Class 10 Sanskrit Chapter 8 सूक्तयः Notes in Hindi

Contents hide
इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का स्रोत ग्रन्थ “तिरुक्कुरल्” और उसके प्रणेता तिरुवल्लुवर का परिचय
  • आठों श्लोकों का शुद्ध मूल पाठ, अन्वय, शब्दार्थ और सरल हिंदी अनुवाद
  • हर श्लोक के सन्धि, समास, प्रत्यय, लकार और वाच्य
  • पाठ की सूक्तियाँ, उनके समान भाव वाली सूक्तियाँ और भाव-विस्तार के श्लोक
  • अभ्यास के समास, विलोम और पर्याय शब्द एक जगह
तिरुक्कुरल्तिरुवल्लुवरतमिल भाषा का वेदविद्याधनम्कृतज्ञताअवक्रतासमत्वम्परुषा वाक्चक्षुष्मन्तःविवेकःसदाचारः

1 पाठ-परिचय: स्रोत ग्रन्थ और प्रणेता

पुस्तक पाठ के आरंभ में संस्कृत में यह परिचय देती है:

अयं पाठः मूलतः तमिलभाषायाः “तिरुक्कुरल्” नामकग्रन्थात् गृहीतः अस्ति। अयं ग्रन्थः तमिलभाषायाः वेदः इति कथ्यते। अस्य प्रणेता तिरुवल्लुवरः वर्तते। प्रथमशताब्दी अस्य कालः स्वीकृतः अस्ति। धर्मार्थ-कामप्रतिपादकोऽयं ग्रन्थः त्रिषु भागेषु विभक्तोऽस्ति। तिरुशब्दः श्रीवाचकः अस्ति, अतः तिरुक्कुरलशब्दस्य अभिप्रायो भवति – श्रिया युक्ता वाणी। अस्मिन् ग्रन्थे मानवानां कृते जीवनोपयोगि सत्यं सरसबोधगम्यपद्यैः प्रतिपादितम् अस्ति।

पाठ-परिचय, शेमुषी पृष्ठ 67

  • इस पाठ के श्लोक मूल रूप से तमिल भाषा के ग्रन्थ “तिरुक्कुरल्” से लिए गए हैं
  • इस ग्रन्थ को तमिल भाषा का वेद कहा जाता है
  • इसके प्रणेता (रचयिता) तिरुवल्लुवर हैं
  • इसका काल प्रथम शताब्दी (ईस्वी सन् की पहली शताब्दी) माना गया है
  • यह ग्रन्थ धर्म, अर्थ और काम का प्रतिपादन करता है, इसलिए यह तीन भागों में बँटा है
  • “तिरु” शब्द श्रीवाचक है (यानी “श्री” का अर्थ देता है), इसलिए “तिरुक्कुरल” का अभिप्राय है: श्रिया युक्ता वाणी (श्री से युक्त वाणी)
  • इसमें मनुष्यों के लिए जीवन में काम आने वाला सत्य सरस और आसानी से समझ आने वाले पद्यों में कहा गया है
  • पाठ में उन्हीं में से आठ श्लोक संस्कृत रूप में दिए गए हैं

1.1 ग्रन्थ-परिचय एक नज़र में (योग्यताविस्तार सहित)

बिंदु तथ्य (पुस्तक के अनुसार)
मूल ग्रन्थ तिरुक्कुरल् (तमिल भाषा में रचित, तमिल साहित्य की उत्कृष्ट कृति)
प्रणेता तिरुवल्लुवर (संस्कृत: तिरुवल्लुवरः)
रचनाकाल ईस्वीयाब्दस्य प्रथमशताब्दी (ईस्वी की पहली शताब्दी)
उपाधि तमिल भाषा का “वेद”
भाग तीन: धर्म, अर्थ, काम
कुल पद्य तीनों भागों की पद्यसंख्या 1330
नाम का अर्थ तिरु = श्री; तिरुक्कुरल् = श्रिया युक्तं कुरल् छन्दः अथवा श्रिया युक्ता वाणी
विषय सकल मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य
पाठ में आठ श्लोक; योग्यताविस्तार इन्हें ‘तिरुक्कुरल्-सूक्तिसौरभम्’ कहता है और इनका तमिल मूलपाठ देवनागरी लिपि में देता है
परीक्षा संकेत

“पाठ किस ग्रन्थ से लिया गया है?” इसका उत्तर संस्कृत में ऐसे लिखें: अयं पाठः तमिलभाषायाः “तिरुक्कुरल्” नामकग्रन्थात् गृहीतः। अस्य प्रणेता तिरुवल्लुवरः अस्ति।

याद करेंपरिभाषा 1

सूक्ति: सु + उक्ति, यानी सुंदर और अच्छी बात। ऐसा छोटा कथन जिसमें जीवन का कोई सत्य या शिक्षा कही गई हो। “सूक्तयः” इसका बहुवचन है।

याद करेंपरिभाषा 2

अन्वय: श्लोक के पदों को गद्य के स्वाभाविक क्रम (कर्ता, कर्म, क्रिया) में लगाना, ताकि अर्थ सरलता से समझ में आए।

2 पाठ की रूपरेखा: आठ श्लोक, आठ शिक्षाएँ

हर श्लोक अपने में पूरा है और एक अलग शिक्षा देता है। इन्हें चार विषयों में बाँटकर याद करना आसान है:

