलत्।

(iv) 1 अंक III. ‘पुत्रस्य’ इत्यर्थे किं पदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?
उत्तर: तनूजस्य

(v) 1 अंक III. ‘प्राचलत्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तर: सः (पिता)

पठित गद्यांश (पाठ का गद्यांश 3: चोर ही बना शिकायतकर्ता)
विचित्रा दैवगतिः। तस्यामेव रात्रौ तस्मिन् गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। तत्र निहितामेकां मञ्जूषाम् आदाय पलायितः। चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धोऽतिथिः चौरशङ्कया तमन्वधावत् अगृह्णाच्च, परं तदानीमेव किञ्चिद् विचित्रमघटत। चौरः एव उच्चैः क्रोशितुमारभत “चौरोऽयं चौरोऽयम्” इति। तस्य तारस्वरेण प्रबुद्धाः ग्रामवासिनः स्वगृहाद् निष्क्रम्य तत्रागच्छन् वराकमतिथिमेव च चौरं मत्वाऽभर्त्सयन्। यद्यपि ग्रामस्य आरक्षी एव चौर आसीत्। तत्क्षणमेव रक्षापुरुषः तम् अतिथिं चौरोऽयम् इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्षिपत्।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) अतिथिः कया चौरम् अन्वधावत्? (ख) ग्रामवासिनः कस्य तारस्वरेण प्रबुद्धाः?
उत्तर: (क) चौरशङ्कया (ख) चौरस्य

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: ग्रामवासिनः किम् अकुर्वन्?
उत्तर: ग्रामवासिनः स्वगृहात् निष्क्रम्य तत्र आगच्छन्, वराकम् अतिथिम् एव च चौरं मत्वा अभर्त्सयन्।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: रक्षापुरुषः अतिथिं किम् अकरोत्?
उत्तर: रक्षापुरुषः अतिथिं “चौरोऽयम्” इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्षिपत्।

(iv) 1 अंक III. ‘वराकम्’ इति विशेषणपदस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अतिथिम्

(v) 1 अंक III. ‘प्राक्षिपत्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: रक्षापुरुषः

पठित गद्यांश (पाठ का गद्यांश 5: शव ढोते हुए)
आदेशं प्राप्य उभौ प्राचलताम्। तत्रोपेत्य काष्ठपटले निहितं पटाच्छादितं देहं स्कन्धेन वहन्तौ न्यायाधिकरणं प्रति प्रस्थितौ। आरक्षी सुपुष्टदेह आसीत्, अभियुक्तश्च अतीव कृशकायः। भारवतः शवस्य स्कन्धेन वहनं तत्कृते दुष्करम् आसीत्। स भारवेदनया क्रन्दति स्म।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कः सुपुष्टदेहः आसीत्? (ख) अभियुक्तः कीदृशः आसीत्?
उत्तर: (क) आरक्षी (ख) कृशकायः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: उभौ देहं कथं वहन्तौ प्रस्थितौ?
उत्तर: उभौ काष्ठपटले निहितं पटाच्छादितं देहं स्कन्धेन वहन्तौ न्यायाधिकरणं प्रति प्रस्थितौ।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: अभियुक्तः किमर्थं क्रन्दति स्म?
उत्तर: भारवतः शवस्य स्कन्धेन वहनम् अभियुक्ताय दुष्करम् आसीत्, अतः सः भारवेदनया क्रन्दति स्म।

(iv) 1 अंक III. ‘देहम्’ इति विशेष्यपदस्य एकं विशेषणपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: पटाच्छादितम् (अथवा निहितम्)

(v) 1 अंक III. ‘न्यायालयम्’ इति पदस्य पर्यायपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: न्यायाधिकरणम्

