Class 10 Sanskrit Chapter 9 भूकम्पविभीषिका Notes in Hindi

Contents hide
CBSE 2026-27 के बारे में

यह पाठ NCERT पुस्तक में है, पर CBSE 2026-27 की परीक्षा के लिए निर्धारित पाठों में नहीं है। जिन बोर्डों में पूरी NCERT पुस्तक पढ़ाई जाती है (जैसे उत्तराखंड बोर्ड), उनके छात्रों के लिए ये नोट्स पूरे हैं।

इस पाठ में आप सीखेंगे
  • प्रस्तावना में गिनाई गई आठ प्राकृतिक आपदाएँ और पाठ का संदेश
  • पाँचों गद्यांशों का शुद्ध मूल पाठ, सरल हिंदी अनुवाद, शब्दार्थ और व्याकरण-बिंदु
  • 2001 का कच्छ-भूकम्प और 2005 का कश्मीर-भूकम्प: पाठ में दिए तथ्य
  • भूकम्प के कारण: शिलाओं का संघर्षण, ज्वालामुखी का विस्फोट और जल का असन्तुलन
  • भूकम्प से बचाव की बातें और पञ्चतत्त्वों का योगक्षेम
  • योग्यताविस्तार: भूकम्प-परिचय, सुनामी, वराहसंहिता और मयूरचित्र के मत
  • पाठ की परसवर्ण और विसर्ग सन्धियाँ, प्रत्यय, कर्मधारय समास, धातुरूप
भूकम्पविभीषिकागणतन्त्र-दिवस 2001कच्छजनपदःभुजनगरम्मृत्तिकाक्रीडनकमिवमहाप्लावनम्कश्मीर 2005संस्खलनम्लावारसःवामनकल्पःपञ्चतत्त्वानियोगक्षेमः

1 पाठ-परिचय (प्रस्तावना) और प्राकृतिक आपदाएँ

प्रस्तुतः पाठः अस्माकं वातावरणे सम्भाव्यमानप्रकोपेषु अन्यतमां भूकम्पस्य विभीषिकां द्योतयति। प्रकृतौ जायमानाः आपदः भयावहप्रलयं समुत्पाद्य मानवजीवनं संत्रासयन्ति, ताभिः प्राणिनां सुखमयं जीवनं दुःखमयं सञ्जायते। एतासु प्रमुखाः सन्ति – झञ्झावातः, भूकम्पनम्, जलोपप्लवः, अतिवृष्टिः, अनावृष्टिः, शिलास्खलनम्, भूविदारणम्, ज्वालामुखस्फोटः इत्यादयः। अत्र पाठे भूकम्पविषये चिन्तनं विहितं यत् आपत्काले विपन्नतां त्यक्त्वा साहसेन यत्नं कुर्मः चेत् दारुणविभीषिकातः संरक्षिता भवामः।

प्रस्तावना, शेमुषी पृष्ठ 74

1.1 हिंदी अनुवाद

  • यह पाठ हमारे वातावरण में होने वाले संभावित प्रकोपों (आपदाओं) में से एक, भूकम्प की भयंकरता (विभीषिका) को दिखाता है
  • प्रकृति में होने वाली आपदाएँ भयानक प्रलय पैदा करके मानव-जीवन को डरा देती हैं
  • इनकी वजह से प्राणियों का सुखी जीवन दुःखी हो जाता है
  • इनमें प्रमुख हैं: आँधी-तूफ़ान, भूकम्प, बाढ़, अधिक वर्षा, सूखा, चट्टानों का खिसकना, धरती का फटना और ज्वालामुखी का विस्फोट
  • इस पाठ में भूकम्प के बारे में यह विचार किया गया है कि आपत्ति के समय घबराहट छोड़कर साहस से प्रयत्न करें, तो हम भयंकर विभीषिका से बच सकते हैं
याद करेंपरिभाषा 1

भूकम्पविभीषिका: भूकम्प की विभीषिका, यानी भूकम्प से होने वाला भयंकर विनाश और डर। (भूकम्पस्य विभीषिका: षष्ठी तत्पुरुष समास)

1.2 प्रस्तावना की आठ प्राकृतिक आपदाएँ

1

झञ्झावातः

आँधी-तूफ़ान, तेज़ हवा और वर्षा

2

भूकम्पनम्

धरती का काँपना (भूकम्प)

3

जलोपप्लवः

जल की बाढ़

4

अतिवृष्टिः

आवश्यकता से अधिक वर्षा

5

अनावृष्टिः

वर्षा न होना (सूखा)

6

शिलास्खलनम्

चट्टानों का खिसकना (भूस्खलन)

7

भूविदारणम्

धरती का फट जाना

8

ज्वालामुखस्फोटः

ज्वालामुखी का फटना

परीक्षा संकेत

“अतिवृष्टिः” और “अनावृष्टिः” विलोम हैं: अति (अधिक) + वृष्टि और अन् (नहीं) + आवृष्टि। “पाठ का संदेश क्या है?” पूछा जाए तो प्रस्तावना का अंतिम वाक्य लिखें: आपत्काले विपन्नतां त्यक्त्वा साहसेन यत्नं कुर्मः चेत् दारुणविभीषिकातः संरक्षिता भवामः।

1.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
जायमानाः √जन् + शानच् शानच् प्रत्यय (होती हुई)
समुत्पाद्य सम् + उत् + √पद् + णिच् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (उत्पन्न करके)
त्यक्त्वा √त्यज् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय (छोड़कर)
संत्रासयन्ति सम् + √त्रस् + णिच् लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (डराती हैं)
कुर्मः √कृ लट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन
भवामः √भू लट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन
संरक्षिता भवामः संरक्षिताः + भवामः विसर्ग सन्धि (लोप: आः के बाद मृदु व्यञ्जन)
भूकम्पविषये भूकम्पस्य विषये षष्ठी तत्पुरुष समास
आपत्काले आपदः काले षष्ठी तत्पुरुष समास
चेत् यदि (अगर) अव्यय

2 पाठ एक नज़र में

12001, गणतन्त्र-दिवस: पूरा भारत उत्सव में मग्न था, तभी अचानक गुजरात भूकम्प से व्याकुल हो गया
↓
2कच्छ जनपद खंडहर बन गया; केन्द्र भुज नगर मिट्टी के खिलौने की तरह टुकड़े-टुकड़े हो गया
↓
3भवन गिरे, खम्भे उखड़े, धरती दो टुकड़ों में फटी, जलधाराओं से बाढ़ जैसा दृश्य; हज़ारों प्राणी मरे
↓
42005 में कश्मीर और पाकिस्तान में भी बड़ा भूकम्प; लाखों लोग अकाल मृत्यु के शिकार
↓
5कारण 1 (वैज्ञानिक): धरती के भीतर बड़ी शिलाएँ रगड़ से टूटती हैं, संस्खलन और कम्पन होता है
↓
6कारण 2 (भूकम्पविशेषज्ञ): ज्वालामुखी के विस्फोट; लावारस गाँवों-नगरों को निगल जाता है
↓
7भूकम्प रोकने का स्थिर उपाय नहीं; बचाव: बहुमंजिले भवन न बनाएँ, नदीजल एक स्थान पर इकट्ठा न करें
↓
8संदेश: शान्त पञ्चतत्त्व योगक्षेम देते हैं, अशान्त होकर वही महाविनाश लाते हैं