चित्र 1: आठ श्लोक चार विषयों में: विद्या, वाणी, विवेक और आचरण
चित्र 1: आठ श्लोक चार विषयों में: विद्या, वाणी, विवेक और आचरण

2.1 भाव-क्रम: आठों श्लोक एक नज़र में

श्लोक 1पिता बचपन में पुत्र को विद्या का महान धन देता है; “इसके पिता ने कौन-सा तप किया” यह कथन पुत्र की कृतज्ञता है
↓
श्लोक 2मन और वाणी में एक जैसी सरलता (अवक्रता) को महात्मा समत्व कहते हैं
↓
श्लोक 3धर्मप्रद वाणी छोड़कर कठोर वाणी बोलने वाला पका फल छोड़कर कच्चा फल खाता है
↓
श्लोक 4विद्वान ही आँखों वाले हैं; दूसरों के मुख पर तो केवल नाम की आँखें हैं
↓
श्लोक 5किसी की कही बात के वास्तविक अर्थ का निर्णय जिससे हो, वह विवेक है
↓
श्लोक 6बोलने में चतुर, धैर्यवान और सभा में निडर मन्त्री को कोई अपमानित नहीं कर सकता
↓
श्लोक 7अपना कल्याण और सुख चाहने वाला दूसरों का अहित कभी न करे
↓
श्लोक 8आचार पहला धर्म है; प्राणों से भी बढ़कर सदाचार की रक्षा करनी चाहिए

3 श्लोक 1: विद्याधन और पुत्र की कृतज्ञता

पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।
पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता॥1॥

मूल पाठ, श्लोक 1

अन्वय (पुस्तक के अभ्यास 3 के अनुसार)

पिता पुत्राय बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति, अस्य पिता किं तपः तेपे इत्युक्तिः तत्कृतज्ञता।

3.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
तेपे तपस्याम् अकरोत् उसने तपस्या की
यच्छति (अतिरिक्त) ददाति देता है
बाल्ये (अतिरिक्त) शैशवे बचपन में
विद्याधनम् (अतिरिक्त) विद्या एव धनम् विद्या रूपी धन
उक्तिः (अतिरिक्त) कथनम् कथन, कही गई बात
तत्कृतज्ञता (अतिरिक्त) तस्य कृतज्ञता उसकी (पुत्र की) कृतज्ञता

3.2 हिंदी अनुवाद

  • पिता पुत्र को बचपन में विद्या रूपी महान धन देता है
  • (पुत्र ऐसा बने कि लोग कहें) “इसके पिता ने (ऐसा पुत्र पाने के लिए) कौन-सा तप किया था!”
  • लोगों का यह कथन ही पिता के प्रति उस पुत्र की कृतज्ञता है
भाव

पिता का सबसे बड़ा दान विद्या है। पुत्र उसका बदला धन से नहीं, अपने गुणों से चुकाता है: जब वह इतना योग्य बने कि लोग उसके पिता के तप की प्रशंसा करें, तभी उसकी कृतज्ञता पूरी होती है।

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
पिताऽस्य पिता + अस्य दीर्घ स्वर सन्धि (आ + अ = आ); पुस्तक में ऽ के साथ छपा है
तपस्तेपे तपः + तेपे विसर्ग सन्धि (विसर्ग → स्, आगे त्)
इत्युक्तिः इति + उक्तिः यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
उक्तिस्तत्कृतज्ञता उक्तिः + तत्कृतज्ञता विसर्ग सन्धि (विसर्ग → स्)
तत्कृतज्ञता तस्य कृतज्ञता षष्ठी तत्पुरुष समास
कृतज्ञता कृतज्ञ + तल् तद्धित प्रत्यय (तल्, भाव अर्थ में; स्त्रीलिंग)
उक्तिः √वच् + क्तिन् कृत् प्रत्यय
यच्छति √दा (यच्छ्) लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
तेपे √तप् लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
पुत्राय पुत्र चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (देने की क्रिया जिसके लिए: सम्प्रदान)
महत् विद्याधनम् विशेषण, विशेष्य दोनों नपुंसकलिंग, द्वितीया, एकवचन

4 श्लोक 2: मन और वाणी की सरलता ही समत्व

अवक्रता यथा चित्ते तथा वाचि भवेद् यदि।
तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः॥2॥

मूल पाठ, श्लोक 2

अन्वय

यदि यथा चित्ते (अवक्रता भवेत्) तथा वाचि अवक्रता भवेत्, (तर्हि) महात्मानः तत् एव तथ्यतः समत्वम् इति आहुः।

4.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
अवक्रता न वक्रता/ऋजुता सरलता
वाचि वाण्याम् वाणी में
तथ्यतः यथार्थरूपेण वास्तव में
चित्ते (अतिरिक्त) मनसि मन में
आहुः (अतिरिक्त) कथयन्ति कहते हैं
समत्वम् (अतिरिक्त) समता समानता, एकरूपता

4.2 हिंदी अनुवाद

  • यदि जैसी सरलता (कुटिलता का अभाव) मन में हो, वैसी ही वाणी में भी हो
  • तो महात्मा लोग वास्तव में उसी को “समत्व” कहते हैं
भाव

