इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।
1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न
(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कस्मिन् पर्वणि भारतराष्ट्रम् उल्लासे मग्नम् आसीत्? (ख) भूकम्पस्य केन्द्रभूतं नगरं किम्?
उत्तर: (क) गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि (ख) भुजनगरम्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: भूकम्पस्य दारुणविभीषिका किम् अकरोत्?
उत्तर: भूकम्पस्य दारुणविभीषिका समस्तमपि गुर्जरक्षेत्रं विशेषेण च कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: बहुभूमानि भवनानि कथं जातानि?
उत्तर: बहुभूमानि भवनानि क्षणेनैव धराशायीनि जातानि।
(iv) 1 अंक III. ‘व्याकुलम्’ इत्यर्थे गद्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: पर्याकुलम्
(v) 1 अंक III. ‘जातानि’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: भवनानि
(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) भूमिः कुत्र विभक्ता? (ख) कियन्तः प्राणिनः क्षणेनैव मृताः?
उत्तर: (क) फालद्वये (ख) सहस्रमिताः
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: महाप्लावनदृश्यं कथम् उपस्थितम्?
उत्तर: भूमिगर्भात् उपरि निस्सरन्तीभिः दुर्वार-जलधाराभिः महाप्लावनदृश्यम् उपस्थितम्।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: ध्वस्तभवनेषु सम्पीडिताः जनाः किम् अकुर्वन्?
उत्तर: ध्वस्तभवनेषु सम्पीडिताः सहस्रशः जनाः सहायतार्थं करुणकरुणं क्रन्दन्ति स्म।
(iv) 1 अंक III. ‘जलधाराभिः’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: निस्सरन्तीभिः
(v) 1 अंक III. ‘बालकाः’ इत्यर्थे गद्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: शिशवः
(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) 2005 तमे वर्षे कति जनाः अकालकालं कवलिताः? (ख) शिलाः कस्मात् त्रुट्यन्ति?
उत्तर: (क) लक्षपरिमिताः (ख) संघर्षणवशात्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: 2005 तमे वर्षे कुत्र धरायाः महत्कम्पनं जातम्?
उत्तर: 2005 तमे वर्षे कश्मीर-प्रान्ते पाकिस्तान-देशे च धरायाः महत्कम्पनं जातम्।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: महाविनाशदृश्यं कथं समुत्पद्यते?
उत्तर: भयावहकम्पनं धरायाः उपरितलम् आगत्य महाकम्पनं जनयति, येन महाविनाशदृश्यं समुत्पद्यते।
(iv) 1 अंक III. ‘शिलाः’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: बृहत्यः
(v) 1 अंक III. ‘कथयन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: वैज्ञानिकाः
(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) प्रकृतिसमक्षं मानवः कीदृशः? (ख) अशान्तानि पञ्चतत्त्वानि किम् उपस्थापयन्ति?
उत्तर: (क) वामनकल्पः (ख) महाविनाशम्
(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: भूकम्परहस्यज्ञाः किं कथयन्ति?
उत्तर: भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्, तटबन्धं निर्माय बृहन्मात्रं नदीजलम् अपि एकस्मिन् स्थले न पुञ्जीकरणीयम्।
(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: पञ्चतत्त्वानि कानि सन्ति?
उत्तर: क्षितिः, जलम्, पावकः, समीरः, गगनं च पञ्चतत्त्वानि सन्ति।
(iv) 1 अंक III. ‘शान्तानि’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अशान्तानि
(v) 1 अंक III. ‘कथयन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: भूकम्परहस्यज्ञाः
2 1 अंक के प्रश्न
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: भुजनगरं तु मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्।
उत्तर: किं तु मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्? (भुजनगरम् नपुंसकलिङ्ग प्रथमा → किम्)
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: फालद्वये विभक्ता भूमिः।
उत्तर: फालद्वये विभक्ता का? (भूमिः स्त्रीलिङ्ग प्रथमा → का)
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सहस्रमिताः प्राणिनः क्षणेनैव मृताः।
उत्तर: कियन्तः प्राणिनः क्षणेनैव मृताः?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: शिलाः संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति।
उत्तर: शिलाः कस्मात् त्रुट्यन्ति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: लावारसः नदीवेगेन प्रवहति।
उत्तर: लावारसः केन प्रवहति?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: विज्ञानगर्वितः मानवः वामनकल्पः एव।
उत्तर: कीदृशः मानवः वामनकल्पः एव?