2.1 पाठ के दो भूकम्प

बिंदु कच्छ-भूकम्प कश्मीर-भूकम्प
वर्ष (पाठ के शब्द) एकोत्तरद्विसहस्रतमे ख्रीष्टाब्दे (2001) पञ्चोत्तर-द्विसहस्रतमे ख्रीष्टाब्दे (2005)
अवसर गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि पाठ में नहीं दिया
क्षेत्र गुर्जर-राज्यम्, विशेष रूप से कच्छजनपदः कश्मीर-प्रान्तः और पाकिस्तान-देशः
केन्द्र भुजनगरम् (केन्द्रभूतम्) पाठ में नहीं दिया
मृत्यु सहस्रमिताः प्राणिनः (हज़ारों) लक्षपरिमिताः जनाः (लाखों)
ध्यान दें

संख्या-शब्द याद रखें: एकोत्तरद्विसहस्रतम = एक अधिक दो हज़ारवाँ = 2001; पञ्चोत्तर-द्विसहस्रतम = पाँच अधिक दो हज़ारवाँ = 2005। सहस्रमिताः = हज़ारों, लक्षपरिमिताः = लाखों, द्वित्राणि = दो-तीन।

3 गद्यांश 1: गणतन्त्र-दिवस पर कच्छ का भूकम्प

एकोत्तरद्विसहस्रतमेख्रीष्टाब्दे (2001 ईस्वीये वर्षे) गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि यदा समग्रमपि भारतराष्ट्रं नृत्य-गीतवादित्राणाम् उल्लासे मग्नमासीत् तदाकस्मादेव गुर्जर-राज्यं पर्याकुलं, विपर्यस्तम्, क्रन्दनविकलं विपन्नञ्च जातम्। भूकम्पस्य दारुणविभीषिका समस्तमपि गुर्जरक्षेत्रं विशेषेण च कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती। भूकम्पस्य केन्द्रभूतं भुजनगरं तु मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्। बहुभूमानि भवनानि क्षणेनैव धराशायीनि जातानि। उत्खाता विद्युद्दीपस्तम्भाः। विशीर्णाः गृहसोपानमार्गाः।

फालद्वये विभक्ता भूमिः। भूमिगर्भादुपरि निस्सरन्तीभिः दुर्वार-जलधाराभिः महाप्लावनदृश्यम् उपस्थितम्। सहस्रमिताः प्राणिनस्तु क्षणेनैव मृताः। ध्वस्तभवनेषु सम्पीडिताः सहस्रशोऽन्ये सहायतार्थं करुणकरुणं क्रन्दन्ति स्म। हा दैव! क्षुत्क्षामकण्ठाः मृतप्रायाः केचन शिशवस्तु ईश्वरकृपया एव द्वित्राणि दिनानि जीवनं धारितवन्तः।

मूल पाठ, गद्यांश 1 (पृष्ठ 74-75)

3.1 हिंदी अनुवाद

  • सन् 2001 में गणतन्त्र-दिवस के पर्व पर जब पूरा भारत राष्ट्र नाच, गाने और बाजों के उल्लास में डूबा था
  • तभी अचानक गुजरात राज्य चारों ओर से बेचैन, अस्त-व्यस्त, रोने-चिल्लाने से विकल और मुसीबत में पड़ गया
  • भूकम्प की भयंकर विभीषिका ने पूरे गुजरात क्षेत्र को, और विशेष रूप से कच्छ जनपद को, खंडहरों में बदल दिया
  • भूकम्प का केन्द्र बना भुज नगर तो मिट्टी के खिलौने की तरह टुकड़े-टुकड़े हो गया
  • कई मंज़िलों वाले भवन क्षण भर में ही धरती पर गिर गए
  • बिजली के खम्भे उखड़ गए और घरों की सीढ़ियाँ बिखर गईं
  • धरती दो टुकड़ों में बँट गई
  • धरती के भीतर से ऊपर निकलती हुई, रोकी न जा सकने वाली जलधाराओं से भारी बाढ़ का दृश्य उपस्थित हो गया
  • हज़ारों प्राणी तो क्षण भर में ही मर गए
  • गिरे हुए भवनों में दबे हुए हज़ारों दूसरे लोग सहायता के लिए करुण स्वर में रो रहे थे
  • हाय भाग्य! भूख से सूखे गले वाले, मरने जैसी हालत वाले कुछ बच्चे ईश्वर की कृपा से ही दो-तीन दिन तक जीवित रहे

3.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
पर्याकुलम् परितः व्याकुलम् चारों ओर से बेचैन
विपर्यस्तम् अस्तव्यस्तम् अस्त-व्यस्त
विपन्नम् विपत्तियुक्तम् (विपत्तिग्रस्त) मुसीबत में
दारुणविभीषिका भयङ्करत्रासः अत्यधिक भय
ध्वंसावशेषेषु नाशानन्तरम् विनाश के बाद बची हुई वस्तु
मृत्तिकाक्रीडनकमिव मृत्तिकायाः क्रीडनकम् इव मिट्टी के खिलौने के समान
बहुभूमिकानि भवनानि बहवः भूमिकाः येषु बहुमंजिले मकान
उत्खाताः उत्पाटिताः उखाड़े गये
विशीर्णाः विकीर्णाः बिखर गये
फालद्वये खण्डद्वये दो खण्डों में
निस्सरन्तीभिः निर्गच्छन्तीभिः निकलती हुई
दुर्वारः दुःखेन निवारयितुं योग्यः जिनको हटाना कठिन है
महाप्लावनम् महत् प्लावनम् विशाल बाढ़
क्षुत्क्षामकण्ठः क्षुधा क्षामः कण्ठाः येषाम् ते भूख से दुर्बल कण्ठ वाले
उल्लासे (अतिरिक्त) आनन्दे खुशी में
धराशायीनि (अतिरिक्त) भूमौ पतितानि धरती पर गिरे हुए
करुणकरुणम् (अतिरिक्त) अतिकरुणम् बहुत करुण स्वर में
द्वित्राणि (अतिरिक्त) द्वे त्रीणि वा दो-तीन