पठित गद्यांश (पाठ का गद्यांश 6: शव की गवाही)
न्यायाधीशेन पुनस्तौ घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टौ। आरक्षिणि निजपक्षं प्रस्तुतवति आश्चर्यमघटत् स शवः प्रावारकमपसार्य न्यायाधीशमभिवाद्य निवेदितवान्- मान्यवर! एतेन आरक्षिणा अध्वनि यदुक्तं तद् वर्णयामि ‘त्वयाऽहं चोरितायाः मञ्जूषायाः ग्रहणाद् वारितः, अतः निजकृत्यस्य फलं भुङ्क्ष्व। अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे’ इति। न्यायाधीशः आरक्षिणे कारादण्डमादिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) शवः किम् अपसार्य न्यायाधीशम् अभिवादितवान्? (ख) न्यायाधीशः कस्मै कारादण्डम् आदिष्टवान्?
उत्तर: (क) प्रावारकम् (ख) आरक्षिणे

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: शवः न्यायाधीशं किं निवेदितवान्?
उत्तर: शवः निवेदितवान् यत् एतेन आरक्षिणा अध्वनि यत् उक्तं तत् अहं वर्णयामि।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: अन्ते न्यायाधीशः किम् अकरोत्?
उत्तर: अन्ते न्यायाधीशः आरक्षिणे कारादण्डम् आदिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्।

(iv) 1 अंक III. ‘निवेदितवान्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: शवः

(v) 1 अंक III. ‘एतेन आरक्षिणा’ अत्र विशेषणपदं किम्?
उत्तर: एतेन

2 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: तत्तनयः छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्।

उत्तर: तत्तनयः कुत्र निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्?

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: अर्थकार्श्येन पीडितः स बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्।

उत्तर: केन पीडितः स बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्?

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: चौरः मञ्जूषाम् आदाय पलायितः।

उत्तर: चौरः काम् आदाय पलायितः?

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: ग्रामवासिनः वराकम् अतिथिम् एव चौरं मत्वा अभर्त्सयन्।

उत्तर: के वराकम् अतिथिम् एव चौरं मत्वा अभर्त्सयन्?

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: न्यायाधीशः प्रमाणाभावात् निर्णेतुं नाशक्नोत्।

उत्तर: न्यायाधीशः कस्मात् निर्णेतुं नाशक्नोत्?

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: आरक्षी सुपुष्टदेहः आसीत्।

उत्तर: आरक्षी कीदृशः आसीत्?

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: शवः न्यायाधीशम् अभिवाद्य निवेदितवान्।

उत्तर: शवः कम् अभिवाद्य निवेदितवान्?

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: अतिथिः कया चौरम् अन्वधावत्?

उत्तर: चौरशङ्कया।

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: न्यायालये शवस्य सूचनां कः न्यवेदयत्?

उत्तर: कर्मचारी (तत्रत्यः कर्मचारी)।

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: न्यायाधीशः जनं कथं मुक्तवान्?

उत्तर: ससम्मानम्।

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: आरक्षी अभियुक्तं कियतः कालस्य कारादण्डस्य भयम् अदर्शयत्?

उत्तर: वर्षत्रयस्य।

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. ‘तत्रोपेत्य’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए और सन्धि का नाम लिखिए।

उत्तर: तत्र + उपेत्य, गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)।

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. ‘ततोऽसौ’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए।

उत्तर: ततः + असौ (विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप)।

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. ‘आदाय’ पद का प्रकृति-प्रत्यय लिखिए।

उत्तर: आ + √दा + ल्यप्।

3 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. निर्धनः जनः किमर्थं ग्रामे रात्रिनिवासं कर्तुं गृहस्थम् उपागतः? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: सायं समये अपि सः गन्तव्यात् दूरे आसीत्। ‘निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा’ इति विचार्य सः गृहस्थम् उपागतः।
(शाम तक मंज़िल दूर थी; अँधेरे में सुनसान रास्ते पर चलना ठीक न समझकर वह गृहस्थ के पास गया।)

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. चौरः कथम् अतिथिम् एव चौरं प्रख्यापितवान्? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: अतिथिः यदा चौरम् अगृह्णात्, तदा चौरः एव उच्चैः “चौरोऽयं चौरोऽयम्” इति क्रोशितुम् आरभत। ग्रामवासिनः अतिथिम् एव चौरं मत्वा अभर्त्सयन्, आरक्षी च तं कारागृहे प्राक्षिपत्।