जो मन में है वही वाणी में हो, इसमें कोई छल या टेढ़ापन न हो। मन और वचन की यही एकरूपता महात्माओं के अनुसार सच्चा समत्व है।

याद करेंपरिभाषा 3

समत्वम् (पाठ के अनुसार): चित्त (मन) और वाचि (वाणी) दोनों में एक जैसी अवक्रता (सरलता) होना।

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
भवेद् यदि भवेत् + यदि व्यञ्जन सन्धि (त् → द्, वर्ग का प्रथम वर्ण तृतीय में)
तदेवाहुः तत् + एव + आहुः तत् + एव: व्यञ्जन सन्धि (त् → द्); एव + आहुः: दीर्घ स्वर सन्धि (अ + आ = आ)
अवक्रता न वक्रता नञ् तत्पुरुष समास
समत्वम् सम + त्व तद्धित प्रत्यय (त्व, भाव अर्थ में; नपुंसकलिंग)
भवेत् √भू विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
आहुः √ब्रू (आह) लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
चित्ते, वाचि चित्त (नपुं.), वाच् (स्त्री.) सप्तमी विभक्ति, एकवचन
महात्मानः महात्मन् प्रथमा विभक्ति, बहुवचन (कर्ता)
यथा … तथा, यदि, एव, इति अव्यय यथा = जैसे, तथा = वैसे, यदि = अगर

5 श्लोक 3: कठोर वाणी, कच्चा फल

त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।
परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः॥3॥

मूल पाठ, श्लोक 3

अन्वय

यः धर्मप्रदां वाचं त्यक्त्वा परुषां (वाचम्) अभ्युदीरयेत्, (सः) विमूढधीः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं (फलं) भुङ्क्ते।

5.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
परुषाम् कठोराम् कठोर
अभ्युदीरयेत् वदेत् बोलना चाहिए (बोले)
विमूढधीः मूर्खः/बुद्धिहीनः अज्ञानी/नासमझ
धर्मप्रदाम् (अतिरिक्त) धर्मं प्रददाति इति ताम् धर्म देने वाली (सत्य और मधुर)
पक्वम् (अतिरिक्त) परिपक्वम् पका हुआ
भुङ्क्ते (अतिरिक्त) खादति खाता है

5.2 हिंदी अनुवाद

  • जो (व्यक्ति) धर्म देने वाली (सत्य और मधुर) वाणी को छोड़कर कठोर वाणी बोलता है
  • वह मूर्ख (मानो) पके हुए फल को छोड़कर कच्चा फल खाता है

धर्मप्रदा वाक् = पक्वं फलम्

  • सत्य और मधुर वाणी
  • धर्म और भलाई देने वाली
  • पके फल की तरह मीठा परिणाम

परुषा वाक् = अपक्वं फलम्

  • कठोर वाणी
  • दूसरों को दुख देने वाली
  • कच्चे फल की तरह कड़वा परिणाम

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
योऽभ्युदीरयेत् यः + अभ्युदीरयेत् दो चरण: विसर्ग सन्धि (उत्व, अः → ओ), फिर पूर्वरूप (ओ + अ = ओऽ)
भुङ्क्तेऽपक्वम् भुङ्क्ते + अपक्वम् पूर्वरूप स्वर सन्धि (ए + अ = एऽ)
धर्मप्रदाम् धर्मं प्रददाति इति (ताम्) उपपद तत्पुरुष समास
विमूढधीः विमूढा धीः यस्य सः बहुव्रीहि समास
अपक्वम् न पक्वम् नञ् तत्पुरुष समास
त्यक्त्वा √त्यज् + क्त्वा कृत् प्रत्यय (छोड़कर)
परित्यज्य परि + √त्यज् + ल्यप् कृत् प्रत्यय (उपसर्ग के साथ ल्यप्)
अभ्युदीरयेत् अभि + उत् + √ईर् विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
भुङ्क्ते √भुज् लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (आत्मनेपद)
धर्मप्रदां वाचम्, परुषां (वाचम्) विशेषण, विशेष्य स्त्रीलिंग, द्वितीया, एकवचन
पक्वं फलम् विशेषण, विशेष्य नपुंसकलिंग, द्वितीया, एकवचन

6 श्लोक 4: विद्वान ही आँखों वाले

विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
अन्येषां वदने ये तु ते चक्षुर्नामनी मते॥4॥

मूल पाठ, श्लोक 4

अन्वय

अस्मिन् लोके विद्वांसः एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः। अन्येषां वदने ये (चक्षुषी) तु (स्तः), ते चक्षुर्नामनी मते।

6.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
चक्षुष्मन्तः नेत्रवन्तः नेत्रों से युक्त
वदने आनने/मुखे मुख पर
प्रकीर्तिताः (अतिरिक्त) कथिताः कहे गए हैं
चक्षुर्नामनी (अतिरिक्त) नाममात्रे चक्षुषी केवल नाम की आँखें
मते (अतिरिक्त) स्वीकृते मानी गई हैं

6.2 हिंदी अनुवाद

  • इस संसार में विद्वान ही आँखों वाले कहे गए हैं
  • दूसरों (अविद्वानों) के मुख पर जो (आँखें) हैं, वे तो केवल नाम की आँखें मानी गई हैं
भाव