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
एकोत्तर एक + उत्तर गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
तदाकस्मादेव तदा + अकस्मात् + एव तदा + अकस्मात्: दीर्घ सन्धि; अकस्मात् + एव: व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
विपन्नञ्च विपन्नम् + च परसवर्ण सन्धि (अभ्यास 6अ)
परिवर्तितवती परि + वृत् + क्तवतु + ङीप् (स्त्री) पुस्तक का उदाहरण (अभ्यास 8अ)
दारुणविभीषिका दारुणा च सा विभीषिका कर्मधारय समास (अभ्यास 8आ)
मृत्तिकाक्रीडनकम् मृत्तिकायाः क्रीडनकम् षष्ठी तत्पुरुष समास (पुस्तक का शब्दार्थ)
बहुभूमानि बहवः भूमयः येषु तानि बहुव्रीहि समास
क्षणेनैव क्षणेन + एव वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)
उत्खाता विद्युद्दीपस्तम्भाः उत्खाताः + विद्युद्दीपस्तम्भाः विसर्ग सन्धि (लोप)
विद्युद्दीपः विद्युत् + दीपः व्यञ्जन सन्धि (त् → द्, वर्ग का प्रथम वर्ण तृतीय में)
उत्खाताः उत् + √खन् + क्त क्त प्रत्यय
विशीर्णाः वि + √शॄ + क्त क्त प्रत्यय (स्त्रीलिङ्ग में + टाप् = विशीर्णा, अभ्यास 8अ)
विभक्ता वि + √भज् + क्त + टाप् क्त प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग (भूमिः का विशेषण)
भूमिगर्भादुपरि भूमिगर्भात् + उपरि व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
निस्सरन्तीभिः निस् + √सृ + शतृ + ङीप्, तृतीया बहुवचन शतृ प्रत्यय (निकलती हुई); जलधाराभिः का विशेषण
उपस्थितम् उप + √स्था + क्त क्त प्रत्यय
प्राणिनस्तु प्राणिनः + तु विसर्ग सन्धि (सत्व: विसर्ग → स्)
ध्वस्तभवनेषु ध्वस्तेषु च तेषु भवनेषु कर्मधारय समास (अभ्यास 8आ)
सहस्रशोऽन्ये सहस्रशः + अन्ये विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
क्रन्दन्ति स्म √क्रन्द्, लट् + स्म लट् के साथ “स्म” भूतकाल का अर्थ देता है (रो रहे थे)
क्षुत्क्षामकण्ठाः क्षुधा क्षामः कण्ठाः येषाम् ते (पुस्तक) बहुव्रीहि समास
शिशवस्तु शिशवः + तु विसर्ग सन्धि (सत्व; अभ्यास 6आ)
ईश्वरकृपया ईश्वरस्य कृपया षष्ठी तत्पुरुष समास
धारितवन्तः √धृ + णिच् + क्तवतु क्तवतु प्रत्यय, पुँल्लिङ्ग प्रथमा बहुवचन
यदा … तदा जब … तब अव्यय-युग्म
अकस्मात्, विशेषेण, इव, तु, एव अचानक, विशेष रूप से, समान, तो, ही अव्यय

4 गद्यांश 2: 2005 का भूकम्प और वैज्ञानिक कारण

इयमासीत् भैरवविभीषिका कच्छ-भूकम्पस्य। पञ्चोत्तर-द्विसहस्रतमे ख्रीष्टाब्दे (2005 ईस्वीये वर्षे) अपि कश्मीर-प्रान्ते पाकिस्तान-देशे च धरायाः महत्कम्पनं जातम्। यस्मात्कारणात् लक्षपरिमिताः जनाः अकालकालं कवलिताः। पृथ्वी कस्मात्प्रकम्पते इति विषये वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्या अन्तर्गर्भे विद्यमानाः बृहत्यः पाषाण- शिलाः यदा संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति तदा जायते भीषणं संस्खलनम्, संस्खलनजन्यं कम्पनञ्च। तदैव भयावहकम्पनं धरायाः उपरितलमप्यागत्य महाकम्पनं जनयति येन महाविनाशदृश्यं समुत्पद्यते।

मूल पाठ, गद्यांश 2 (पृष्ठ 75)

4.1 हिंदी अनुवाद

  • यह थी कच्छ-भूकम्प की भयानक विभीषिका
  • सन् 2005 में भी कश्मीर प्रान्त में और पाकिस्तान देश में धरती का बड़ा कम्पन हुआ
  • इसी कारण से लाखों लोग असमय ही मृत्यु के ग्रास बन गए (अकाल मृत्यु को प्राप्त हुए)
  • पृथ्वी क्यों काँपती है, इस विषय में वैज्ञानिक कहते हैं कि पृथ्वी के भीतरी भाग में बड़ी-बड़ी पत्थर की शिलाएँ हैं
  • ये शिलाएँ जब आपस की रगड़ (संघर्षण) की वजह से टूटती हैं, तब भयंकर संस्खलन (अपने स्थान से खिसकना) होता है
  • इस संस्खलन से कम्पन पैदा होता है
  • यही भयानक कम्पन धरती की ऊपरी सतह पर आकर महाकम्पन पैदा करता है, जिससे महाविनाश का दृश्य बन जाता है
चित्र 1: वैज्ञानिकों के अनुसार भूकम्प बनने का क्रम (गद्यांश 2)
चित्र 1: वैज्ञानिकों के अनुसार भूकम्प बनने का क्रम (गद्यांश 2)

4.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
कालकवलिताः मृताः मृत्यु को प्राप्त हुए
संस्खलनम् विचलनम् स्थान से हटना
जनयति उत्पन्नं करोति उत्पन्न करती है
भैरवविभीषिका (अतिरिक्त) भयङ्करविभीषिका भयानक विनाश
अकालकालम् (अतिरिक्त) असमये एव कालम् असमय ही मृत्यु (के मुख) में
अन्तर्गर्भे (अतिरिक्त) अन्तर्भागे भीतरी भाग में
संघर्षणवशात् (अतिरिक्त) घर्षणकारणात् रगड़ के कारण
त्रुट्यन्ति (अतिरिक्त) खण्डिताः भवन्ति टूटती हैं

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
पञ्चोत्तर पञ्च + उत्तर गुण स्वर सन्धि
महाकम्पनम् महत् च तत् कम्पनम् कर्मधारय समास (अभ्यास 8आ(क) का उत्तर); “महत्कम्पनम्” पाठ में विशेषण और विशेष्य साथ लिखा छपा है
पृथिव्या अन्तर्गर्भे पृथिव्याः + अन्तर्गर्भे विसर्ग सन्धि (लोप: आः के बाद स्वर)
विद्यमानाः √विद् + शानच् शानच् प्रत्यय (विद्यमान, मौजूद)
बृहत्यः बृहत् + ङीप्, प्रथमा बहुवचन स्त्रीलिङ्ग विशेषण (शिलाः का)
कम्पनञ्च कम्पनम् + च परसवर्ण सन्धि
तदैव तदा + एव वृद्धि स्वर सन्धि (आ + ए = ऐ)
उपरितलमप्यागत्य उपरितलम् + अपि + आगत्य अपि + आगत्य: यण् सन्धि (इ → य्)
आगत्य आ + √गम् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (आकर)
त्रुट्यन्ति, जनयति, समुत्पद्यते लट् लकार प्रथम पुरुष (बहुवचन, एकवचन, एकवचन)
संस्खलनजन्यम् संस्खलनात् जन्यम् पञ्चमी तत्पुरुष समास
यदा … तदा, यत्, इति, अपि, च जब … तब, कि, ऐसा, भी, और अव्यय