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. न्यायाधीशः प्रथमदिने निर्णयं किमर्थं न अकरोत्? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: न्यायाधीशः अतिथिं निर्दोषम् आरक्षिणं च दोषभाजनम् अमन्यत, किन्तु प्रमाणाभावात् सः निर्णेतुं नाशक्नोत्। अतः सः तौ अग्रिमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्।

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. पाठस्य लेखकः कः? इयं कथा कस्य निर्णयोपरि आधारिता? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: अयं पाठः ओम्प्रकाशठक्कुरविरचितायाः कथायाः सम्पादितः अंशः अस्ति। इयं कथा बङ्गसाहित्यकार-बंकिमचन्द्रचटर्जीद्वारा न्यायाधीशरूपेण प्रदत्तनिर्णयोपरि आधारिता अस्ति।

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. अस्मिन् पाठे ‘विचित्रः साक्षी’ कः? सः कथं साक्ष्यम् अददात्? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: अस्मिन् पाठे शवः एव ‘विचित्रः साक्षी’ अस्ति। न्यायाधीशेन नियोजितः प्रच्छन्नः जनः शवरूपेण आसीत्; सः प्रावारकम् अपसार्य आरक्षिणा अध्वनि यत् उक्तं तत् न्यायाधीशं निवेदितवान्।

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. “दुष्कराण्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः। नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते॥” का भाव हिंदी में लिखिए।

उत्तर: बुद्धि के वैभव से संपन्न लोग नीति और युक्ति का सहारा लेकर कठिन से कठिन काम भी खेल-खेल में कर लेते हैं। पाठ में न्यायाधीश ने प्रमाण न होने पर भी युक्ति से सच सामने लाकर यही सिद्ध किया।

प्रश्न 7 (2 अंक)

प्र. अधोलिखितवाक्यद्वयं बहुवचने परिवर्तयत: (क) सः भारवेदनया क्रन्दति स्म। (ख) गृहस्थः अतिथये आश्रयं प्रायच्छत्।

उत्तर: (क) ते भारवेदनया क्रन्दन्ति स्म।
(ख) गृहस्थाः अतिथये आश्रयं प्रायच्छन्।

प्रश्न 8 (2 अंक)

प्र. आरक्षिणः चरित्रस्य द्वौ दोषौ पाठात् उदाहरणसहितं हिंदी में लिखिए।

उत्तर: 1. धूर्त, पद का दुरुपयोग करने वाला: रक्षक होकर भी चोर था; पकड़े जाने पर उलटे “चौरोऽयम्” चिल्लाकर निर्दोष अतिथि को जेल भेज दिया।
2. निर्दयी: दुबला अभियुक्त भार से रोया तो वह हँसा और तीन वर्ष के कारादण्ड का ताना मारा।

प्रश्न 9 (2 अंक)

प्र. निर्धन जन (अतिथि) के चरित्र की दो विशेषताएँ पाठ के आधार पर हिंदी में लिखिए।

उत्तर: 1. परिश्रमी और स्नेही पिता: बहुत परिश्रम से धन कमाकर पुत्र को महाविद्यालय भेजा; पुत्र की बीमारी सुनते ही पैदल चल पड़ा।
2. साहसी और ईमानदार: रात में चोर की आहट सुनकर उसका पीछा किया और उसे पकड़ लिया।

4 4 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (4 अंक)

प्र. मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं पूरयत।
दुष्कराण्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः।
नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते॥
अन्वयः: (i) ________ नीतिं (ii) ________ समालम्ब्य (iii) ________ अपि कर्माणि लीलया एव (iv) ________।
मञ्जूषा: प्रकुर्वते, युक्तिं, मतिवैभवशालिनः, दुष्कराणि

उत्तर: (i) मतिवैभवशालिनः (ii) युक्तिं (iii) दुष्कराणि (iv) प्रकुर्वते

प्रश्न 2 (4 अंक)