असली आँख ज्ञान की आँख है। विद्वान ज्ञान से सही-गलत देख लेता है; अनपढ़ के मुख पर आँखें होते हुए भी वह सच नहीं देख पाता, इसलिए उसकी आँखें बस नाम की हैं। (अभ्यास 2 इसी भाव को “विद्वांसः ज्ञानचक्षुर्भिः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते” कहता है।)

याद करेंपरिभाषा 4

चक्षुष्मान् (पाठ के अनुसार): आँखों वाला। पाठ के अनुसार इस संसार में केवल विद्वान ही “चक्षुष्मन्तः” कहे गए हैं।

6.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
विद्वांस एव विद्वांसः + एव विसर्ग सन्धि (अः के बाद अ से भिन्न स्वर: विसर्ग का लोप)
लोकेऽस्मिन् लोके + अस्मिन् पूर्वरूप स्वर सन्धि (ए + अ = एऽ)
चक्षुर्नामनी चक्षुः + नामनी विसर्ग सन्धि (रत्व, विसर्ग → र्)
चक्षुष्मन्तः चक्षुष् + मतुप् तद्धित प्रत्यय (मतुप्), प्रथमा बहुवचन
प्रकीर्तिताः प्र + √कॄत् + क्त कृत् प्रत्यय (क्त), पुंलिंग प्रथमा बहुवचन
विद्वांसः विद्वस् प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
वदने, लोके वदन, लोक सप्तमी विभक्ति, एकवचन
अस्मिन् लोके विशेषण (सर्वनाम), विशेष्य पुंलिंग, सप्तमी, एकवचन

7 श्लोक 5: विवेक क्या है

यत् प्रोक्तं येन केनापि तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः।
कर्तुं शक्यो भवेद्येन स विवेक इतीरितः॥5॥

मूल पाठ, श्लोक 5

अन्वय (पुस्तक के अभ्यास 3 के अनुसार)

येन केनापि यत् प्रोक्तं तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं शक्यः भवेत्, सः विवेकः इति ईरितः।

7.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
ईरितः कथितः कहा गया
प्रोक्तम् (अतिरिक्त) कथितम् कहा गया
येन केनापि (अतिरिक्त) यः कोऽपि जनः (तेन) जिस किसी के द्वारा
तत्त्वार्थनिर्णयः (अतिरिक्त) तत्त्वार्थस्य निर्णयः वास्तविक अर्थ का निर्णय
शक्यः (अतिरिक्त) कर्तुं योग्यः संभव, किया जा सकने योग्य

7.2 हिंदी अनुवाद

  • जिस किसी के द्वारा जो कुछ कहा गया है
  • उसके वास्तविक अर्थ (तत्त्व) का निर्णय जिसके द्वारा किया जा सके
  • उसे “विवेक” कहा गया है
भाव

कोई भी बात कहे, उसे आँख मूँदकर नहीं मान लेना चाहिए। बात का असली अर्थ परखने की बुद्धि ही विवेक है। (अभ्यास 2: “तत्त्वार्थस्य निर्णयः विवेकेन कर्तुं शक्यः।”)

याद करेंपरिभाषा 5

विवेकः (पाठ के अनुसार): जिस किसी के द्वारा कही गई बात के तत्त्वार्थ (वास्तविक अर्थ) का निर्णय जिससे किया जा सके, वह विवेक है।

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
केनापि केन + अपि दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ)
शक्यो भवेत् शक्यः + भवेत् विसर्ग सन्धि (उत्व: अः के बाद घोष व्यञ्जन, अः → ओ)
भवेद्येन भवेत् + येन व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
स विवेकः सः + विवेकः विसर्ग सन्धि (“सः” के बाद व्यञ्जन: विसर्ग का लोप)
विवेक इतीरितः विवेकः + इति + ईरितः विवेकः + इति: विसर्ग लोप; इति + ईरितः: दीर्घ स्वर सन्धि (इ + ई = ई)
तत्त्वार्थनिर्णयः तत्त्वार्थस्य निर्णयः षष्ठी तत्पुरुष समास
प्रोक्तम् प्र + √वच् + क्त कृत् प्रत्यय (क्त)
ईरितः √ईर् + क्त कृत् प्रत्यय (क्त)
कर्तुम् √कृ + तुमुन् कृत् प्रत्यय (करने के लिए)
येन, केन यद्, किम् (पुं.) तृतीया विभक्ति, एकवचन

8 श्लोक 6: वाक्पटु और धैर्यवान मन्त्री

वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री सभायामप्यकातरः।
स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते॥6॥

मूल पाठ, श्लोक 6

अन्वय

(यः) मन्त्री वाक्पटुः धैर्यवान् सभायाम् अपि अकातरः (भवति), सः केन अपि प्रकारेण परैः न परिभूयते।

8.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
वाक्पटुः वाचि/सम्भाषणे पटुः सम्भाषण/वार्तालाप में चतुर
परिभूयते तिरस्क्रियते/अवमान्यते अपमानित किया जाता है
अकातरः वीरः/साहसी निर्भीक
धैर्यवान् (अतिरिक्त) धीरः धैर्य से युक्त
परैः (अतिरिक्त) अन्यैः दूसरों के द्वारा