5 गद्यांश 3: ज्वालामुखी से भी भूकम्प

ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायत इति कथयन्ति भूकम्पविशेषज्ञाः। पृथिव्याः गर्भे विद्यमानोऽग्निर्यदा खनिजमृत्तिकाशिलादिसञ्चयं क्वथयति तदा तत्सर्वमेव लावारसताम् उपेत्य दुर्वारगत्या धरां पर्वतं वा विदार्य बहिर्निष्क्रामति। धूमभस्मावृतं जायते तदा गगनम्। सेल्सियश-ताप-मात्राया अष्टशताङ्कतामुपगतोऽयं लावारसो यदा नदीवेगेन प्रवहति तदा पार्श्वस्थग्रामा नगराणि वा तदुदरे क्षणेनैव समाविशन्ति।

मूल पाठ, गद्यांश 3 (पृष्ठ 75)

5.1 हिंदी अनुवाद

  • भूकम्प-विशेषज्ञ कहते हैं कि ज्वालामुखी पर्वतों के विस्फोटों से भी भूकम्प होता है
  • पृथ्वी के गर्भ (भीतर) में मौजूद अग्नि जब खनिज, मिट्टी, शिला आदि के ढेर को उबालती है
  • तब वह सब लावारस बनकर, रोकी न जा सकने वाली गति से धरती या पर्वत को फाड़कर बाहर निकलता है
  • तब आकाश धुएँ और राख से ढक जाता है
  • 800 डिग्री सेल्सियस ताप तक पहुँचा यह लावारस जब नदी के वेग से बहता है
  • तब आस-पास के गाँव या नगर क्षण भर में उसके पेट में समा जाते हैं

5.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
भूकम्पविशेषज्ञाः भुवः कम्पनस्य रहस्यज्ञातारः भूमि कम्पन के रहस्य विशेषज्ञ
खनिजम् उत्खननात् प्राप्तं द्रव्यम् भूमि को खोदने से प्राप्त वस्तु
क्वथयति उत्तप्तं करोति उबालती है, तपाती है
विदार्य विदीर्णं कृत्वा, भित्वा फाड़कर
पार्श्वस्थ-ग्रामाः निकटस्थाः ग्रामाः समीप के गाँव
उदरे कुक्षौ पेट में
समाविशन्ति अन्तः गच्छन्ति समा जाती हैं
लावारसताम् उपेत्य (अतिरिक्त) लावारसरूपं प्राप्य लावा का रूप लेकर
धूमभस्मावृतम् (अतिरिक्त) धूमेन भस्मना च आच्छादितम् धुएँ और राख से ढका
अष्टशताङ्कताम् (अतिरिक्त) अष्टशतम् अङ्काः 800 अंश (डिग्री) तक

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
विस्फोटैरपि विस्फोटैः + अपि विसर्ग सन्धि (रत्व: विसर्ग → र्; अभ्यास 6आ)
भूकम्पो जायत भूकम्पः + जायते विसर्ग सन्धि (उत्व: अः के बाद मृदु व्यञ्जन; अभ्यास 6आ)
जायत इति जायते + इति अयादि सन्धि (ए → अय्), फिर य् का लोप
विद्यमानोऽग्निः विद्यमानः + अग्निः विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
अग्निर्यदा अग्निः + यदा विसर्ग सन्धि (रत्व)
सञ्चयम् सम् + चयम् परसवर्ण सन्धि (अभ्यास 6अ(च): सञ्चयः)
उपेत्य उप + √इ + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (प्राप्त करके)
विदार्य वि + √दॄ + णिच् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (फाड़कर)
बहिर्निष्क्रामति बहिः + निष्क्रामति विसर्ग सन्धि (रत्व)
धूमभस्मावृतम् धूमभस्म + आवृतम् दीर्घ स्वर सन्धि (अ + आ = आ)
उपगतोऽयम् उपगतः + अयम् विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
लावारसो यदा लावारसः + यदा विसर्ग सन्धि (उत्व)
पार्श्वस्थग्रामा नगराणि पार्श्वस्थग्रामाः + नगराणि विसर्ग सन्धि (लोप)
तदुदरे तत् + उदरे व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
समाविशन्ति सम् + आ + √विश् लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
ज्वालामुखपर्वतानाम् पर्वत शब्द, षष्ठी बहुवचन “केषां विस्फोटैः?” (अभ्यास 2ङ) का उत्तर
वा या, अथवा अव्यय

6 गद्यांश 4: विवश प्राणियों का विनाश

निहन्यन्ते च विवशाः प्राणिनः। ज्वालामुद्गिरन्त एते पर्वता अपि भीषणं भूकम्पं जनयन्ति।

मूल पाठ, गद्यांश 4 (पृष्ठ 75)

6.1 हिंदी अनुवाद

  • और विवश (लाचार) प्राणी मारे जाते हैं
  • ज्वाला (आग) उगलते हुए ये पर्वत भी भीषण भूकम्प पैदा करते हैं

6.2 शब्दार्थ और व्याकरण

पद अर्थ / विश्लेषण प्रकार
उद्गिरन्तः प्रकटयन्तः (पुस्तक) = प्रकट करते हुए; उत् + √गॄ + शतृ शतृ प्रत्यय, प्रथमा बहुवचन
निहन्यन्ते नि + √हन्, मारे जाते हैं कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
विवशाः लाचार; “कीदृशाः प्राणिनः निहन्यन्ते?” (अभ्यास 1ङ) का उत्तर प्राणिनः का विशेषण
ज्वालामुद्गिरन्त एते ज्वालाम् + उद्गिरन्तः + एते उद्गिरन्तः + एते: विसर्ग सन्धि (लोप)
पर्वता अपि पर्वताः + अपि विसर्ग सन्धि (लोप: आः के बाद स्वर)
जनयन्ति √जन् + णिच् लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (पैदा करते हैं)
चित्र 2: पाठ में बताए गए भूकम्प के तीन कारण, और किसने बताया
चित्र 2: पाठ में बताए गए भूकम्प के तीन कारण, और किसने बताया

