Class 10 Sanskrit Chapter 7 विचित्रः साक्षी Notes in Hindi

Contents hide
इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का स्रोत: ओमप्रकाश ठाकुर की कथा, जो बंकिमचन्द्र चटर्जी के न्यायाधीश-रूप में दिए फैसले पर आधारित है
  • छहों गद्यांशों का शुद्ध मूल पाठ, सरल हिंदी अनुवाद, शब्दार्थ और व्याकरण-बिंदु
  • अंतिम श्लोक “दुष्कराण्यपि कर्माणि…” का अन्वय और अर्थ
  • कथा का घटनाक्रम, पात्रों का चरित्र-चित्रण और “विचित्र साक्षी” का रहस्य
  • पाठ की सन्धियाँ, ल्यप्-क्त-क्तवतु-तुमुन् प्रत्यय, वचन-परिवर्तन, विभक्ति, अव्यय
  • भाषिकविस्तार: “अदस्” और “अध्वन्” के पूरे शब्दरूप
ओमप्रकाश ठाकुरबंकिमचन्द्र चटर्जीनिर्धन जनआरक्षीमञ्जूषाचौरोऽयम्क्रोशद्वयान्तरालेवर्षत्रयस्य कारादण्डम्विचित्रः साक्षीमतिवैभवशालिनः

1 पाठ-परिचय: स्रोत, लेखक और कथा का आधार

पुस्तक पाठ के आरंभ में संस्कृत में यह परिचय देती है:

अयं पाठः ओम्प्रकाशठक्कुरविरचितायाः कथायाः सम्पादितः अंशः अस्ति। इयं कथा बङ्गसाहित्यकार- बंकिमचन्द्रचटर्जीद्वारा न्यायाधीशरूपेण प्रदत्तनिर्णयोपरि आधारिता अस्ति। न्यायकर्तारः सत्यासत्यनिर्णयार्थं यदा-कदा तादृशीनां युक्तीनां प्रयोगं कुर्वन्ति याभिः प्रमाणं विनापि न्यायः स्यात्। अस्यां कथायामपि न्यायाधीशेन तथैव मार्गः आचरितः।

पाठ-परिचय, शेमुषी पृष्ठ 58

  • यह पाठ श्री ओमप्रकाश ठाकुर द्वारा रचित कथा का सम्पादित अंश है
  • यह कथा बंगला के प्रसिद्ध साहित्यकार बंकिमचन्द्र चटर्जी द्वारा न्यायाधीश के रूप में दिए गए एक फैसले पर आधारित है
  • सच और झूठ का निर्णय करने के लिए न्यायाधीश कभी-कभी ऐसी युक्तियों (चतुर उपायों) का प्रयोग करते हैं जिनसे प्रमाण के बिना भी न्याय हो सके
  • इस कथा में भी न्यायाधीश ने यही रास्ता अपनाया
बिंदु तथ्य (पुस्तक के अनुसार)
पाठ का नाम विचित्रः साक्षी (अनोखा गवाह), सप्तमः पाठः
लेखक श्री ओमप्रकाश ठाकुर (संस्कृत में: ओम्प्रकाशठक्कुर)
विधा कथा का सम्पादित अंश (गद्य), अंत में एक नीति-श्लोक
कथा का आधार बंगला साहित्यकार बंकिमचन्द्र चटर्जी द्वारा न्यायाधीश-रूप में दिया गया निर्णय
कथा में न्यायाधीश बंकिमचन्द्रः
मुख्य संदेश बुद्धिमान लोग नीति और युक्ति से कठिन काम भी सहज ही कर लेते हैं; प्रमाण न हो तो युक्ति से सत्य सामने लाया जा सकता है
परीक्षा संकेत

“साक्षी” यानी गवाह। पाठ के अंत में पता चलता है कि शव ही विचित्र साक्षी है: वह मरा हुआ नहीं था, न्यायाधीश ने गवाही जुटाने के लिए एक छिपे हुए व्यक्ति को वहाँ लिटाया था।

2 कथा एक नज़र में: घटनाक्रम और पात्र

1निर्धन पिता ने मेहनत से धन कमाकर पुत्र को महाविद्यालय में प्रवेश दिलाया; पुत्र छात्रावास में पढ़ने लगा
↓
2पुत्र की बीमारी सुनकर पिता चल पड़ा; पैसों की कमी से बस छोड़कर पैदल चला
↓
3शाम हो गई; अँधेरे में सुनसान रास्ते पर चलना ठीक न समझकर एक गाँव में गृहस्थ के घर रुका
↓
4उसी रात चोर घर से पेटी (मञ्जूषा) लेकर भागा; अतिथि ने पीछा करके उसे पकड़ लिया
↓
5चोर ही “चौरोऽयम्” चिल्लाने लगा; गाँववालों ने अतिथि को चोर मानकर डाँटा; चोर था गाँव का आरक्षी, उसने अतिथि को जेल में डाल दिया
↓
6न्यायालय में न्यायाधीश बंकिमचन्द्र ने दोनों की बात सुनी; प्रमाण न होने से अगले दिन बुलाया
↓
7सूचना मिली कि दो कोस दूर राजमार्ग के पास एक शव पड़ा है; दोनों को शव लाने का आदेश हुआ
↓
8रास्ते में दुबला अभियुक्त भार से रोया; आरक्षी ने ताना मारा: “तीन साल की जेल मिलेगी”
↓
9न्यायालय में शव ने चादर हटाकर आरक्षी के रास्ते वाले शब्द दोहरा दिए
↓
10न्यायाधीश ने आरक्षी को कारावास का दंड दिया और निर्धन जन को सम्मान सहित छोड़ दिया
चित्र 1: पाठ के पात्र और उनका आपसी संबंध
चित्र 1: पाठ के पात्र और उनका आपसी संबंध

3 गद्यांश 1: निर्धन पिता की यात्रा

कश्चन निर्धनो जनः भूरि परिश्रम्य किञ्चिद् वित्तमुपार्जितवान्। तेन वित्तेन स्वपुत्रम् एकस्मिन् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलो जातः। तत्तनयः तत्रैव छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्। एकदा स पिता तनूजस्य रुग्णतामाकर्ण्य व्याकुलो जातः पुत्रं द्रष्टुं च प्रस्थितः। परमर्थकार्श्येन पीडितः स बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्।

मूल पाठ, गद्यांश 1 (पृष्ठ 58)

3.1 हिंदी अनुवाद

  • किसी निर्धन व्यक्ति ने बहुत परिश्रम करके कुछ धन कमाया
  • उस धन से वह अपने पुत्र को एक महाविद्यालय में प्रवेश दिलाने में सफल हो गया
  • उसका पुत्र वहीं छात्रावास में रहते हुए पढ़ाई में लग गया
  • एक बार वह पिता पुत्र की बीमारी के बारे में सुनकर व्याकुल हो गया और पुत्र को देखने के लिए चल पड़ा
  • परंतु धन की कमी से पीड़ित वह बस छोड़कर पैदल ही चल पड़ा