8.2 हिंदी अनुवाद

  • जो मन्त्री बोलने में चतुर है, धैर्यवान है और सभा में भी निडर रहता है
  • वह किसी भी प्रकार से दूसरों के द्वारा अपमानित (पराजित) नहीं किया जाता
भाव

तीन गुण व्यक्ति को अजेय बनाते हैं: बोलने की चतुराई (वाक्पटुता), धैर्य और सभा में भी न डरना (अकातरता)। अभ्यास 2 में यही बात है: “धैर्यवान् लोके परिभवं न प्राप्नोति।”

8.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
वाक्पटुः वाचि पटुः सप्तमी तत्पुरुष समास (अभ्यास 7)
अकातरः न कातरः नञ् तत्पुरुष समास (अभ्यास 7)
धैर्यवान् धैर्य + मतुप् तद्धित प्रत्यय (मतुप्, “वाला” अर्थ में)
सभायामप्यकातरः सभायाम् + अपि + अकातरः अपि + अकातरः: यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
स केनापि सः + केनापि विसर्ग सन्धि (“सः” का विसर्ग लोप)
परैर्न परैः + न विसर्ग सन्धि (रत्व)
परिभूयते परि + √भू कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
परैः पर तृतीया विभक्ति, बहुवचन (कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया में)
सभायाम् सभा सप्तमी विभक्ति, एकवचन
केनापि प्रकारेण विशेषण (सर्वनाम), विशेष्य पुंलिंग, तृतीया, एकवचन
आम ग़लती

“परिभूयते” कर्तृवाच्य की क्रिया नहीं है। यह कर्मवाच्य है (“अपमानित किया जाता है”), इसलिए इसके साथ कर्ता “परैः” तृतीया में और कर्म “सः” प्रथमा में आया है।

9 श्लोक 7: दूसरों का अहित न करें

य इच्छत्यात्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च।
न कुर्यादहितं कर्म स परेभ्यः कदापि च॥7॥

मूल पाठ, श्लोक 7

अन्वय (पुस्तक के अभ्यास 3 के अनुसार)

य आत्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च इच्छति, परेभ्यः अहितं कर्म कदापि च न कुर्यात्।

9.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
श्रेयः कल्याणम् कल्याण
प्रभूतानि अत्यधिकानि अत्यधिक
आत्मनः (अतिरिक्त) स्वस्य अपना
अहितम् (अतिरिक्त) अनिष्टम् बुरा, हानि करने वाला
परेभ्यः (अतिरिक्त) अन्येभ्यः दूसरों के लिए
कदापि (अतिरिक्त) कस्मिन्नपि काले कभी भी

9.2 हिंदी अनुवाद

  • जो अपना कल्याण और बहुत सारे सुख चाहता है
  • वह दूसरों के लिए अहित (बुरा) करने वाला काम कभी भी न करे
भाव

दूसरों का बुरा करने वाला अंत में अपना ही बुरा करता है। इसलिए जिसे अपना भला चाहिए, वह दूसरों का भला सोचे। (अभ्यास 2: “आत्मकल्याणम् इच्छन् नरः परेषाम् अनिष्टं न कुर्यात्।”)

9.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
य इच्छति यः + इच्छति विसर्ग सन्धि (अः के बाद अ से भिन्न स्वर: विसर्ग लोप)
इच्छत्यात्मनः इच्छति + आत्मनः यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
कुर्यादहितम् कुर्यात् + अहितम् व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
स परेभ्यः सः + परेभ्यः विसर्ग सन्धि (“सः” का विसर्ग लोप)
कदापि कदा + अपि दीर्घ स्वर सन्धि (आ + अ = आ)
अहितम् न हितम् नञ् तत्पुरुष समास (अभ्यास 7)
इच्छति √इष् लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
कुर्यात् √कृ विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
प्रभूतानि सुखानि विशेषण, विशेष्य नपुंसकलिंग, द्वितीया, बहुवचन
अहितं कर्म विशेषण, विशेष्य नपुंसकलिंग, द्वितीया, एकवचन
आत्मनः आत्मन् षष्ठी विभक्ति, एकवचन

10 श्लोक 8: आचार पहला धर्म

आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।
तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः॥8॥

मूल पाठ, श्लोक 8

अन्वय

आचारः प्रथमः धर्मः (अस्ति) इति एतत् विदुषां वचः (अस्ति)। तस्मात् प्राणेभ्यः अपि विशेषतः सदाचारं रक्षेत्।

10.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
विदुषाम् विद्वद्जनानाम् विद्वानों का
आचारः (अतिरिक्त) आचरणम् आचरण, व्यवहार
वचः (अतिरिक्त) वचनम् कथन
रक्षेत् (अतिरिक्त) रक्षां कुर्यात् रक्षा करनी चाहिए
विशेषतः (अतिरिक्त) विशेषरूपेण विशेष रूप से, बढ़कर

10.2 हिंदी अनुवाद

  • “आचार (अच्छा आचरण) पहला धर्म है”, यह विद्वानों का कथन है
  • इसलिए प्राणों से भी बढ़कर विशेष रूप से सदाचार की रक्षा करनी चाहिए
भाव

धर्म की शुरुआत अच्छे आचरण से होती है। प्राण जाएँ तो जाएँ, पर सदाचार न छूटे। प्रश्न में “प्राणेभ्योऽपि कः रक्षणीयः?” का उत्तर है: सदाचारः।