प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
दुष्कराण्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः।
नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते॥
भावार्थः: अस्मिन् श्लोके कथितं यत् (i) ________ जनाः नीतेः युक्तेः च (ii) ________ गृहीत्वा (iii) ________ अपि कार्याणि (iv) ________ एव कुर्वन्ति।
मञ्जूषा: आश्रयं, अनायासेन, बुद्धिमन्तः, कठिनानि

उत्तर: (i) बुद्धिमन्तः (ii) आश्रयं (iii) कठिनानि (iv) अनायासेन

प्रश्न 3 (4 अंक)

प्र. पाठस्य घटनाक्रमानुसारं अधोलिखितवाक्यानि समुचितक्रमेण लिखत (8 × ½):
(i) न्यायाधीशः तौ अग्रिमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्।
(ii) निर्धनः जनः पुत्रं द्रष्टुं पदातिः एव प्राचलत्।
(iii) चौरः मञ्जूषाम् आदाय पलायितः।
(iv) शवः प्रावारकम् अपसार्य आरक्षिणः वचनानि अवर्णयत्।
(v) करुणापरः गृही अतिथये आश्रयं प्रायच्छत्।
(vi) आरक्षी अतिथिं चौरः इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्षिपत्।
(vii) उभौ शवं स्कन्धेन वहन्तौ न्यायाधिकरणं प्रति प्रस्थितौ।
(viii) न्यायाधीशः आरक्षिणे कारादण्डम् आदिश्य जनं ससम्मानं मुक्तवान्।

उत्तर: 1. (ii) निर्धनः जनः पुत्रं द्रष्टुं पदातिः एव प्राचलत्।
2. (v) करुणापरः गृही अतिथये आश्रयं प्रायच्छत्।
3. (iii) चौरः मञ्जूषाम् आदाय पलायितः।
4. (vi) आरक्षी अतिथिं चौरः इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्षिपत्।
5. (i) न्यायाधीशः तौ अग्रिमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्।
6. (vii) उभौ शवं स्कन्धेन वहन्तौ न्यायाधिकरणं प्रति प्रस्थितौ।
7. (iv) शवः प्रावारकम् अपसार्य आरक्षिणः वचनानि अवर्णयत्।
8. (viii) न्यायाधीशः आरक्षिणे कारादण्डम् आदिश्य जनं ससम्मानं मुक्तवान्।

प्रश्न 4 (4 अंक)

प्र. ‘विचित्रः साक्षी’ पाठ का संदेश (केंद्रीय भाव) हिंदी में लिखिए।

उत्तर: कथा: गाँव का आरक्षी ही चोर था; उसने निर्दोष अतिथि को चोर बताकर जेल भेज दिया।
समस्या: न्यायाधीश बंकिमचन्द्र सच समझ गए, पर प्रमाण नहीं था, और “न्यायो भवति प्रमाणाधीनः” (न्याय प्रमाण के अधीन है)।
युक्ति: उन्होंने एक छिपे व्यक्ति को शव बनाकर रखा; रास्ते में आरक्षी ने खुद अपना अपराध कह दिया और “शव” ने वही न्यायालय में दोहरा दिया।
संदेश: बुद्धिमान लोग नीति और युक्ति से कठिन काम भी सहज कर लेते हैं; सत्य अंत में सामने आता है और निर्दोष को सम्मान मिलता है।

प्रश्न 5 (4 अंक)

प्र. न्यायाधीश बंकिमचन्द्र का चरित्र-चित्रण हिंदी में कीजिए।

उत्तर: 1. न्यायप्रिय और निष्पक्ष: उन्होंने दोनों पक्षों का विवरण अलग-अलग सुना।
2. सत्य के पारखी: सारा वृत्तांत जानकर उन्होंने अतिथि को निर्दोष और आरक्षी को दोषी समझ लिया।
3. धैर्यवान: प्रमाण के बिना उन्होंने जल्दबाज़ी में निर्णय नहीं दिया, अगले दिन बुलाया।
4. बुद्धिमान (मतिवैभवशाली): छिपे व्यक्ति को शव बनाकर उन्होंने युक्ति से प्रमाण जुटा लिया; आरक्षी को दंड देकर निर्दोष को ससम्मान छोड़ा।