7 गद्यांश 5: बचाव के उपाय और पञ्चतत्त्व

यद्यपि दैवः प्रकोपो भूकम्पो नाम, तस्योपशमनस्य न कोऽपि स्थिरोपायो दृश्यते। प्रकृतिसमक्षमद्यापि विज्ञानगर्वितो मानवः वामनकल्प एव, तथापि भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्। तटबन्धं निर्माय बृहन्मात्रं नदीजलमपि नैकस्मिन् स्थले पुञ्जीकरणीयम् अन्यथा असन्तुलनवशाद् भूकम्पस्सम्भवति। वस्तुतः शान्तानि एव पञ्चतत्त्वानि क्षितिजलपावकसमीरगगनानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते। अशान्तानि खलु तान्येव महाविनाशम् उपस्थापयन्ति।

मूल पाठ, गद्यांश 5 (पृष्ठ 75)

7.1 हिंदी अनुवाद

  • यद्यपि भूकम्प नाम का यह प्रकोप दैवी (भाग्य से आने वाला) है, उसे शान्त करने का कोई स्थिर उपाय दिखाई नहीं देता
  • विज्ञान पर गर्व करने वाला मनुष्य आज भी प्रकृति के सामने बौना ही है
  • फिर भी भूकम्प के रहस्य जानने वाले कहते हैं कि बहुमंजिले भवनों का निर्माण नहीं करना चाहिए
  • तटबन्ध (बाँध) बनाकर नदी का बहुत अधिक जल भी एक ही स्थान पर इकट्ठा नहीं करना चाहिए
  • नहीं तो असन्तुलन की वजह से भूकम्प हो सकता है
  • वास्तव में पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश, ये पाँच तत्त्व शान्त रहें तो ही धरती के योग और क्षेम (प्राप्ति और रक्षा) के लिए होते हैं
  • अशान्त होने पर निश्चय ही वही पाँच तत्त्व महाविनाश उपस्थित कर देते हैं

भूकम्परहस्यज्ञों की सलाह

  • बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम् (बहुमंजिले भवन न बनाएँ)
  • तटबन्ध बनाकर बहुत अधिक नदीजल एक स्थान पर पुञ्जीकरणीय नहीं
  • नहीं तो असन्तुलनवशात् भूकम्प सम्भव

पञ्चतत्त्वों का नियम

  • शान्त पञ्चतत्त्व: भूतल का योगक्षेम
  • अशान्त पञ्चतत्त्व: महाविनाश
  • पाँच तत्त्व: क्षिति, जल, पावक, समीर, गगन
याद करेंपरिभाषा 2

योगक्षेम: पुस्तक के शब्दों में “अप्राप्तस्य प्राप्तिः योगः, प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः”, यानी जो प्राप्त नहीं है उसे पाना योग है और जो प्राप्त है उसकी रक्षा क्षेम है।

याद करेंपरिभाषा 3

पञ्चतत्त्वानि: पाठ के अनुसार क्षिति (पृथ्वी), जल, पावक (अग्नि), समीर (वायु) और गगन (आकाश), ये पाँच तत्त्व।

चित्र 3: पञ्चतत्त्व और उनका संतुलन (गद्यांश 5)
चित्र 3: पञ्चतत्त्व और उनका संतुलन (गद्यांश 5)

7.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
उपशमनस्य शान्तेः शान्त करने का
वामनकल्पः वामनसदृशः बौना
निर्माय निर्माणं कृत्वा बनाकर
पुञ्जीकरणीयम् संग्रहणीयम् इकट्ठा करना चाहिए
योगक्षेमाभ्याम् अप्राप्तस्य प्राप्तिः योगः, प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः ताभ्याम् अप्राप्त की प्राप्ति योग है, प्राप्त की रक्षा क्षेम है, उन दोनों के लिए
दैवः (अतिरिक्त) दैवात् आगतः भाग्य से आने वाला
स्थिरोपायः (अतिरिक्त) स्थायी उपायः पक्का उपाय
विज्ञानगर्वितः (अतिरिक्त) विज्ञानेन गर्वितः विज्ञान पर गर्व करने वाला
तटबन्धम् (अतिरिक्त) नद्याः तटे बन्धम् बाँध
बृहन्मात्रम् (अतिरिक्त) अधिकमात्रम् बहुत अधिक मात्रा में
पावकः, समीरः (अतिरिक्त) अग्निः, वायुः आग, हवा

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
यद्यपि यदि + अपि यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
प्रकोपो भूकम्पो नाम प्रकोपः + भूकम्पः + नाम विसर्ग सन्धि (उत्व, दो बार)
तस्योपशमनस्य तस्य + उपशमनस्य गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
कोऽपि कः + अपि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
स्थिरोपायो दृश्यते स्थिर + उपायः; उपायः + दृश्यते गुण सन्धि; विसर्ग सन्धि (उत्व)
दृश्यते √दृश् कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
प्रकृतिसमक्षमद्यापि … अद्य + अपि दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ)
विज्ञानगर्वितो मानवः विज्ञानगर्वितः + मानवः विसर्ग सन्धि (उत्व)
वामनकल्प एव वामनकल्पः + एव विसर्ग सन्धि (लोप: अः के बाद अ से भिन्न स्वर; अभ्यास 6आ)
तथापि तथा + अपि दीर्घ स्वर सन्धि
करणीयम्, पुञ्जीकरणीयम् √कृ + अनीयर्; पुञ्जी + √कृ + अनीयर् अनीयर् प्रत्यय (करना चाहिए)
निर्माय निर् + √मा + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (बनाकर)
बृहन्मात्रम् बृहत् + मात्रम् व्यञ्जन सन्धि (त् के बाद म्, तो त् → न्: वर्ग का प्रथम वर्ण पञ्चम में)
नैकस्मिन् न + एकस्मिन् वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)
असन्तुलनवशाद् भूकम्पः असन्तुलनवशात् + भूकम्पः व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
भूकम्पस्सम्भवति भूकम्पः + सम्भवति विसर्ग सन्धि (सत्व: विसर्ग → स्)
क्षितिजलपावकसमीरगगनानि क्षितिः च जलं च पावकः च समीरः च गगनं च द्वन्द्व समास
योगक्षेमाभ्याम् योगः च क्षेमः च, ताभ्याम् द्वन्द्व समास, चतुर्थी द्विवचन
तान्येव तानि + एव यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
उपस्थापयन्ति उप + √स्था + णिच् लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
यद्यपि … तथापि, अन्यथा, वस्तुतः, खलु, अद्यापि यद्यपि … फिर भी, नहीं तो, वास्तव में, निश्चय ही, आज भी अव्यय
परीक्षा संकेत

“यद्यपि … तथापि” और “यदा … तदा” इस पाठ के दो अव्यय-युग्म हैं। मञ्जूषा से अव्यय भरने वाले प्रश्न में इनकी जोड़ी पहचानें: यदा के बाद तदा, यद्यपि के बाद तथापि।

8 सारांश

8.1 विनाश का दृश्य (गद्यांश 1)

