इस अध्याय के 20 बहुविकल्पीय (MCQ / वस्तुनिष्ठ) प्रश्न, परीक्षा की प्रचलित शैलियों में। हर प्रश्न के उत्तर के साथ व्याख्या भी दी गई है, ताकि केवल सही विकल्प नहीं, उसकी वजह भी याद रहे।
1 सीधे प्रश्न
सीधे प्रश्न
- 1 अंक‘भूकम्पविभीषिका’ पाठ में किस वर्ष के गणतन्त्र-दिवस पर आए भूकम्प का वर्णन है?
(क) 2005(ख) 2004(ग) 1999(घ) 2001 - 1 अंकभूकम्पस्य केन्द्रभूतं नगरं किम् आसीत्?
(क) कच्छनगरम्(ख) श्रीनगरम्(ग) भुजनगरम्(घ) गढवालनगरम् - 1 अंकभुजनगरं किम् इव खण्डखण्डम् जातम्?
(क) काष्ठफलकम्(ख) काचपात्रम्(ग) पाषाणखण्डम्(घ) मृत्तिकाक्रीडनकम् - 1 अंकपञ्चोत्तर-द्विसहस्रतमे ख्रीष्टाब्दे (2005) कुत्र धरायाः महत्कम्पनं जातम्?
(क) गुर्जर-राज्ये कच्छजनपदे च(ख) कश्मीर-प्रान्ते पाकिस्तान-देशे च(ग) हिमाचल-प्रदेशे(घ) गङ्गा-तटे - 1 अंकवैज्ञानिकानुसारं पृथिव्याः अन्तर्गर्भे शिलाः कस्मात् त्रुट्यन्ति?
(क) जलवेगात्(ख) वायुवेगात्(ग) विद्युत्पातात्(घ) संघर्षणवशात् - 1 अंकपाठानुसारं लावारसः सेल्सियश-ताप-मात्रायाः कियतीम् अङ्कताम् उपगतः भवति?
(क) अष्टशताङ्कताम् (800)(ख) पञ्चशताङ्कताम् (500)(ग) सहस्राङ्कताम् (1000)(घ) षट्शताङ्कताम् (600) - 1 अंकप्रकृतिसमक्षं विज्ञानगर्वितः मानवः कीदृशः अस्ति?
(क) वामनकल्पः(ख) विशालकायः(ग) सर्वशक्तिमान्(घ) सर्वज्ञः - 1 अंक‘योगक्षेम’ में ‘योग’ का अर्थ पुस्तक के अनुसार क्या है?
(क) प्राप्त की रक्षा(ख) प्राप्त का त्याग(ग) अप्राप्त की प्राप्ति(घ) शरीर का व्यायाम - 1 अंक“ज्वालामुद्गिरन्त एते पर्वता अपि भीषणं भूकम्पं जनयन्ति।” अत्र ‘जनयन्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(क) भूकम्पम्(ख) पर्वताः(ग) ज्वालाम्(घ) भीषणम् - 1 अंक‘निर्माय’ इति पदस्य विलोमपदं किम्?
(क) रचयित्वा(ख) विनाश्य(ग) कृत्वा(घ) स्थापयित्वा - 1 अंक‘विस्फोटैः + अपि’ इत्यस्य सन्धिः का?
(क) विस्फोटैऽपि(ख) विस्फोटैसपि(ग) विस्फोटोऽपि(घ) विस्फोटैरपि - 1 अंक‘सहस्रशोऽन्ये’ इति पदस्य शुद्धः सन्धिविच्छेदः कः?
(क) सहस्रशो + अन्ये(ख) सहस्रशः + अन्ये(ग) सहस्रश + अन्ये(घ) सहस्रशः + न्ये - 1 अंक‘धृतवान्’ इति पदे कः प्रत्ययः?
(क) क्त(ख) शतृ(ग) क्तवतु(घ) तव्यत् - 1 अंक‘दारुणा च सा विभीषिका’ इति विग्रहस्य समस्तपदं किम्?
(क) दारुणाविभीषिका(ख) विभीषिकादारुणा(ग) दारुणविभीषिका(घ) दारुणीविभीषिका - 1 अंक“क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः ________।” (भू, लङ्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)
(क) भवन्ति(ख) अभवत्(ग) अभवन्(घ) भविष्यन्ति - 1 अंकउचितम् अव्ययं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: “________ समग्रमपि भारतराष्ट्रं उल्लासे मग्नमासीत् तदा गुर्जर-राज्यं विपन्नं जातम्।”
(क) यद्यपि(ख) यथा(ग) यदा(घ) यत्र - 1 अंकवराहसंहिता के श्लोक के अनुसार ‘केचित् अन्ये आचार्याः’ भूकम्प को किससे हुआ मानते हैं?