10.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
प्रथमो धर्मः प्रथमः + धर्मः विसर्ग सन्धि (उत्व, अः → ओ)
इत्येतद् इति + एतत् यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
एतद् विदुषाम् एतत् + विदुषाम् व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
तस्माद् रक्षेत् तस्मात् + रक्षेत् व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
प्राणेभ्योऽपि प्राणेभ्यः + अपि दो चरण: विसर्ग सन्धि (उत्व), फिर पूर्वरूप (ओ + अ = ओऽ)
रक्षेत् √रक्ष् विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
प्राणेभ्यः प्राण पञ्चमी विभक्ति, बहुवचन (तुलना: प्राणों से भी)
विदुषाम् विद्वस् षष्ठी विभक्ति, बहुवचन
प्रथमः धर्मः विशेषण, विशेष्य पुंलिंग, प्रथमा, एकवचन
तस्मात्, विशेषतः, इति अव्यय तस्मात् = इसलिए, विशेषतः = विशेष रूप से

11 पाठ की सूक्तियाँ और समान भाव वाली सूक्तियाँ

हर श्लोक का सबसे याद रखने योग्य अंश एक सूक्ति है:

श्लोक सूक्ति अर्थ
1 पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत् पिता बचपन में पुत्र को विद्या का महान धन देता है
2 तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः मन-वाणी की एक जैसी सरलता को ही महात्मा वास्तव में समत्व कहते हैं
3 परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः मूर्ख पका फल छोड़कर कच्चा खाता है (मीठी वाणी छोड़कर कठोर बोलता है)
4 विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः इस संसार में विद्वान ही आँखों वाले कहे गए हैं
5 स विवेक इतीरितः (तत्त्वार्थ का निर्णय करने वाली बुद्धि) विवेक कही गई है
6 स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते (वाक्पटु, धैर्यवान, निडर) किसी भी तरह दूसरों से अपमानित नहीं होता
7 न कुर्यादहितं कर्म स परेभ्यः कदापि च (अपना भला चाहने वाला) दूसरों का अहित कभी न करे
8 आचारः प्रथमो धर्मः अच्छा आचरण ही पहला धर्म है

11.1 समान भाव वाली सूक्तियाँ (अभ्यास 5 की मञ्जूषा)

पुस्तक छह और सूक्तियाँ देती है जिनका भाव पाठ के तीन कथनों से मिलता है:

पाठ का कथन समान भाव वाली सूक्ति अर्थ
विद्याधनं महत् विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्। विद्या का धन सब धनों में प्रधान है
विद्याधनं धनं श्रेष्ठं तन्मूलमितरद्धनम्। विद्या का धन श्रेष्ठ धन है, बाकी धन उसी से उपजते हैं
आचारः प्रथमो धर्मः आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग्भवेत्। आचरण से युक्त व्यक्ति ही पूरे फल का भागी होता है
आचारप्रभवो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः। धर्म आचार से उत्पन्न होता है और सज्जनों की पहचान आचार है
चित्ते वाचि च अवक्रता एव समत्वम् मनसि एकं वचसि एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्। महात्माओं के मन, वचन और कर्म में एक ही बात होती है
सं वो मनांसि जानताम्। तुम्हारे मन समान (एक जैसे) होकर जानें

12 व्याकरण-सारणी: पूरे पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय

12.1 सन्धि (पाठ में आए भेद)

पाठ में आई सन्धियाँ
स्वर सन्धियण्: इत्युक्तिः, इच्छत्यात्मनः, इत्येतद्, अप्यकातरः · पूर्वरूप: लोकेऽस्मिन्, भुङ्क्तेऽपक्वम् · दीर्घ: केनापि, कदापि, इतीरितः
व्यञ्जन सन्धित् → द् (प्रथम वर्ण तृतीय में): भवेद् यदि, भवेद्येन, कुर्यादहितम्, तस्माद् रक्षेत्, एतद् विदुषाम्, तदेव
विसर्ग सन्धिउत्व: शक्यो भवेत्, प्रथमो धर्मः · उत्व + पूर्वरूप: योऽभ्युदीरयेत्, प्राणेभ्योऽपि · रत्व: चक्षुर्नामनी, परैर्न · सत्व: तपस्तेपे · लोप: विद्वांस एव, य इच्छति, स विवेकः
सन्धि-पद विच्छेद सन्धि-पद विच्छेद
तपस्तेपे तपः + तेपे लोकेऽस्मिन् लोके + अस्मिन्
इत्युक्तिः इति + उक्तिः चक्षुर्नामनी चक्षुः + नामनी
भवेद् यदि भवेत् + यदि केनापि केन + अपि
तदेवाहुः तत् + एव + आहुः शक्यो भवेत् शक्यः + भवेत्
योऽभ्युदीरयेत् यः + अभ्युदीरयेत् भवेद्येन भवेत् + येन
भुङ्क्तेऽपक्वम् भुङ्क्ते + अपक्वम् इतीरितः इति + ईरितः
विद्वांस एव विद्वांसः + एव सभायामप्यकातरः सभायाम् + अपि + अकातरः
परैर्न परैः + न इच्छत्यात्मनः इच्छति + आत्मनः
कुर्यादहितम् कुर्यात् + अहितम् इत्येतद् इति + एतत्
तस्माद् रक्षेत् तस्मात् + रक्षेत् प्राणेभ्योऽपि प्राणेभ्यः + अपि