3.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
भूरि पर्याप्तम् अत्यधिक
उपार्जितवान् अर्जितवान् कमाया
निवसन् वासं कुर्वन् रहते हुए
प्रस्थितः गतः चला गया
अर्थकार्श्येन धनस्य अभावेन धनाभाव के कारण
पदातिरेव पादाभ्याम् एव पैदल ही
तनयः, तनूजः (अतिरिक्त) पुत्रः बेटा
रुग्णताम् (अतिरिक्त) रोगम् बीमारी को
आकर्ण्य (अतिरिक्त) श्रुत्वा सुनकर
विहाय (अतिरिक्त) त्यक्त्वा छोड़कर

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
परिश्रम्य परि + √श्रम् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (अभ्यास 6)
उपार्जितवान् उप + √अर्ज् + क्तवतु क्तवतु प्रत्यय (भाषिकविस्तार, अभ्यास 6)
दापयितुम् √दा + णिच् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय (भाषिकविस्तार, अभ्यास 6)
द्रष्टुम् √दृश् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय (देखने के लिए)
प्रस्थितः प्र + √स्था + क्त क्त प्रत्यय
विहाय वि + √हा + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
निवसन् नि + √वस् + शतृ शतृ प्रत्यय (रहते हुए)
निर्धनो जनः निर्धनः + जनः विसर्ग सन्धि (उत्व: अः के बाद मृदु व्यञ्जन, विसर्ग ओ बना)
सफलो जातः, व्याकुलो जातः सफलः + जातः, व्याकुलः + जातः विसर्ग सन्धि (उत्व)
तत्रैव तत्र + एव वृद्धि स्वर सन्धि
पदातिरेव पदातिः + एव विसर्ग सन्धि (रत्व; अभ्यास 5)
तत्तनयः तस्य तनयः षष्ठी तत्पुरुष समास
अर्थकार्श्येन अर्थस्य कार्श्येन षष्ठी तत्पुरुष समास
प्राचलत् प्र + अचलत् (√चल्) लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
एकदा एक बार अव्यय

4 गद्यांश 2: रात में गाँव में आश्रय

पदातिक्रमेण संचलन् सायं समयेऽप्यसौ गन्तव्याद् दूरे आसीत्। ‘निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा’, एवं विचार्य स पार्श्वस्थिते ग्रामे रात्रिनिवासं कर्त्तुं कञ्चिद् गृहस्थमुपागतः। करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्।

मूल पाठ, गद्यांश 2 (पृष्ठ 58)

4.1 हिंदी अनुवाद

  • पैदल चलते हुए शाम के समय भी वह अपने गंतव्य (जहाँ जाना था) से दूर था
  • “रात का अँधेरा फैल जाने पर सुनसान स्थान में पैदल यात्रा करना कल्याणकारी (ठीक) नहीं है”, ऐसा सोचकर
  • वह पास के गाँव में रात बिताने के लिए किसी गृहस्थ के पास गया
  • दयालु गृहस्थ ने उसे आश्रय (ठहरने की जगह) दिया

4.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
प्रसृते विस्तृते फैले हुए
विजने प्रदेशे एकान्तप्रदेशे एकान्त प्रदेश में
शुभावहा कल्याणप्रदा कल्याणकारी
गृही गृहस्वामी गृहस्थ
गन्तव्यात् (अतिरिक्त) लक्ष्यस्थानात् जहाँ जाना था, उस स्थान से
करुणापरः (अतिरिक्त) दयालुः दयालु
उपागतः (अतिरिक्त) समीपं गतः पास पहुँचा

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
निशान्धकारे निशा + अन्धकारे दीर्घ स्वर सन्धि (अभ्यास 5)
शुभावहा शुभ + आवहा दीर्घ स्वर सन्धि
समयेऽप्यसौ समये + अपि + असौ समये + अपि: पूर्वरूप सन्धि; अपि + असौ: यण् सन्धि
गन्तव्याद् दूरे गन्तव्यात् + दूरे व्यञ्जन सन्धि (त् → द्, वर्ग का प्रथम वर्ण तृतीय में)
करुणापरो गृही करुणापरः + गृही विसर्ग सन्धि (उत्व)
पार्श्वस्थिते पार्श्वे स्थिते सप्तमी तत्पुरुष समास
संचलन् सम् + √चल् + शतृ शतृ प्रत्यय (चलते हुए)
गन्तव्यात् √गम् + तव्यत्, पञ्चमी तव्यत् प्रत्यय; दूरे के साथ पञ्चमी
कर्त्तुम् √कृ + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय
उपागतः उप + आ + √गम् + क्त क्त प्रत्यय
असौ अदस् (पुं.) प्रथमा विभक्ति, एकवचन (भाषिकविस्तार)
तस्मै तद् (पुं.) चतुर्थी, एकवचन; यहाँ अतिथि (निर्धन जन) के लिए
प्रायच्छत् प्र + अयच्छत् (√दा) लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
परीक्षा संकेत

अभ्यास 4(ग) पूछता है “तस्मै” किसके लिए प्रयुक्त है। उत्तर चतुर्थी में दें: अतिथये (निर्धनजनाय)। CBSE के उत्तर “कस्मै प्रयुक्तम्?” का उत्तर चतुर्थी विभक्ति में ही लेते हैं।

5 गद्यांश 3: चोर ही बना शिकायतकर्ता

विचित्रा दैवगतिः। तस्यामेव रात्रौ तस्मिन् गृहे कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। तत्र निहितामेकां मञ्जूषाम् आदाय पलायितः। चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धोऽतिथिः चौरशङ्कया तमन्वधावत् अगृह्णाच्च, परं तदानीमेव किञ्चिद् विचित्रमघटत। चौरः एव उच्चैः क्रोशितुमारभत “चौरोऽयं चौरोऽयम्” इति। तस्य तारस्वरेण प्रबुद्धाः ग्रामवासिनः स्वगृहाद् निष्क्रम्य तत्रागच्छन् वराकमतिथिमेव च चौरं मत्वाऽभर्त्सयन्। यद्यपि ग्रामस्य आरक्षी एव चौर आसीत्। तत्क्षणमेव रक्षापुरुषः तम् अतिथिं चौरोऽयम् इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्षिपत्।

मूल पाठ, गद्यांश 3 (पृष्ठ 58)

5.1 हिंदी अनुवाद

  • भाग्य की लीला विचित्र है
  • उसी रात उस घर में कोई चोर घर के भीतर घुस गया
  • वहाँ रखी हुई एक पेटी (मञ्जूषा) लेकर वह भाग गया
  • चोर के पैरों की आहट से जागा हुआ अतिथि चोर की शंका से उसके पीछे दौड़ा और उसे पकड़ लिया
  • परंतु उसी समय कुछ विचित्र घटा: चोर ही ज़ोर से चिल्लाने लगा, “यह चोर है, यह चोर है”
  • उसकी ऊँची आवाज़ से जागे गाँव वाले अपने घरों से निकलकर वहाँ आ गए
  • और बेचारे अतिथि को ही चोर मानकर भला-बुरा कहने लगे
  • जबकि गाँव का आरक्षी (सिपाही) ही चोर था
  • उसी क्षण उस रक्षापुरुष (आरक्षी) ने उस अतिथि को “यह चोर है” ऐसा घोषित करके कारागार (जेल) में डाल दिया
ध्यान दें