  • सन् 2001 में गणतन्त्र-दिवस पर पूरा भारत उत्सव में मग्न था, तभी गुजरात में भूकम्प आया
  • इसकी विभीषिका ने कच्छ जनपद को खंडहर बना दिया; केन्द्र भुज नगर मिट्टी के खिलौने की तरह बिखर गया
  • इसमें भवन गिरे, बिजली के खम्भे उखड़े, सीढ़ियाँ बिखरीं, धरती दो भागों में बँटी और जलधाराओं से बाढ़ जैसा दृश्य बना
  • इस भूकम्प में हज़ारों प्राणी मरे, मलबे में दबे हज़ारों लोग रोते रहे, कुछ भूखे बच्चे दो-तीन दिन जीवित रहे

8.2 कारण (गद्यांश 2 से 4)

  • सन् 2005 में कश्मीर और पाकिस्तान में आए भूकम्प से लाखों लोग मरे
  • वैज्ञानिकों के अनुसार धरती के भीतर बड़ी शिलाएँ रगड़ से टूटती हैं, जिससे संस्खलन और फिर कम्पन होता है
  • भूकम्प-विशेषज्ञों के अनुसार ज्वालामुखी के विस्फोट से भी भूकम्प आता है; 800 डिग्री सेल्सियस का लावा गाँवों-नगरों को निगल लेता है

8.3 बचाव और संदेश (गद्यांश 5)

  • भूकम्प रोकने का कोई स्थिर उपाय नहीं; विज्ञान के बावजूद मनुष्य प्रकृति के सामने बौना है
  • बहुमंजिले भवन न बनाएँ और बाँध बनाकर बहुत अधिक नदीजल एक जगह इकट्ठा न करें
  • पञ्चतत्त्व शान्त रहें तो धरती का योगक्षेम करते हैं, अशान्त हों तो महाविनाश
  • प्रस्तावना का संदेश: आपत्ति में घबराहट छोड़कर साहस से यत्न करें, तो हम बच सकते हैं

9 सूक्तियाँ और महत्त्वपूर्ण वाक्य

वाक्य अर्थ
आपत्काले विपन्नतां त्यक्त्वा साहसेन यत्नं कुर्मः चेत् दारुणविभीषिकातः संरक्षिता भवामः। आपत्ति के समय घबराहट छोड़कर साहस से प्रयत्न करें, तो भयंकर विनाश से बच सकते हैं (पाठ का संदेश)
प्रकृतिसमक्षमद्यापि विज्ञानगर्वितो मानवः वामनकल्प एव। विज्ञान पर गर्व करने वाला मनुष्य आज भी प्रकृति के सामने बौना ही है
शान्तानि एव पञ्चतत्त्वानि … भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते। शान्त पञ्चतत्त्व ही धरती के योग और क्षेम के लिए होते हैं
अशान्तानि खलु तान्येव महाविनाशम् उपस्थापयन्ति। अशान्त होकर वही तत्त्व महाविनाश लाते हैं
बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्। बहुमंजिले भवन नहीं बनाने चाहिए

10 योग्यताविस्तार

पुस्तक का योग्यताविस्तार हिंदी में बताता है कि भौतिक सुख-साधनों के साथ-साथ महामारी, बाढ़, सूखा, तूफ़ान जैसी आपदाएँ भी लगी रहती हैं। भूकम्प भी ऐसी ही आपदा है, और यह पाठ सिखाता है कि आपदा में बिना घबराए, हिम्मत के साथ हम अपनी सुरक्षा स्वयं कर सकते हैं।

10.1 भूकम्प परिचय

  • भूमि का कम्पन भूकम्प कहलाता है
  • जिस बिन्दु पर कम्पन की उत्पत्ति होती है, वह भूकम्प का उद्गम केन्द्र कहलाता है
  • कम्पन तरंगों के रूप में विविध दिशाओं में आगे बढ़ता है
  • ये तरंगें वैसे ही फैलती हैं जैसे शान्त तालाब में पत्थर के टुकड़े फेंकने से तरंगें उठती हैं
याद करेंपरिभाषा 4

उद्गम केन्द्र: वह बिन्दु जिस पर भूकम्प के कम्पन की उत्पत्ति होती है।

10.2 भूकम्प-प्रवण क्षेत्र और सुनामी

  • धरती पर कुछ स्थानों पर भूकम्प प्रायः आते रहते हैं: प्रशान्त महासागर के चारों ओर के प्रदेश, हिमाचल प्रदेश, गङ्गा एवं ब्रह्मपुत्र का तटीय भाग
  • सुनामी भी एक प्रकार का भूकम्पन ही है; इसमें भूमि के भीतर बहुत गहराई से तीव्र कम्पन उत्पन्न होता है
  • यही कम्पन समुद्र के जल को काफ़ी ऊँचाई तक तीव्रता देता है, इसलिए तटीय क्षेत्र सबसे अधिक प्रभावित होते हैं
  • सन् 2004 में सुनामी का भीषण प्रकोप हुआ, जिसकी चपेट में भारतीय प्रायद्वीप सहित अनेक देश आए
  • क्षिति, जल, पावक, गगन और समीर, इन पञ्चतत्त्वों में सन्तुलन बनाए रखकर प्राकृतिक आपदाओं से बचा जा सकता है; असन्तुलित पञ्चतत्त्वों से सृष्टि नष्ट हो सकती है
याद करेंपरिभाषा 5

सुनामी: पुस्तक के अनुसार एक प्रकार का भूकम्पन, जिसमें भूमि के भीतर अत्यन्त गहराई से उठा तीव्र कम्पन समुद्र के जल को काफ़ी ऊँचाई तक उठा देता है और तटीय क्षेत्र सबसे अधिक प्रभावित होते हैं।

10.3 भूकम्पविषये प्राचीनमतम्: वराहसंहिता

प्राचीन ऋषियों ने भी अपने-अपने ग्रन्थों में भूकम्प का उल्लेख किया है, जिससे स्पष्ट है कि भूकम्प प्राचीन काल में भी होते थे। जैसे वराहसंहिता में:

क्षितिकम्पमाहुरेके मह्यन्तर्जलनिवासिसत्त्वकृतम्
भूभारखिन्नदिग्गजनिःश्वाससमुद्भवं चान्ये ।
अनिलोऽनिलेन निहतः क्षितौ पतन् सस्वनं करोत्यन्ये
केचित् त्वदृष्टकारितमिदमन्ये प्राहुराचार्याः ॥

योग्यताविस्तार, वराहसंहिता (पृष्ठ 81)

अन्वय: एके क्षितिकम्पं मह्यन्तर्जलनिवासिसत्त्वकृतम् आहुः, अन्ये च (तं) भूभारखिन्नदिग्गजनिःश्वाससमुद्भवम् (आहुः)। अन्ये (आहुः) अनिलेन निहतः अनिलः क्षितौ पतन् सस्वनं करोति। केचित् अन्ये आचार्याः तु इदम् अदृष्टकारितं प्राहुः।