प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते।
उत्तर: शान्तानि पञ्चतत्त्वानि कस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते?
प्र. एकपदेन उत्तरत: कति दिनानि केचन शिशवः जीवनं धारितवन्तः?
उत्तर: द्वित्राणि (दिनानि)।
प्र. एकपदेन उत्तरत: लावारसः कया गत्या धरां विदार्य बहिर्निष्क्रामति?
उत्तर: दुर्वारगत्या।
प्र. एकपदेन उत्तरत: अशान्तानि पञ्चतत्त्वानि किम् उपस्थापयन्ति?
उत्तर: महाविनाशम्।
प्र. एकपदेन उत्तरत: भूकम्पस्य दारुणविभीषिका विशेषेण कं जनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती?
उत्तर: कच्छजनपदम्।
प्र. ‘बृहन्मात्रम्’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए और नियम लिखिए।
उत्तर: बृहत् + मात्रम्; व्यञ्जन सन्धि: त् के बाद म् (अनुनासिक), तो त् अपने वर्ग का पञ्चम वर्ण न् बनता है।
प्र. ‘नैकस्मिन्’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए और सन्धि का नाम लिखिए।
उत्तर: न + एकस्मिन्; वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)।
प्र. ‘उत्खाताः’ पद का प्रकृति-प्रत्यय लिखिए।
उत्तर: उत् + √खन् + क्त (पुँल्लिङ्ग प्रथमा बहुवचन)।
प्र. मञ्जूषातः अव्ययपदे चित्वा रिक्तस्थाने पूरयत (½ + ½)। मञ्जूषा: यदा, यद्यपि, तथापि, यत्र
“________ दैवः प्रकोपो भूकम्पो नाम, तस्योपशमनस्य न कोऽपि स्थिरोपायो दृश्यते, ________ भूकम्परहस्यज्ञाः उपायं कथयन्ति।”
उत्तर: यद्यपि, तथापि।
3 2 अंक के प्रश्न
प्र. पाठस्य सन्देशः कः? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: आपत्काले विपन्नतां त्यक्त्वा साहसेन यत्नं कुर्मः चेत् दारुणविभीषिकातः संरक्षिता भवामः। अपि च शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते, अशान्तानि तानि एव महाविनाशम् उपस्थापयन्ति।
(आपत्ति में घबराहट छोड़कर साहस से यत्न करें, तो भयंकर विनाश से बच सकते हैं।)
प्र. 2001 तमे वर्षे भूकम्पेन गुर्जरक्षेत्रस्य का दशा जाता? द्वौ बिन्दू संस्कृतेन लिखत।
उत्तर: 1. भूकम्पस्य केन्द्रभूतं भुजनगरं मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्, बहुभूमानि भवनानि क्षणेनैव धराशायीनि जातानि।
2. फालद्वये विभक्ता भूमिः, दुर्वार-जलधाराभिः महाप्लावनदृश्यम् उपस्थितम्, सहस्रमिताः प्राणिनः मृताः।
प्र. वैज्ञानिकानुसारं पृथ्वी कस्मात् प्रकम्पते? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: पृथिव्याः अन्तर्गर्भे विद्यमानाः बृहत्यः पाषाण-शिलाः यदा संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति तदा भीषणं संस्खलनं संस्खलनजन्यं कम्पनं च जायते। तदेव भयावहकम्पनं धरायाः उपरितलम् आगत्य महाकम्पनं जनयति।
प्र. भूकम्पात् रक्षणाय भूकम्परहस्यज्ञाः किं कथयन्ति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्। तटबन्धं निर्माय बृहन्मात्रं नदीजलम् अपि एकस्मिन् स्थले न पुञ्जीकरणीयम्, अन्यथा असन्तुलनवशात् भूकम्पः सम्भवति।
प्र. ज्वालामुखविस्फोटेन कथं विनाशः भवति? संस्कृतेन उत्तरत।