12.2 समास (अभ्यास 7 सहित)

समस्तपद विग्रह समास
तत्त्वार्थनिर्णयः तत्त्वार्थस्य निर्णयः षष्ठी तत्पुरुष
तत्कृतज्ञता तस्य कृतज्ञता षष्ठी तत्पुरुष
वाक्पटुः वाचि पटुः सप्तमी तत्पुरुष
धर्मप्रदाम् धर्मं प्रददाति इति (ताम्) उपपद तत्पुरुष
अकातरः न कातरः नञ् तत्पुरुष
अहितम् न हितम् नञ् तत्पुरुष
अपक्वम् न पक्वम् नञ् तत्पुरुष
अवक्रता न वक्रता नञ् तत्पुरुष
महात्मानः महान् आत्मा येषाम् (ते) बहुव्रीहि
विमूढधीः विमूढा धीः यस्य सः बहुव्रीहि
आम ग़लती

“नञ्” समास में “न” के बाद व्यञ्जन हो तो “अ” लगता है (न कातरः = अकातरः, न हितम् = अहितम्)। “महात्मानः” बहुव्रीहि है क्योंकि इसका अर्थ “महान आत्मा” नहीं, बल्कि “जिनकी आत्मा महान है, वे लोग” है।

12.3 प्रत्यय और लकार

पद प्रकृति + प्रत्यय पद धातु, लकार, पुरुष, वचन
कृतज्ञता कृतज्ञ + तल् यच्छति √दा, लट्, प्रथम, एक
समत्वम् सम + त्व तेपे √तप्, लिट्, प्रथम, एक
चक्षुष्मन्तः चक्षुष् + मतुप् आहुः √ब्रू, लट्, प्रथम, बहु
धैर्यवान् धैर्य + मतुप् भवेत् √भू, विधिलिङ्, प्रथम, एक
उक्तिः √वच् + क्तिन् अभ्युदीरयेत् अभि + उत् + √ईर्, विधिलिङ्, प्रथम, एक
प्रोक्तम् प्र + √वच् + क्त भुङ्क्ते √भुज्, लट्, प्रथम, एक (आत्मनेपद)
ईरितः √ईर् + क्त इच्छति √इष्, लट्, प्रथम, एक
प्रकीर्तिताः प्र + √कॄत् + क्त कुर्यात् √कृ, विधिलिङ्, प्रथम, एक
त्यक्त्वा √त्यज् + क्त्वा रक्षेत् √रक्ष्, विधिलिङ्, प्रथम, एक
परित्यज्य परि + √त्यज् + ल्यप् परिभूयते परि + √भू, लट्, प्रथम, एक (कर्मवाच्य)
कर्तुम् √कृ + तुमुन्

12.4 वाच्य: पाठ और अभ्यास के कर्मवाच्य वाक्य

कर्मवाच्य (पाठ/अभ्यास से) कर्तृवाच्य रूप
सः परैः न परिभूयते। (श्लोक 6) परे तं न परिभवन्ति।
जनकेन सुताय शैशवे विद्याधनं दीयते। (अभ्यास 2) जनकः सुताय शैशवे विद्याधनं ददाति।
संसारे विद्वांसः ज्ञानचक्षुर्भिः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते। (अभ्यास 2) संसारे जनाः विदुषः ज्ञानचक्षुर्भिः नेत्रवतः कथयन्ति।
नियम याद रखें

कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया में, कर्म प्रथमा में, और क्रिया कर्म के अनुसार (आत्मनेपद, “-यते”) होती है। कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा में, कर्म द्वितीया में, और क्रिया कर्ता के अनुसार होती है।

12.5 पर्याय और विलोम (अभ्यास 6)

पर्याय (शब्द-मञ्जूषा से)

  • प्रभूतम् = भूरि, विपुलम्, बहु
  • श्रेयः = शुभम्, शिवम्, कल्याणम्
  • चित्तम् = मनः, मानसम्, चेतः
  • सभा = परिषद्, संसद्, सभा (मञ्जूषा के अनुसार)
  • चक्षुष् = लोचनम्, नेत्रम्, नयनम्
  • मुखम् = आननम्, वक्त्रम्, वदनम्

विलोम

  • पक्वः ↔ अपक्वः
  • विमूढधीः ↔ सुधीः
  • कातरः ↔ अकातरः
  • कृतज्ञता ↔ कृतघ्नता
  • आलस्यम् ↔ उद्योगः
  • परुषा ↔ कोमला

13 योग्यताविस्तार: भाव-विस्तार के श्लोक

पुस्तक चार विषयों पर और श्लोक देती है, जो पाठ के भाव को आगे बढ़ाते हैं:

13.1 सदाचारः

किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम्।
कृमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु॥
आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते।
आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते॥