मत भूकम्प का कारण (वराहसंहिता के अनुसार)
1. एके (कुछ लोग) धरती के भीतर के जल में रहने वाले (बड़े) जीवों के द्वारा किया गया
2. अन्ये (दूसरे) धरती के भार से थके हुए दिग्गजों (दिशाओं के हाथियों) की साँसों से उत्पन्न
3. अन्ये (और दूसरे) वायु से टकराकर धरती पर गिरती वायु शब्द (ध्वनि) करती है
4. केचित् अन्ये आचार्याः यह अदृष्ट (न दिखने वाले कारण, भाग्य) से होता है

10.4 मयूरचित्र: भूकम्प कल्याणकारी भी

मयूरचित्र के अनुसार कभी-कभी भूकम्प कल्याण के लिए भी होता है (कदाचित् भूकम्पः श्रेयसेऽपि कल्पते)। ऐसे उल्लेख हमारे साहित्य में मिलते हैं, जैसे वारुणमण्डलम् औशनसे:

प्रतीच्यां यदि कम्पेत वारुणे सप्तके गणे,
द्वितीययामे रात्रौ तु तृतीये वारुणं स्मृतम् ।
अत्र वृष्टिश्च महती शस्यवृद्धिस्तथैव च,
प्रज्ञा धर्मरताश्चैव भयरोगविवर्जिताः ॥

उल्काभूकम्पदिग्दाहसम्भवः शस्यवृद्धये ।
क्षेमारोग्यसुभिक्षार्थं वृष्टये च सुखाय च ॥

योग्यताविस्तार, मयूरचित्र: वारुणमण्डलम् औशनसे (पृष्ठ 81)

अन्वय (पहला श्लोक): यदि प्रतीच्यां वारुणे सप्तके गणे रात्रौ द्वितीययामे तृतीये (यामे) तु (भूमिः) कम्पेत, (तत्) वारुणं स्मृतम्। अत्र महती वृष्टिः च तथा एव शस्यवृद्धिः च (भवति), प्रज्ञा धर्मरताः च एव भयरोगविवर्जिताः (भवन्ति)।

अन्वय (दूसरा श्लोक): उल्काभूकम्पदिग्दाहसम्भवः शस्यवृद्धये, क्षेमारोग्यसुभिक्षार्थं, वृष्टये च सुखाय च (भवति)।

  • भाव (पहला): यदि पश्चिम दिशा में, वारुण नामक सात के गण (समूह) में, रात के दूसरे या तीसरे पहर में भूकम्प हो, तो उसे “वारुण” कहा गया है; इसमें बहुत वर्षा होती है, फ़सल बढ़ती है, और लोग धर्म में लगे तथा भय और रोग से मुक्त रहते हैं
  • भाव (दूसरा): उल्कापात, भूकम्प और दिशाओं में जलन (दिग्दाह) का होना फ़सल की बढ़त, कल्याण, आरोग्य, अच्छे अन्न (सुभिक्ष), वर्षा और सुख के लिए होता है
  • भूकम्प की तरह ही अग्निकम्पः, वायुकम्पः, अम्बुकम्पः आदि दूसरे कम्प भी होते हैं
ध्यान दें

स्रोत के नाम ठीक-ठीक याद रखें: भूकम्प के चार प्राचीन मत वराहसंहिता से हैं; “भूकम्प कल्याणकारी भी” वाला मत मयूरचित्र से है, जिसके श्लोक वारुणमण्डलम् औशनसे के रूप में दिए गए हैं।

11 व्याकरण-सारणी: पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय

चित्र 4: पाठ में आई सन्धियों का वर्गीकरण
चित्र 4: पाठ में आई सन्धियों का वर्गीकरण

11.1 परसवर्ण सन्धि (अभ्यास 6अ)

याद करेंपरिभाषा 6

परसवर्ण सन्धि: पद के अंत के म् (अनुस्वार) के बाद कोई वर्गीय व्यञ्जन आए, तो म् उसी वर्ग का पञ्चम वर्ण (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) बन जाता है, जैसे विपन्नम् + च = विपन्नञ्च, नगरम् + तु = नगरन्तु।

सन्धि-पद विच्छेद नियम
किञ्च किम् + च म् के बाद च (चवर्ग), तो म् → ञ्
नगरन्तु नगरम् + तु म् के बाद त (तवर्ग), तो म् → न्
विपन्नञ्च विपन्नम् + च म् → ञ्
किन्नु किम् + नु म् के बाद न, तो म् → न्
भुजनगरन्तु भुजनगरम् + तु म् → न्
सञ्चयः सम् + चयः म् → ञ्

11.2 विसर्ग सन्धि (अभ्यास 6आ)

सन्धि-पद विच्छेद नियम
शिशवस्तु शिशवः + तु सत्व: विसर्ग के बाद त/थ, तो विसर्ग → स्
विस्फोटैरपि विस्फोटैः + अपि रत्व: अ/आ से भिन्न स्वर के बाद विसर्ग, आगे स्वर या मृदु व्यञ्जन (वर्ग का 3/4/5 वर्ण, य र ल व ह) हो, तो विसर्ग → र्
सहस्रशोऽन्ये सहस्रशः + अन्ये उत्व: अः + अ में विसर्ग उ होकर ओ, फिर आगे का अ ऽ (पूर्वरूप)
विचित्रोऽयम् विचित्रः + अयम् उत्व, फिर पूर्वरूप
भूकम्पो जायते भूकम्पः + जायते उत्व: अः के बाद वर्ग का तृतीय/चतुर्थ/पञ्चम वर्ण या य-र-ल-व-ह, तो अः → ओ
वामनकल्प एव वामनकल्पः + एव लोप: अः के बाद अ से भिन्न स्वर, तो विसर्ग का लोप
आम ग़लती

“सहस्रशोऽन्ये” का विच्छेद “सहस्रशो + अन्ये” लिखना ग़लत है, क्योंकि “सहस्रशो” कोई पद नहीं। सही विच्छेद है सहस्रशः + अन्ये। इसी तरह विचित्रः + अयम्, कः + अपि।

11.3 प्रत्यय (अभ्यास 8अ और पाठ से)

पद प्रकृति + प्रत्यय प्रत्यय का अर्थ
परिवर्तितवती (पुस्तक का उदाहरण) परि + वृत् + क्तवतु + ङीप् (स्त्री) भूतकाल, कर्ता के साथ, स्त्रीलिङ्ग
धृतवान् धृ + क्तवतु भूतकाल (धारण किया)
हसन् हस् + शतृ हँसते हुए
विशीर्णा वि + शॄ + क्त + टाप् बिखरी हुई (स्त्री)
प्रचलन्ती प्र + चल् + शतृ + ङीप् (स्त्री) चलती हुई
हतः हन् + क्त मारा गया
उत्खाताः उत् + खन् + क्त उखाड़े गए
निस्सरन्तीभिः निस् + सृ + शतृ + ङीप् निकलती हुई (से)
करणीयम् कृ + अनीयर् करना चाहिए
आगत्य, उपेत्य, निर्माय आ + गम्, उप + इ, निर् + मा + ल्यप् आकर, प्राप्त करके, बनाकर