उत्तर: पृथिव्याः गर्भे विद्यमानः अग्निः यदा खनिजमृत्तिकाशिलादिसञ्चयं क्वथयति तदा तत् सर्वं लावारसताम् उपेत्य धरां पर्वतं वा विदार्य बहिः निष्क्रामति। अयं लावारसः यदा नदीवेगेन प्रवहति तदा पार्श्वस्थग्रामाः नगराणि वा तदुदरे क्षणेनैव समाविशन्ति।
प्र. ‘योगक्षेम’ की पुस्तक में दी गई परिभाषा लिखकर बताइए कि पञ्चतत्त्वों से इसका क्या संबंध है। (हिंदी में)
उत्तर: पुस्तक: “अप्राप्तस्य प्राप्तिः योगः, प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः”, यानी जो नहीं मिला उसे पाना योग और जो मिला है उसकी रक्षा क्षेम है।
पाठ के अनुसार क्षिति, जल, पावक, समीर, गगन, ये पाँच तत्त्व शान्त रहें तो धरती का योगक्षेम करते हैं; अशान्त हों तो वही महाविनाश लाते हैं।
प्र. योग्यताविस्तार में वराहसंहिता के श्लोक के अनुसार भूकम्प के चार कारण (मत) हिंदी में लिखिए। (4 × ½)
उत्तर: 1. कुछ लोग इसे धरती के भीतर के जल में रहने वाले जीवों का किया हुआ मानते हैं।
2. दूसरे इसे धरती के भार से थके दिग्गजों की साँसों से उत्पन्न मानते हैं।
3. कुछ के अनुसार वायु से टकराई वायु धरती पर गिरकर शब्द करती है।
4. कुछ आचार्य इसे अदृष्ट (न दिखने वाले कारण) से हुआ मानते हैं।
प्र. पुस्तक के अनुसार भूकम्प परिचय और सुनामी के बारे में दो-दो बातें हिंदी में लिखिए।
उत्तर: भूकम्प: भूमि का कम्पन भूकम्प है; जिस बिन्दु पर कम्पन उत्पन्न होता है वह उद्गम केन्द्र है, और कम्पन तरंगों के रूप में चारों ओर फैलता है।
सुनामी: यह भी एक प्रकार का भूकम्पन है, जिसमें भूमि के भीतर बहुत गहराई से तीव्र कम्पन होता है; यह समुद्र के जल को ऊँचा उठाता है, जिससे तटीय क्षेत्र सबसे अधिक प्रभावित होते हैं।
प्र. कोष्ठकेषु दत्तेषु धातुषु निर्देशानुसारं रिक्तस्थाने पूरयत: (क) लावारसः नदीवेगेन ________। (प्र + वह्, लट्, प्रथम-पुरुषः एकवचनम्) (ख) वयं साहसेन यत्नं ________। (कृ, लट्, उत्तम-पुरुषः बहुवचनम्)
उत्तर: (क) प्रवहति (ख) कुर्मः
4 4 अंक के प्रश्न
प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन गद्यांशस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
भूकम्पः दैवः प्रकोपः अस्ति, तस्य उपशमनस्य (i) ________ उपायः न दृश्यते। विज्ञानगर्वितः मानवः प्रकृतिसमक्षं (ii) ________ एव अस्ति। अतः बहुभूमिकभवनानाम् (iii) ________ न करणीयम्। शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य (iv) ________ कल्पन्ते।
मञ्जूषा: योगक्षेमाभ्याम्, स्थिरः, निर्माणम्, वामनकल्पः
उत्तर: (i) स्थिरः (ii) वामनकल्पः (iii) निर्माणम् (iv) योगक्षेमाभ्याम्
प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन भूकम्पकारणविषये भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत।
पृथिव्याः अन्तर्गर्भे (i) ________ पाषाणशिलाः संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति, तदा भीषणं (ii) ________ जायते। (iii) ________ विस्फोटैः अपि भूकम्पः जायते। तदा पृथिव्याः गर्भात् (iv) ________ दुर्वारगत्या बहिः निष्क्रामति।
मञ्जूषा: लावारसः, बृहत्यः, ज्वालामुखपर्वतानां, संस्खलनम्