कथा का मोड़ यहीं है: चोर = गाँव का आरक्षी। जिसका काम रक्षा करना था, वही चोर निकला, और उसने अपना पद दिखाकर निर्दोष अतिथि को जेल भेज दिया।

5.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
दैवगतिः भाग्यस्थितिः भाग्य की लीला
निहिताम् स्थापिताम् रखी हुई
पलायितः वेगेन निर्गतः/पलायनमकरोत् भाग गया, चला गया
प्रबुद्धः जागृतः जागा हुआ
अन्वधावत् अन्वगच्छत्, अनु+अधावत् पीछे-पीछे गया
क्रोशितुम् चीत्कर्तुम् ज़ोर ज़ोर से चिल्लाने
तारस्वरेण उच्चस्वरेण ऊँची आवाज़ में
अभर्त्सयन् भर्त्सनाम् अकुर्वन् भला-बुरा कहा
प्रख्याप्य स्थाप्य स्थापित करके
त्वरितम् शीघ्रम् शीघ्रगामी (पुस्तक की शब्दार्थ-सूची में; सम्पादित पाठ में यह पद नहीं आता)
पुंसः पुरुषस्य मनुष्य का (पुस्तक की शब्दार्थ-सूची में; सम्पादित पाठ में यह पद नहीं आता)
मञ्जूषा (अतिरिक्त) पेटिका पेटी, संदूक
वराकम् (अतिरिक्त) दीनम् बेचारे को
आरक्षी (अतिरिक्त) रक्षापुरुषः सिपाही, पहरेदार

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
गृहाभ्यन्तरम् गृह + अभ्यन्तरम्; गृहस्य अभ्यन्तरम् दीर्घ स्वर सन्धि; षष्ठी तत्पुरुष समास
प्रबुद्धोऽतिथिः प्रबुद्धः + अतिथिः विसर्ग सन्धि दो चरण में: उत्व (प्रबुद्धो) फिर पूर्वरूप (ऽ)
चौरोऽयम् चौरः + अयम् विसर्ग सन्धि (अभ्यास 5; नियम खंड 14.1 में)
अगृह्णाच्च अगृह्णात् + च व्यञ्जन सन्धि (त् → च्, श्चुत्व)
स्वगृहाद् निष्क्रम्य स्वगृहात् + निष्क्रम्य व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
तत्रागच्छन् तत्र + आगच्छन् दीर्घ स्वर सन्धि
मत्वाऽभर्त्सयन् मत्वा + अभर्त्सयन् दीर्घ स्वर सन्धि (ऽ चिह्न मिले हुए अ को दिखाता है)
यद्यपि यदि + अपि यण् स्वर सन्धि
पादध्वनिना पादयोः ध्वनिना षष्ठी तत्पुरुष समास
चौरशङ्कया चौरस्य शङ्कया षष्ठी तत्पुरुष समास
प्रविष्टः प्र + √विश् + क्त क्त प्रत्यय (अभ्यास 6)
आदाय आ + √दा + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (अभ्यास 6)
क्रोशितुम् √क्रुश् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय (अभ्यास 6)
निष्क्रम्य निस् + √क्रम् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
मत्वा √मन् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय (मानकर)
आगच्छन्, अभर्त्सयन् लङ् लकार प्रथम पुरुष, बहुवचन (कर्ता: ग्रामवासिनः)
प्राक्षिपत् प्र + अक्षिपत् (√क्षिप्) लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
उच्चैः, तदानीम्, तत्क्षणम्, यद्यपि ज़ोर से, उसी समय, उसी क्षण, यद्यपि (जबकि) अव्यय

6 गद्यांश 4: न्यायालय में सुनवाई और शव की सूचना

अग्रिमे दिने स आरक्षी चौर्याभियोगे तं न्यायालयं नीतवान्। न्यायाधीशो बंकिमचन्द्रः उभाभ्यां पृथक्-पृथक् विवरणं श्रुतवान्। सर्वं वृत्तमवगत्य स तं निर्दोषम् अमन्यत आरक्षिणं च दोषभाजनम्। किन्तु प्रमाणाभावात् स निर्णेतुं नाशक्नोत्। ततोऽसौ तौ अग्रिमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्। अन्येद्युः तौ न्यायालये स्व-स्व-पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ। तदैव कश्चित् तत्रत्यः कर्मचारी समागत्य न्यवेदयत् यत् इतः क्रोशद्वयान्तराले कश्चिज्जनः केनापि हतः। तस्य मृतशरीरं राजमार्गं निकषा वर्तते। आदिश्यतां किं करणीयमिति। न्यायाधीशः आरक्षिणम् अभियुक्तं च तं शवं न्यायालये आनेतुमादिष्टवान्।

मूल पाठ, गद्यांश 4 (पृष्ठ 59)

6.1 हिंदी अनुवाद

  • अगले दिन वह आरक्षी चोरी के आरोप में उसे (अतिथि को) न्यायालय ले गया
  • न्यायाधीश बंकिमचन्द्र ने दोनों से अलग-अलग विवरण (बयान) सुना
  • सारा वृत्तांत जानकर उन्होंने उस (अतिथि) को निर्दोष माना और आरक्षी को दोषी
  • किंतु प्रमाण (सबूत) न होने के कारण वे निर्णय नहीं कर सके
  • इसलिए उन्होंने उन दोनों को अगले दिन उपस्थित होने की आज्ञा दी
  • अगले दिन दोनों ने न्यायालय में अपना-अपना पक्ष फिर रखा
  • तभी वहाँ के किसी कर्मचारी ने आकर निवेदन किया कि यहाँ से दो कोस की दूरी पर किसी ने किसी व्यक्ति को मार दिया है
  • उसका मृत शरीर राजमार्ग (मुख्य सड़क) के पास पड़ा है; आज्ञा दीजिए कि क्या करना है
  • न्यायाधीश ने आरक्षी और अभियुक्त (अतिथि) को उस शव को न्यायालय में लाने की आज्ञा दी

6.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
चौर्याभियोगे चौरकर्मणि, चौर्यदोषारोपे चोरी के आरोप में
नीतवान् अनयत् ले गया
अवगत्य ज्ञात्वा जानकर
दोषभाजनम् दोषपात्रम् दोषी
उपस्थातुम् समक्षमायातुम् उपस्थित होने के लिए
आरक्षिणम् सैनिकम् (रक्षक-पुरुषम्) सैनिक को
आदिष्टवान् आज्ञां दत्तवान् आज्ञा दी
स्थापितवन्तौ न्यस्तवन्तौ रखा
तत्रत्यः तत्र भवः वहाँ का
न्यवेदयत प्रार्थयत प्रार्थना की
क्रोशद्वयान्तराले द्वयोः क्रोशयोः मध्ये दो कोस के मध्य
आदिश्यताम् आदेशः दीयताम् आज्ञा दीजिए
अन्येद्युः (अतिरिक्त) अपरस्मिन् दिने अगले दिन
निकषा (अतिरिक्त) समीपम् पास, निकट