भाव-विस्तार, शेमुषी पृष्ठ 73

  • बड़े कुल से क्या लाभ? यहाँ (बड़प्पन का) कारण तो शील (अच्छा स्वभाव) ही है
  • क्या सुगंधित फूलों में भी कीड़े पैदा नहीं होते? (अच्छे कुल में भी बुरे लोग हो सकते हैं)
  • सभी शास्त्रों में आचार को श्रेष्ठ कहा जाता है
  • धर्म आचार से उत्पन्न होता है और धर्म से आयु बढ़ती है

13.2 विद्याधनम्

विद्याधनम् धनं श्रेष्ठं तन्मूलमितरद्धनम्।
दानेन वर्धते नित्यं न भाराय न नीयते॥
माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः।
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा॥

भाव-विस्तार, शेमुषी पृष्ठ 73

  • विद्या का धन श्रेष्ठ धन है; दूसरे सब धन उसी से उपजते हैं
  • यह दान देने से नित्य बढ़ता है, न बोझ बनता है, न कोई इसे ले जा सकता है
  • जिन्होंने बालक को नहीं पढ़ाया, वे माता शत्रु और पिता वैरी हैं
  • (अनपढ़ बालक) सभा में वैसे ही शोभा नहीं पाता जैसे हंसों के बीच बगुला

13.3 मधुरा वाक्

प्रियवाक्यप्रदानेन सर्व तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥
वाणी रसवती यस्य यस्य श्रमवती क्रिया।
लक्ष्मीः दानवती यस्य सफलं तस्य जीवितम्॥

भाव-विस्तार, शेमुषी पृष्ठ 73

  • प्रिय वचन बोलने से सभी प्राणी प्रसन्न होते हैं
  • इसलिए वही (प्रिय) बोलना चाहिए; बोलने में कंजूसी (दरिद्रता) कैसी?
  • जिसकी वाणी मधुर है, जिसका कर्म परिश्रम से भरा है
  • और जिसका धन दान में लगता है, उसका जीवन सफल है

13.4 विद्वांसः

नास्ति यस्य स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम्।
लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति॥
विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते॥

भाव-विस्तार, शेमुषी पृष्ठ 73

  • जिसके पास अपनी बुद्धि नहीं है, शास्त्र उसका क्या करेगा?
  • जिसकी दोनों आँखें नहीं हैं, दर्पण उसका क्या करेगा?
  • विद्वत्ता और राजापन कभी भी बराबर नहीं हैं
  • राजा अपने देश में पूजा जाता है, विद्वान सब जगह पूजा जाता है
पाठ से जोड़कर याद करें

“सदाचारः” के श्लोक श्लोक 8 (आचारः प्रथमो धर्मः) से, “विद्याधनम्” श्लोक 1 से, “मधुरा वाक्” श्लोक 3 (धर्मप्रदा वाणी) से और “विद्वांसः” श्लोक 4 (विद्वान ही चक्षुष्मान्) से जुड़ते हैं।

सभी परिभाषाएँ एक जगह
सूक्तिसु + उक्ति: जीवन की शिक्षा देने वाला सुंदर छोटा कथन
अन्वयश्लोक के पदों को गद्य के स्वाभाविक क्रम में लगाना
समत्वम्मन और वाणी में एक जैसी अवक्रता (सरलता)
चक्षुष्मान्आँखों वाला; पाठ के अनुसार केवल विद्वान
विवेकःकही गई बात के तत्त्वार्थ का निर्णय करने की शक्ति
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: सूक्तयः; मूल ग्रन्थ: तिरुक्कुरल् (तमिल का वेद); प्रणेता: तिरुवल्लुवर; काल: प्रथम शताब्दी
  • ग्रन्थ के तीन भाग: धर्म, अर्थ, काम; कुल पद्य 1330; तिरु = श्री, तिरुक्कुरल् = श्रिया युक्ता वाणी
  • श्लोक 1 विद्याधन और कृतज्ञता, 2 समत्व, 3 कठोर वाणी, 4 विद्वान ही चक्षुष्मान्, 5 विवेक, 6 वाक्पटु मन्त्री, 7 परहित, 8 सदाचार
  • एक-शब्द उत्तर: विद्याधनम्, धर्मप्रदाम्, विद्वांसः, सदाचारः, अहितम्, अवक्रता
  • अभ्यास 7 के समास: तत्त्वार्थनिर्णयः (षष्ठी), वाक्पटुः (सप्तमी), धर्मप्रदाम् (उपपद), अकातरः और अहितम् (नञ्), महात्मानः और विमूढधीः (बहुव्रीहि)
  • विलोम: अपक्वः, सुधीः, अकातरः, कृतघ्नता, उद्योगः, कोमला
  • कर्मवाच्य: परिभूयते (श्लोक 6), दीयते, कथ्यन्ते (अभ्यास 2)
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं आठों श्लोक शुद्ध लिख सकता हूँ और हर एक का अन्वय कर सकता हूँ?
  • क्या मैं श्लोक 1, 5 और 7 का पुस्तक वाला अन्वय रिक्त स्थान भरकर पूरा कर सकता हूँ?
  • क्या मैं पाठ की सन्धियों का विच्छेद और नाम बता सकता हूँ?
  • क्या मैं अभ्यास 7 के सातों विग्रहों से समस्तपद बना सकता हूँ?
  • क्या मैं किसी भी श्लोक में कर्ता-क्रिया और विशेषण-विशेष्य ढूँढ सकता हूँ?