11.4 कर्मधारय समास (अभ्यास 8आ)

याद करेंपरिभाषा 7

कर्मधारय समास: जिसमें विशेषण और विशेष्य का समास हो; विग्रह “… च तत्/सः/सा …” से होता है, जैसे दारुणा च सा विभीषिका = दारुणविभीषिका।

विग्रह समस्तपद
महत् च तत् कम्पनम् महाकम्पनम्
दारुणा च सा विभीषिका दारुणविभीषिका
ध्वस्तेषु च तेषु भवनेषु ध्वस्तभवनेषु
प्राक्तने च तस्मिन् युगे प्राक्तनयुगे
महत् च तत् राष्ट्रं तस्मिन् महाराष्ट्रे

महत् + (समान लिङ्ग-विभक्ति वाला शब्द) के कर्मधारय में “महत्” का रूप “महा” हो जाता है: महाकम्पनम्, महाराष्ट्रे, महाप्लावनम् (महत् प्लावनम्)।

11.5 धातुरूप (अभ्यास 5)

धातु + लकार / प्रत्यय रूप वाक्य
अस्, लट्, प्र.पु. एकवचन अस्ति समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नम् अस्ति।
कृ + क्तवतु + ङीप् कृतवती भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं कृतवती।
भू, लङ्, प्र.पु. बहुवचन अभवन् क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः अभवन्।
भू, लट्, प्र.पु. बहुवचन भवन्ति शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां भवन्ति।
प्रच्छ्, लट्, प्र.पु. बहुवचन पृच्छन्ति मानवाः पृच्छन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा?
सम् + आ + विश्, विधिलिङ्, प्र.पु. बहुवचन समाविशेयुः नदीवेगेन ग्रामाः तदुदरे समाविशेयुः।

11.6 पर्याय और विलोम (अभ्यास 7 और पाठ से)

पद समानार्थक पद विलोम
पर्याकुलम् व्याकुलम् सम्पन्नम् विपन्नम्
विशीर्णाः नष्टाः ध्वस्तभवनेषु नवनिर्मितभवनेषु
उद्गिरन्तः प्रकटयन्तः निस्सरन्तीभिः प्रविशन्तीभिः
विदार्य संत्रोट्य निर्माय विनाश्य
प्रकुपिताम् क्रोधयुक्ताम् क्षणेनैव सुचिरेणैव
धरा, क्षितिः, भूमिः पृथ्वी अतिवृष्टिः अनावृष्टिः
पावकः अग्निः शान्तानि अशान्तानि
समीरः, अनिलः वायुः सुखमयम् दुःखमयम्
गगनम् आकाशम् बहिः अन्तः

12 अनुच्छेद-लेखन: भूकम्पविषये (अभ्यास 4)

अभ्यास 4 में “भूकम्पविषये” पाँच वाक्यों का अनुच्छेद लिखना है। पाठ के ही शब्दों से बना एक नमूना:

नमूना अनुच्छेद

1. भूमेः कम्पनं भूकम्पः कथ्यते।
2. पृथिव्याः अन्तर्गर्भे शिलाः यदा संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति तदा भूकम्पः जायते।
3. ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैः अपि भूकम्पः जायते।
4. 2001 तमे वर्षे गुर्जरराज्ये कच्छजनपदे भीषणः भूकम्पः अभवत्।
5. बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्, आपत्काले च साहसेन यत्नः करणीयः।

सभी परिभाषाएँ एक जगह
भूकम्पविभीषिकाभूकम्प से होने वाला भयंकर विनाश और डर
योगक्षेमअप्राप्त की प्राप्ति योग, प्राप्त की रक्षा क्षेम
पञ्चतत्त्वानिक्षिति, जल, पावक, समीर, गगन
उद्गम केन्द्रजिस बिन्दु पर भूकम्प के कम्पन की उत्पत्ति होती है
सुनामीएक प्रकार का भूकम्पन, जो समुद्र के जल को ऊँचा उठाकर तटों को प्रभावित करता है
परसवर्ण सन्धिपदान्त म् के बाद वर्गीय व्यञ्जन, तो म् उसी वर्ग का पञ्चम वर्ण
कर्मधारय समासविशेषण-विशेष्य का समास (दारुणविभीषिका)
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: नवमः पाठः भूकम्पविभीषिका; पुस्तक कोई लेखक या स्रोत नहीं बताती
  • आठ आपदाएँ: झञ्झावातः, भूकम्पनम्, जलोपप्लवः, अतिवृष्टिः, अनावृष्टिः, शिलास्खलनम्, भूविदारणम्, ज्वालामुखस्फोटः
  • 2001, गणतन्त्र-दिवस: गुर्जर-राज्य, कच्छजनपद; केन्द्र भुजनगर (मृत्तिकाक्रीडनकमिव)
  • 2005: कश्मीर-प्रान्त और पाकिस्तान-देश; लक्षपरिमिताः जनाः मृताः
  • कारण: शिलाओं का संघर्षण (वैज्ञानिकाः), ज्वालामुख-विस्फोट (भूकम्पविशेषज्ञाः), जल का असन्तुलन (भूकम्परहस्यज्ञाः)
  • लावारस: 800 डिग्री सेल्सियस, नदी के वेग से बहता है
  • बचाव: बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्; नदीजल एक स्थान पर पुञ्जीकरणीय नहीं
  • पञ्चतत्त्व शान्त तो योगक्षेम, अशान्त तो महाविनाश; मानव प्रकृति के सामने वामनकल्प
  • योग्यताविस्तार: उद्गम केन्द्र, सुनामी (2004), वराहसंहिता के चार मत, मयूरचित्र
  • अभ्यास 6: किम् + च, नगरम् + तु, किम् + नु, सम् + चयः; शिशवः + तु, विस्फोटैः + अपि, सहस्रशः + अन्ये, भूकम्पः + जायते, वामनकल्पः + एव
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं प्रस्तावना की आठ आपदाएँ संस्कृत में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं 2001 और 2005 के भूकम्प के क्षेत्र और मृतकों की संख्या बता सकता हूँ?
  • क्या मैं भूकम्प के तीनों कारण, और उन्हें किसने बताया, लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं योगक्षेम की पुस्तक वाली परिभाषा लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं अभ्यास 6 की बारह सन्धियाँ और अभ्यास 8 के प्रत्यय-समास बता सकता हूँ?
  • क्या मैं “भूकम्पविषये” पाँच वाक्य संस्कृत में लिख सकता हूँ?