6.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
चौर्याभियोगे चौर्य + अभियोगे; चौर्यस्य अभियोगे दीर्घ स्वर सन्धि; षष्ठी तत्पुरुष समास
न्यायाधीशो बंकिमचन्द्रः न्यायाधीशः + बंकिमचन्द्रः विसर्ग सन्धि (उत्व)
प्रमाणाभावात् प्रमाण + अभावात्; प्रमाणस्य अभावात् दीर्घ स्वर सन्धि; षष्ठी तत्पुरुष समास
नाशक्नोत् न + अशक्नोत् दीर्घ स्वर सन्धि
ततोऽसौ ततः + असौ विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
तदैव तदा + एव वृद्धि स्वर सन्धि
न्यवेदयत् नि + अवेदयत् यण् स्वर सन्धि
कश्चिज्जनः कश्चित् + जनः व्यञ्जन सन्धि (त् → ज्: पहले त् → द्, फिर द् → ज्)
केनापि केन + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
क्रोशद्वयान्तराले क्रोशद्वय + अन्तराले दीर्घ स्वर सन्धि
मृतशरीरम् मृतं शरीरम् कर्मधारय समास
राजमार्गम् राज्ञः मार्गम् षष्ठी तत्पुरुष समास
नीतवान्, श्रुतवान्, आदिष्टवान् √नी, √श्रु, आ + √दिश् + क्तवतु क्तवतु प्रत्यय
अवगत्य, समागत्य अव + √गम् + ल्यप्; सम् + आ + √गम् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
निर्णेतुम्, उपस्थातुम्, आनेतुम् निर् + √नी, उप + √स्था, आ + √नी + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय
करणीयम् √कृ + अनीयर् अनीयर् प्रत्यय (करना चाहिए)
हतः √हन् + क्त क्त प्रत्यय
राजमार्गं निकषा निकषा के योग में द्वितीया उपपद विभक्ति
अन्येद्युः, पृथक्-पृथक्, इतः, पुनः अगले दिन, अलग-अलग, यहाँ से, फिर अव्यय
परीक्षा संकेत

“क्रोश” यानी कोस (दूरी की पुरानी इकाई)। क्रोशद्वयान्तराले = दो कोस के बीच, यानी दो कोस की दूरी पर।

7 गद्यांश 5: शव ढोते हुए आरक्षी का ताना

आदेशं प्राप्य उभौ प्राचलताम्। तत्रोपेत्य काष्ठपटले निहितं पटाच्छादितं देहं स्कन्धेन वहन्तौ न्यायाधिकरणं प्रति प्रस्थितौ। आरक्षी सुपुष्टदेह आसीत्, अभियुक्तश्च अतीव कृशकायः। भारवतः शवस्य स्कन्धेन वहनं तत्कृते दुष्करम् आसीत्। स भारवेदनया क्रन्दति स्म। तस्य क्रन्दनं निशम्य मुदित आरक्षी तमुवाच-‘रे दुष्ट! तस्मिन् दिने त्वयाऽहं चोरिताया मञ्जूषाया ग्रहणाद् वारितः। इदानीं निजकृत्यस्य फलं भुङ्क्ष्व। अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे’’ इति प्रोच्य उच्चैः अहसत्। यथाकथञ्चिद् उभौ शवमानीय एकस्मिन् चत्वरे स्थापितवन्तौ।

मूल पाठ, गद्यांश 5 (पृष्ठ 59)

7.1 हिंदी अनुवाद

  • आदेश पाकर दोनों चल पड़े
  • वहाँ पहुँचकर लकड़ी के तख्ते पर रखे, कपड़े से ढके शरीर को कंधे पर ढोते हुए वे न्यायालय की ओर चल पड़े
  • आरक्षी हृष्ट-पुष्ट शरीर वाला था और अभियुक्त बहुत दुबले शरीर वाला
  • भारी शव को कंधे पर ढोना उसके लिए कठिन था; वह भार की पीड़ा से रोने लगा
  • उसका रोना सुनकर प्रसन्न आरक्षी ने उससे कहा: “अरे दुष्ट! उस दिन तुमने मुझे चुराई हुई पेटी को ले जाने से रोका था
  • अब अपने किए का फल भोगो; इस चोरी के मुकदमे में तुम्हें तीन वर्ष के कारावास का दंड मिलेगा”
  • ऐसा कहकर वह ज़ोर से हँसा
  • जैसे-तैसे दोनों ने शव लाकर एक चौराहे पर रख दिया

7.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
उपेत्य समीपं गत्वा पास जाकर
काष्ठपटले काष्ठस्य पटले लकड़ी के तख्ते पर
निहितम् स्थापितम् रखा गया
पटाच्छादितम् वस्त्रेणावृतम् कपड़े से ढका हुआ
वहन्तौ धारयन्तौ धारण करते हुए, वहन करते हुए
कृशकायः दुर्बलं शरीरम् कमज़ोर शरीरवाला
भारवतः भारवाहिनः भारवाही
भारवेदनया भारपीडया भार की पीड़ा से
क्रन्दनम् रोदनम् रोने को
निशम्य श्रुत्वा, आकर्ण्य सुन करके
मुदितः प्रसन्नः प्रसन्न
भुङ्क्ष्व भोगं कुरु भोगो
चत्वरे शृङ्गाटके/चतुष्पथे चौराहे पर
लप्स्यसे प्राप्स्यसे प्राप्त करोगे
न्यायाधिकरणम् (अतिरिक्त) न्यायालयम् न्यायालय
सुपुष्टदेहः (अतिरिक्त) बलिष्ठशरीरः हृष्ट-पुष्ट शरीर वाला
यथाकथञ्चित् (अतिरिक्त) केनापि प्रकारेण जैसे-तैसे