उत्तर: (i) बृहत्यः (ii) संस्खलनम् (iii) ज्वालामुखपर्वतानां (iv) लावारसः
प्र. पाठस्य घटनाक्रमानुसारं अधोलिखितवाक्यानि समुचितक्रमेण लिखत (8 × ½):
(i) पृथिव्याः अन्तर्गर्भे शिलाः संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति इति वैज्ञानिकाः कथयन्ति।
(ii) गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि भारतराष्ट्रं उल्लासे मग्नम् आसीत्।
(iii) शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते।
(iv) भुजनगरं मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्।
(v) 2005 तमे वर्षे कश्मीर-प्रान्ते महत्कम्पनं जातम्।
(vi) ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैः अपि भूकम्पः जायते।
(vii) भूमिगर्भात् निस्सरन्तीभिः जलधाराभिः महाप्लावनदृश्यम् उपस्थितम्।
(viii) बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम् इति भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति।
उत्तर: 1. (ii) गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि भारतराष्ट्रं उल्लासे मग्नम् आसीत्।
2. (iv) भुजनगरं मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्।
3. (vii) भूमिगर्भात् निस्सरन्तीभिः जलधाराभिः महाप्लावनदृश्यम् उपस्थितम्।
4. (v) 2005 तमे वर्षे कश्मीर-प्रान्ते महत्कम्पनं जातम्।
5. (i) पृथिव्याः अन्तर्गर्भे शिलाः संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति इति वैज्ञानिकाः कथयन्ति।
6. (vi) ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैः अपि भूकम्पः जायते।
7. (viii) बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम् इति भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति।
8. (iii) शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते।
प्र. ‘भूकम्पविषये’ पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदं संस्कृतेन लिखत।
उत्तर: 1. भूमेः कम्पनं भूकम्पः कथ्यते।
2. पृथिव्याः अन्तर्गर्भे विद्यमानाः शिलाः यदा संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति तदा भूकम्पः जायते।
3. ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैः अपि भूकम्पः जायते।
4. 2001 तमे वर्षे गुर्जरराज्ये कच्छजनपदे भीषणः भूकम्पः अभवत्।
5. बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्, आपत्काले च साहसेन यत्नः करणीयः।
प्र. ‘भूकम्पविभीषिका’ पाठ का केंद्रीय भाव (संदेश) हिंदी में लिखिए।
उत्तर: विषय: पाठ प्राकृतिक आपदाओं में से एक, भूकम्प की विभीषिका दिखाता है: 2001 में गणतन्त्र-दिवस पर कच्छ (गुजरात) का भूकम्प और 2005 में कश्मीर-पाकिस्तान का भूकम्प।
कारण: धरती के भीतर शिलाओं का संघर्षण और ज्वालामुखी के विस्फोट; बहुत अधिक जल को एक स्थान पर रोकने से असन्तुलन।
बचाव: भूकम्प रोकने का स्थिर उपाय नहीं, मनुष्य प्रकृति के सामने बौना है; फिर भी बहुमंजिले भवन न बनाएँ, नदीजल एक जगह इकट्ठा न करें।
संदेश: पञ्चतत्त्व शान्त रहें तो योगक्षेम, अशान्त हों तो महाविनाश। आपत्ति में घबराहट छोड़कर साहस से यत्न करें तो हम बच सकते हैं।