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
तत्रोपेत्य तत्र + उपेत्य गुण स्वर सन्धि
पटाच्छादितम् पट + आच्छादितम्; पटेन आच्छादितम् दीर्घ स्वर सन्धि; तृतीया तत्पुरुष समास
सुपुष्टदेह आसीत् सुपुष्टदेहः + आसीत् विसर्ग सन्धि (लोप: अः के बाद अ से भिन्न स्वर)
अभियुक्तश्च अभियुक्तः + च विसर्ग सन्धि (विसर्ग → श्)
मुदित आरक्षी मुदितः + आरक्षी विसर्ग सन्धि (लोप)
त्वयाऽहम् त्वया + अहम् दीर्घ स्वर सन्धि
सुपुष्टदेहः सुपुष्टः देहः यस्य सः बहुव्रीहि समास
कृशकायः कृशः कायः यस्य सः बहुव्रीहि समास (कमज़ोर शरीरवाला)
भारवेदनया भारस्य वेदनया षष्ठी तत्पुरुष समास
भारवतः भार + मतुप् (भारवत्), षष्ठी एकवचन मतुप् तद्धित प्रत्यय (म् → व्)
प्राप्य, उपेत्य, निशम्य, प्रोच्य, आनीय प्र + √आप्, उप + √इ, नि + √शम्, प्र + √वच्, आ + √नी + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
वहन्तौ √वह् + शतृ, द्विवचन शतृ प्रत्यय (ढोते हुए)
मुदितः, वारितः √मुद् + क्त; √वृ (णिजन्त) + क्त क्त प्रत्यय
न्यायाधिकरणं प्रति प्रति के योग में द्वितीया उपपद विभक्ति
क्रन्दति स्म लट् + स्म “स्म” लगने से लट् भूतकाल का अर्थ देता है (रोता था)
भुङ्क्ष्व √भुज् लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
लप्स्यसे √लभ् लृट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
प्राचलताम् प्र + अचलताम् (√चल्) लङ् लकार, प्रथम पुरुष, द्विवचन
अहसत् √हस् लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
उभौ उभ प्रथमा, द्विवचन (दोनों); कर्ता
अतीव, इदानीम्, यथाकथञ्चित् बहुत, अब, जैसे-तैसे अव्यय

8 गद्यांश 6: शव की गवाही और न्याय

न्यायाधीशेन पुनस्तौ घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टौ। आरक्षिणि निजपक्षं प्रस्तुतवति आश्चर्यमघटत् स शवः प्रावारकमपसार्य न्यायाधीशमभिवाद्य निवेदितवान्- मान्यवर! एतेन आरक्षिणा अध्वनि यदुक्तं तद् वर्णयामि ‘त्वयाऽहं चोरितायाः मञ्जूषायाः ग्रहणाद् वारितः, अतः निजकृत्यस्य फलं भुङ्क्ष्व। अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे’ इति।

न्यायाधीशः आरक्षिणे कारादण्डमादिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्।

मूल पाठ, गद्यांश 6 (पृष्ठ 59-60)

8.1 हिंदी अनुवाद

  • न्यायाधीश ने उन दोनों को फिर से घटना के विषय में बोलने की आज्ञा दी
  • जब आरक्षी अपना पक्ष प्रस्तुत कर रहा था, तभी आश्चर्य घटा
  • वह शव ऊपर ओढ़ा हुआ कपड़ा हटाकर, न्यायाधीश का अभिवादन करके बोला: “मान्यवर! इस आरक्षी ने रास्ते में जो कहा, वह मैं बताता हूँ
  • ‘तुमने मुझे चुराई हुई पेटी को ले जाने से रोका था, इसलिए अपने किए का फल भोगो; इस चोरी के मुकदमे में तुम्हें तीन वर्ष का कारावास-दंड मिलेगा'”
  • न्यायाधीश ने आरक्षी को कारावास का दंड देकर उस व्यक्ति (निर्धन जन) को सम्मान के साथ छोड़ दिया

8.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
प्रावारकम् आच्छादनवस्त्रम् ऊपर ओढ़ा हुआ वस्त्र
अपसार्य अपवार्य दूर करके
अभिवाद्य अभिवादनं कृत्वा अभिवादन करके
अध्वनि मार्गे रास्ते में
यदुक्तम् यत् कथितम् जो कहा गया
वारितः निवारितः रोका गया
मुक्तवान् अत्यजत् छोड़ दिया
आदिश्य आदेशं दत्त्वा आदेश देकर
ससम्मानम् (अतिरिक्त) सम्मानेन सहितम् सम्मान के साथ

8.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
पुनस्तौ पुनः + तौ विसर्ग सन्धि (विसर्ग → स्)
यदुक्तम् यत् + उक्तम् व्यञ्जन सन्धि (त् → द्, अभ्यास 5)
यदुक्तं तद् वर्णयामि तत् + वर्णयामि व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
ससम्मानम् सम्मानेन सहितम् अव्ययीभाव समास
वक्तुम् √वच् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय
आदिष्टौ आ + √दिश् + क्त, द्विवचन क्त प्रत्यय
अपसार्य, अभिवाद्य, आदिश्य ल्यप् प्रत्ययान्त ल्यप् प्रत्यय (करके)
निवेदितवान्, मुक्तवान् नि + √विद् (णिजन्त), √मुच् + क्तवतु क्तवतु प्रत्यय
वर्णयामि √वर्ण् लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
आरक्षिणि प्रस्तुतवति सप्तमी “जब आरक्षी अपना पक्ष रख रहा था” (समय का बोध)
आरक्षिणे आरक्षिन्, चतुर्थी एकवचन जिसे दंड दिया (अभ्यास 1(घ))
अध्वनि अध्वन्, सप्तमी एकवचन रास्ते में (भाषिकविस्तार का शब्दरूप)

9 सूक्ति-श्लोक: दुष्कराण्यपि कर्माणि

अत एवोच्यते – दुष्कराण्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः।
नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते॥

मूल पाठ, पृष्ठ 60

अन्वय

मतिवैभवशालिनः नीतिं युक्तिं (च) समालम्ब्य दुष्कराणि अपि कर्माणि लीलया एव प्रकुर्वते।

9.1 हिंदी अनुवाद और भाव

  • इसीलिए कहा जाता है: बुद्धि रूपी वैभव से संपन्न लोग
  • नीति और युक्ति का सहारा लेकर
  • कठिन कार्यों को भी खेल-खेल में (बिना परिश्रम के) कर डालते हैं
भाव

न्यायाधीश के पास सबूत नहीं था, फिर भी उन्होंने एक युक्ति (छिपे व्यक्ति को शव बनाकर) से सच सामने ला दिया। यही बुद्धिमानों की पहचान है: जो काम असंभव लगे, वे उसे भी आसानी से कर लेते हैं।

9.2 शब्दार्थ और व्याकरण

पद अर्थ / विश्लेषण प्रकार
समालम्ब्य आश्रयं गृहीत्वा (सहारा लेकर); सम् + आ + √लम्ब् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
लीलयैव अनायासम् एव (खेल-खेल में); लीलया + एव वृद्धि स्वर सन्धि (अभ्यास 5)
मतिवैभवशालिनः बुद्धिमान लोग (पूरा अर्थ खंड 13.2 में) प्रथमा, बहुवचन; कर्ता
अत एवोच्यते अतः + एव + उच्यते अतः + एव: विसर्ग लोप; एव + उच्यते: गुण स्वर सन्धि
दुष्कराण्यपि दुष्कराणि + अपि यण् स्वर सन्धि
दुष्कराणि कर्माणि विशेषण: दुष्कराणि; विशेष्य: कर्माणि विशेषण-विशेष्य (अभ्यास 4(ङ))
प्रकुर्वते प्र + √कृ लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (आत्मनेपद)
सामान्य ज्ञान: छन्द

पुस्तक इस श्लोक का छन्द नहीं बताती। गिनने पर हर चरण में 8 अक्षर हैं (जैसे दुष्-क-रा-ण्य-पि-कर्-मा-णि), इसलिए यह अनुष्टुप् छन्द है। कक्षा 10 की CBSE परीक्षा में छन्द नहीं पूछा जाता।

10 सारांश

10.1 आरंभ: निर्धन पिता की यात्रा (गद्यांश 1-2)

  • एक निर्धन व्यक्ति ने बहुत परिश्रम से धन कमाया और पुत्र को महाविद्यालय में प्रवेश दिलाया
  • पुत्र की बीमारी सुनकर वह उससे मिलने चला; धन न होने से बस छोड़कर पैदल चला
  • शाम तक भी मंज़िल दूर थी, इसलिए रात बिताने के लिए एक गाँव के गृहस्थ के घर रुक गया

10.2 संकट: झूठा आरोप (गद्यांश 3)

  • उसी रात चोर पेटी चुराकर भागा; अतिथि ने पीछा करके उसे पकड़ लिया
  • चोर ने उलटे “चौरोऽयम्” चिल्लाकर अतिथि को ही चोर बना दिया
  • वह चोर गाँव का आरक्षी ही था; उसने अतिथि को जेल में डाल दिया

10.3 न्याय की युक्ति (गद्यांश 4-6)

  • न्यायाधीश बंकिमचन्द्र ने अतिथि को निर्दोष और आरक्षी को दोषी समझा, पर प्रमाण नहीं था
  • दो कोस दूर पड़े शव को लाने का काम दोनों को सौंपा गया
  • रास्ते में आरक्षी ने रोते अभियुक्त को ताना मारकर अपना अपराध खुद कह दिया
  • शव ने न्यायालय में वही शब्द दोहराए; आरक्षी को दंड और निर्धन जन को सम्मान सहित मुक्ति मिली
याद करेंपरिभाषा 1

साक्षी: वह व्यक्ति जिसने घटना अपनी आँखों या कानों से देखी-सुनी हो और न्यायालय में उसे बताए (गवाह)। इस पाठ में शव (छिपा हुआ व्यक्ति) ही विचित्र साक्षी है।

11 पात्र-परिचय और चरित्र-चित्रण

11.1 मुख्य पात्र एक नज़र में

निर्धन जन (अतिथि, अभियुक्त)

  • परिश्रमी: बहुत परिश्रम से धन कमाया
  • स्नेही पिता: पुत्र की बीमारी सुनते ही चल पड़ा
  • विवेकी: अँधेरे में सुनसान रास्ता अशुभ समझकर रुका
  • साहसी और ईमानदार: चोर का पीछा करके उसे पकड़ा
  • दुबला-पतला (कृशकाय), निर्दोष होते हुए भी पीड़ित

आरक्षी (वास्तविक चोर)

  • रक्षक होकर भी चोर: पद का दुरुपयोग किया
  • धूर्त: पकड़े जाने पर उलटा “चौरोऽयम्” चिल्लाया
  • निर्दयी: रोते अभियुक्त पर हँसा, ताना मारा
  • अहंकारी और लापरवाह: अपने ही मुँह से अपराध बता बैठा
  • हृष्ट-पुष्ट (सुपुष्टदेह)

न्यायाधीश बंकिमचन्द्र

  • न्यायप्रिय: दोनों का बयान अलग-अलग सुना
  • सत्य को पहचानने वाले: अतिथि को निर्दोष समझा
  • धैर्यवान: प्रमाण के बिना निर्णय नहीं दिया
  • बुद्धिमान (मतिवैभवशाली): युक्ति से प्रमाण जुटाया
  • निर्दोष को सम्मान, दोषी को दंड दिया

अन्य पात्र

  • करुणापर गृहस्थ: दयालु, अनजान यात्री को आश्रय दिया
  • ग्रामवासी: बिना सोचे-समझे अतिथि को चोर मान बैठे
  • तत्रत्य कर्मचारी: शव की सूचना दी
  • शव (प्रच्छन्न जन): न्यायाधीश द्वारा नियोजित, विचित्र साक्षी
परीक्षा संकेत: न्यायाधीश का चरित्र संस्कृत में

न्यायाधीशः बंकिमचन्द्रः न्यायप्रियः बुद्धिमान् च आसीत्। सः प्रमाणाभावे अपि युक्त्या सत्यं ज्ञातवान्, आरक्षिणे कारादण्डम् आदिश्य निर्दोषं जनं ससम्मानं मुक्तवान्।

12 सूक्तियाँ और महत्त्वपूर्ण वाक्य

सूक्ति / वाक्य अर्थ
दुष्कराण्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः। नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते॥ बुद्धिमान लोग नीति और युक्ति का सहारा लेकर कठिन काम भी खेल-खेल में कर लेते हैं
विचित्रा दैवगतिः। भाग्य की लीला विचित्र है
निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा। रात का अँधेरा फैलने पर सुनसान स्थान में पैदल यात्रा कल्याणकारी नहीं
इदानीं निजकृत्यस्य फलं भुङ्क्ष्व। अब अपने किए का फल भोगो (आरक्षी का ताना, जो उलटा उसी पर लागू हुआ)
न्यायो भवति प्रमाणाधीनः। (योग्यताविस्तार) न्याय प्रमाण के अधीन होता है

13 योग्यताविस्तार: पाठ का संदेश

पुस्तक योग्यताविस्तार में तीन बातें समझाती है:

13.1 (क) विचित्रः साक्षी

न्यायो भवति प्रमाणाधीनः। प्रमाणं विना न्यायं कर्तुं न कोऽपि क्षमः सर्वत्र। न्यायालयेऽपि न्यायाधीशाः यस्मिन् कस्मिन्नपि विषये प्रमाणाभावे निर्णयं विधातुं न समर्थाः भवन्ति। अत एव, अस्मिन् पाठे चौर्याभियोगे न्यायाधीशः प्रथमतः साक्ष्यं (प्रमाणम्) विना निर्णेतुं नाशक्नोत्। अपरेद्युः यदा स शवः न्यायाधीशं सर्वं सप्रमाणं निवेदितवान् तदा सः आरक्षिणे कारादण्डमादिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्। अस्य पाठस्य अयमेव सन्देशः।

योग्यताविस्तार (क), पृष्ठ 65

  • न्याय प्रमाण के अधीन होता है; प्रमाण के बिना कोई भी न्याय नहीं कर सकता
  • इसीलिए न्यायाधीश पहले साक्ष्य के बिना निर्णय नहीं कर सके
  • अगले दिन जब शव ने सब कुछ प्रमाण सहित बताया, तब आरक्षी को दंड मिला और जन सम्मान सहित मुक्त हुआ
  • यही इस पाठ का संदेश है

13.2 (ख) मतिवैभवशालिनः

बुद्धिसम्पत्तिसम्पन्नाः। ये विद्वांसः बुद्धिस्वरूपविभवयुक्ताः ते मतिवैभवशालिनः भवन्ति। ते एव बुद्धिचातुर्यबलेन असम्भवकार्याणि अपि सरलतया कुर्वन्ति।

योग्यताविस्तार (ख), पृष्ठ 65

  • मतिवैभवशाली = बुद्धि रूपी संपत्ति से संपन्न विद्वान
  • वे बुद्धि की चतुराई के बल से असंभव काम भी सरलता से कर लेते हैं

13.3 (ग) स शवः

न्यायाधीश बंकिमचन्द्रमहोदयैः अत्र प्रमाणस्य अभावे कश्चित् प्रच्छन्नः जनः साक्ष्यं प्राप्तुं नियोजितः। यद् घटितमासीत् सः सर्वं सत्यं ज्ञात्वा साक्ष्यं प्रस्तुतवान्। पाठेऽस्मिन् शवः एव ‘विचित्रः साक्षी’ अस्ति।

योग्यताविस्तार (ग), पृष्ठ 66

  • प्रमाण न होने पर न्यायाधीश बंकिमचन्द्र ने साक्ष्य पाने के लिए एक छिपे हुए व्यक्ति (प्रच्छन्नः जनः) को नियुक्त किया
  • जो कुछ घटा, उसने वह सब सच जानकर साक्ष्य प्रस्तुत किया
  • इस पाठ में शव ही “विचित्र साक्षी” है

14 व्याकरण-सारणी: पाठ की सन्धि, प्रत्यय, विभक्ति

चित्र 2: पाठ में आई सन्धियों का वर्गीकरण (स्वर, व्यञ्जन और विसर्ग सन्धि)
चित्र 2: पाठ में आई सन्धियों का वर्गीकरण (स्वर, व्यञ्जन और विसर्ग सन्धि)

14.1 अभ्यास 5 की नौ सन्धियाँ

पद सन्धि / विच्छेद सन्धि का नाम और नियम
पदातिरेव पदातिः + एव विसर्ग सन्धि (रत्व): इ के बाद विसर्ग, आगे स्वर, तो विसर्ग र् बनता है
निशान्धकारे निशा + अन्धकारे दीर्घ सन्धि: आ + अ = आ
अभि + आगतम् अभ्यागतम् यण् सन्धि: इ के बाद असमान स्वर, तो इ → य्
भोजन + अन्ते भोजनान्ते दीर्घ सन्धि: अ + अ = आ
चौरोऽयम् चौरः + अयम् विसर्ग सन्धि: अः + अ में विसर्ग उ बनकर ओ (उत्व), फिर आगे का अ ऽ बनता है (पूर्वरूप)
गृह + अभ्यन्तरे गृहाभ्यन्तरे दीर्घ सन्धि: अ + अ = आ
लीलयैव लीलया + एव वृद्धि सन्धि: आ + ए = ऐ
यदुक्तम् यत् + उक्तम् व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व): वर्ग का प्रथम वर्ण त् आगे स्वर आने पर तृतीय वर्ण द् बनता है
प्रबुद्धः + अतिथिः प्रबुद्धोऽतिथिः विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
आम ग़लती

“चौरोऽयम्” का विच्छेद “चौरो + अयम्” लिखना ग़लत है, क्योंकि “चौरो” कोई पद नहीं है। सही विच्छेद है चौरः + अयम्। इसी तरह प्रबुद्धः + अतिथिः, ततः + असौ।

14.2 प्रत्यय: अभ्यास 6 का वर्गीकरण

याद करेंपरिभाषा 2

ल्यप् प्रत्यय: उपसर्ग वाली धातु से “करके” के अर्थ में लगता है, जैसे परि + √श्रम् + ल्यप् = परिश्रम्य (परिश्रम करके)। बिना उपसर्ग की धातु में यही अर्थ क्त्वा देता है (मत्वा)।

याद करेंपरिभाषा 3

क्त प्रत्यय: भूतकाल के अर्थ में लगता है और रूप विशेषण की तरह चलता है, जैसे प्र + √विश् + क्त = प्रविष्टः (घुसा)। इसका “त” शेष रहता है।

याद करेंपरिभाषा 4

क्तवतु प्रत्यय: भूतकाल में कर्ता के साथ लगता है; इसका “तवत्” शेष रहता है और पुँल्लिङ्ग में रूप “-वान्” बनता है, जैसे √नी + क्तवतु = नीतवान् (ले गया)। (भाषिकविस्तार में “उप + √अर्ज् + तवतु” छपा है; प्रत्यय क्तवतु है।)

याद करेंपरिभाषा 5

तुमुन् प्रत्यय: “के लिए” (प्रयोजन) के अर्थ में लगता है और रूप “-तुम्” में अंत होता है, जैसे √दृश् + तुमुन् = द्रष्टुम् (देखने के लिए)।

ल्यप् क्त क्तवतु तुमुन्
परिश्रम्य (परि + √श्रम्) प्रस्थितः (प्र + √स्था) उपार्जितवान् (उप + √अर्ज्) दापयितुम् (√दा + णिच्)
विहाय (वि + √हा) प्रविष्टः (प्र + √विश्) पृष्टवान् (√प्रच्छ्) द्रष्टुम् (√दृश्)
आदाय (आ + √दा) नियुक्तः (नि + √युज्) नीतवान् (√नी) क्रोशितुम् (√क्रुश्)
समागत्य (सम् + आ + √गम्) मुदितः (√मुद्) आदिष्टवान् (आ + √दिश्) निर्णेतुम् (निर् + √नी)
याद करेंपरिभाषा 6

शतृ प्रत्यय: “करते हुए” के अर्थ में (वर्तमान कृदन्त) परस्मैपदी धातु से लगता है, जैसे नि + √वस् + शतृ = निवसन् (रहते हुए), √वह् + शतृ = वहन् (द्विवचन वहन्तौ)।

14.3 विभक्ति और उपपद (अभ्यास 7(आ) और पाठ से)

मूल शब्द निर्दिष्ट विभक्ति रूप अभ्यास का वाक्य
गृह पञ्चमी एकवचन गृहात् सः गृहात् निष्क्रम्य बहिरगच्छत्।
अतिथि चतुर्थी एकवचन अतिथये गृहस्थः अतिथये आश्रयं प्रायच्छत्।
न्यायाधिकारिन् द्वितीया एकवचन न्यायाधिकारिणम् तौ न्यायाधिकारिणं प्रति प्रस्थितौ।
इदम् (पुं.) सप्तमी एकवचन अस्मिन् अस्मिन् चौर्याभियोगे…
पादध्वनि तृतीया एकवचन पादध्वनिना चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धः अतिथिः।
  • प्रति के योग में द्वितीया: न्यायाधिकरणं प्रति
  • निकषा (पास) के योग में द्वितीया: राजमार्गं निकषा
  • विना के योग में द्वितीया (या तृतीया/पञ्चमी): प्रमाणं विना
  • दूरे के साथ पञ्चमी: गन्तव्याद् दूरे

14.4 वचन-परिवर्तन (अभ्यास 7(अ) का नियम)

एकवचन / द्विवचन बहुवचन
सः / तौ (कर्ता) ते
कृतवान्, स्थापितवन्तौ (क्तवतु) कृतवन्तः, स्थापितवन्तः
चौरः, राजपुरुषः, नियुक्तः, प्रविष्टः चौराः, राजपुरुषाः, नियुक्ताः, प्रविष्टाः
कश्चन केचन
पदातिः (पदातिरेव) पदातयः (पदातय एव)
आसीत् आसन्

कर्म (बसयानम्, गृहाभ्यन्तरम्, पक्षम्) और अव्यय (अन्येद्युः, एव) नहीं बदलते; केवल कर्ता, उससे जुड़े पद और क्रिया बदलते हैं। ध्यान दें: “पदातिरेव” में पदातिः (पैदल चलने वाला) संज्ञा है, अव्यय नहीं, इसलिए बहुवचन में पदातय एव होगा।

14.5 अव्यय (पाठ से)

अव्यय अर्थ अव्यय अर्थ
एकदा एक बार अन्येद्युः अगले दिन
उच्चैः ज़ोर से इतः यहाँ से
तदानीम् उस समय निकषा पास
तत्क्षणम् उसी क्षण यथाकथञ्चित् जैसे-तैसे
यद्यपि यद्यपि, जबकि इदानीम् अब
पृथक्-पृथक् अलग-अलग अतीव बहुत
पुनः फिर स्म लट् के साथ भूतकाल

14.6 पर्याय और विलोम (पाठ से)

पद पर्याय (पाठ में) पद विलोम
पुत्रः तनयः, तनूजः प्रविष्टः (घुसा) निष्क्रान्तः (निकला)
गृहस्थः गृही निर्दोषम् दोषभाजनम्
आरक्षी रक्षापुरुषः सुपुष्टदेहः कृशकायः
न्यायालयः न्यायाधिकरणम् आदाय (लेकर) विहाय (छोड़कर)
मार्गे अध्वनि दिने रात्रौ
शवः मृतशरीरम्, देहः क्रन्दति (रोता है) हसति (हँसता है)
श्रुत्वा निशम्य, आकर्ण्य दूरे समीपे

15 भाषिकविस्तार: अदस् और अध्वन् के शब्दरूप

पुस्तक भाषिकविस्तार में दो प्रत्यय-विश्लेषण और दो शब्दरूप देती है:

  • उपार्जितवान् = उप + √अर्ज् + तवतु (क्तवतु)
  • दापयितुम् = √दा + णिच् + तुमुन्

15.1 अदस् (यह) पुँल्लिङ्ग सर्वनाम शब्द

विभक्तिः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमा असौ अमू अमी
द्वितीया अमुम् अमू अमून्
तृतीया अमुना अमूभ्याम् अमीभिः
चतुर्थी अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्यः
पंचमी अमुष्मात् अमूभ्याम् अमीभ्यः
षष्ठी अमुष्य अमुयोः अमीषाम्
सप्तमी अमुष्मिन् अमुयोः अमीषु

पाठ में: “समयेऽप्यसौ गन्तव्याद् दूरे आसीत्”, “ततोऽसौ तौ … आदिष्टवान्” में असौ = अदस्, प्रथमा एकवचन।

15.2 अध्वन् (मार्ग) नकारान्त पुँल्लिङ्ग

विभक्तिः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमा अध्वा अध्वानौ अध्वानः
द्वितीया अध्वानम् अध्वानौ अध्वनः
तृतीया अध्वना अध्वभ्याम् अध्वभिः
चतुर्थी अध्वने अध्वभ्याम् अध्वभ्यः
पंचमी अध्वनः अध्वभ्याम् अध्वभ्यः
षष्ठी अध्वनः अध्वनोः अध्वनाम्
सप्तमी अध्वनि अध्वनोः अध्वसु
सम्बोधन हे अध्वन्! हे अध्वानौ! हे अध्वानः!

पाठ में: “एतेन आरक्षिणा अध्वनि यदुक्तम्” में अध्वनि = सप्तमी एकवचन (रास्ते में)। अभ्यास 4(ख) में “मार्गे” के अर्थ में यही पद पूछा गया है।

सभी परिभाषाएँ एक जगह
साक्षीघटना को देखने-सुनने वाला गवाह; इस पाठ में शव (प्रच्छन्न जन) विचित्र साक्षी है
ल्यप्उपसर्ग वाली धातु से “करके” के अर्थ में (परिश्रम्य, आदाय)
क्तभूतकाल, विशेषण की तरह (प्रविष्टः, मुदितः)
क्तवतुभूतकाल में कर्ता के साथ, “-वान्” रूप (नीतवान्, आदिष्टवान्)
तुमुन्“के लिए”, “-तुम्” रूप (द्रष्टुम्, क्रोशितुम्)
शतृ“करते हुए” (निवसन्, संचलन्, वहन्तौ)
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: विचित्रः साक्षी; लेखक: ओमप्रकाश ठाकुर (कथा का सम्पादित अंश); आधार: बंकिमचन्द्र चटर्जी का न्यायाधीश-रूप में दिया निर्णय
  • कथा में न्यायाधीश: बंकिमचन्द्रः; वास्तविक चोर: ग्राम का आरक्षी; विचित्र साक्षी: शव (प्रच्छन्न जन)
  • निर्धन जन धनाभाव (अर्थकार्श्य) से पैदल चला, गाँव में गृहस्थ के घर रुका
  • चोर मञ्जूषा लेकर भागा, पकड़ा गया तो “चौरोऽयम्” चिल्लाया
  • शव क्रोशद्वयान्तराले (दो कोस पर) राजमार्ग के निकट था; चत्वर (चौराहे) पर रखा गया
  • आरक्षी का ताना: “वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे” (तीन वर्ष की जेल)
  • निर्णय: आरक्षिणे कारादण्डम्, जन ससम्मानं मुक्तः
  • सूक्ति: दुष्कराण्यपि कर्माणि मतिवैभवशालिनः। नीतिं युक्तिं समालम्ब्य लीलयैव प्रकुर्वते॥
  • अभ्यास 5 सन्धि: पदातिः + एव, निशा + अन्धकारे, अभ्यागतम्, भोजनान्ते, चौरः + अयम्, गृहाभ्यन्तरे, लीलया + एव, यत् + उक्तम्, प्रबुद्धोऽतिथिः
  • अभ्यास 6: ल्यप् (परिश्रम्य, विहाय, आदाय, समागत्य), क्त (प्रस्थितः, प्रविष्टः, नियुक्तः, मुदितः), क्तवतु (उपार्जितवान्, पृष्टवान्, नीतवान्, आदिष्टवान्), तुमुन् (दापयितुम्, द्रष्टुम्, क्रोशितुम्, निर्णेतुम्)
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं कथा की दस घटनाएँ सही क्रम में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं बता सकता हूँ कि वास्तविक चोर कौन था और विचित्र साक्षी कौन?
  • क्या मैं अभ्यास 5 की नौ सन्धियों का विच्छेद और नाम बता सकता हूँ?
  • क्या मैं सोलह पदों को ल्यप्, क्त, क्तवतु, तुमुन् में बाँट सकता हूँ?
  • क्या मैं अदस् और अध्वन् के रूप लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं न्यायाधीश और आरक्षी का चरित्र-चित्रण संस्कृत में लिख सकता हूँ?