(क) दिग्गजों की साँस से(ख) जल में रहने वाले जीवों से(ग) वायु के टकराने से(घ) अदृष्ट से
2 अभिकथन-कारण
अभिकथन-कारण
- 1 अंकअभिकथन (A): सन् 2001 के भूकम्प में भुज नगर टुकड़े-टुकड़े हो गया।
कारण (R): भुज नगर उस भूकम्प का केन्द्र (केन्द्रभूत) था।
(क) अभिकथन (A) और कारण (R) दोनों सही हैं, और R, A की सही व्याख्या है।(ख) A और R दोनों सही हैं, परंतु R, A की सही व्याख्या नहीं है।(ग) A सही है, परंतु R ग़लत है।(घ) A ग़लत है, परंतु R सही है।
3 सुमेलन कीजिए
सुमेलन कीजिए
- 1 अंकसूची I (पद) को सूची II (अर्थ) से सुमेलित कीजिए:
P. पावकः Q. समीरः R. क्षितिः S. गगनम्
1. आकाश 2. अग्नि 3. पृथ्वी 4. वायु
(क) P-4, Q-2, R-3, S-1(ख) P-2, Q-4, R-1, S-3(ग) P-3, Q-4, R-2, S-1(घ) P-2, Q-4, R-3, S-1
4 रिक्त स्थान
रिक्त स्थान
- 1 अंक“तटबन्धं निर्माय बृहन्मात्रं ________ अपि नैकस्मिन् स्थले पुञ्जीकरणीयम्।”
(क) भवनम्(ख) लावारसम्(ग) धनम्(घ) नदीजलम्
उत्तर कुंजी एवं व्याख्या
सीधे प्रश्न
- (घ) “एकोत्तरद्विसहस्रतमेख्रीष्टाब्दे (2001 ईस्वीये वर्षे) गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि …”
- (ग) “भूकम्पस्य केन्द्रभूतं भुजनगरं तु मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्।”
- (घ) मृत्तिकाक्रीडनकमिव = मिट्टी के खिलौने के समान (पुस्तक का शब्दार्थ)।
- (ख) “पञ्चोत्तर-द्विसहस्रतमे ख्रीष्टाब्दे (2005 ईस्वीये वर्षे) अपि कश्मीर-प्रान्ते पाकिस्तान-देशे च धरायाः महत्कम्पनं जातम्।”
- (घ) “… बृहत्यः पाषाण- शिलाः यदा संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति तदा जायते भीषणं संस्खलनम्।”
- (क) “सेल्सियश-ताप-मात्राया अष्टशताङ्कतामुपगतोऽयं लावारसो …”
- (क) “प्रकृतिसमक्षमद्यापि विज्ञानगर्वितो मानवः वामनकल्प एव।” वामनकल्पः = बौना।
- (ग) शब्दार्थ: “अप्राप्तस्य प्राप्तिः योगः, प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः”।
- (ख) पैदा करने वाले पर्वत हैं; क्रिया भी बहुवचन है।
- (ख) निर्माय = बनाकर; विनाश्य = नष्ट करके (अभ्यास 7अ)।
- (घ) रत्व: ऐ के बाद विसर्ग और आगे स्वर, तो विसर्ग → र्।
- (ख) उत्व (अः → ओ), फिर पूर्वरूप (अ → ऽ)। ‘सहस्रशो’ कोई पद नहीं, इसलिए विच्छेद में मूल पद ‘सहस्रशः’ लिखें।
- (ग) धृ + क्तवतु = धृतवान् (अभ्यास 8अ)।
- (ग) कर्मधारय समास में स्त्रीलिङ्ग विशेषण पुंवत् हो जाता है: दारुणविभीषिका (अभ्यास 8आ)।
- (ग) √भू लङ् प्र.पु. बहुवचन = अभवन् (अभ्यास 5ग)।
- (ग) ‘तदा’ का जोड़ा ‘यदा’ है: यदा … तदा (जब … तब)।
- (घ) “केचित् त्वदृष्टकारितमिदमन्ये प्राहुराचार्याः”: कुछ आचार्य इसे अदृष्ट से किया गया कहते हैं।
अभिकथन-कारण
- (क) “भूकम्पस्य केन्द्रभूतं भुजनगरं तु मृत्तिकाक्रीडनकमिव खण्डखण्डम् जातम्।” केन्द्र होने से ही वहाँ सबसे अधिक विनाश हुआ।
सुमेलन कीजिए
- (घ) पावक = अग्नि, समीर = वायु, क्षिति = पृथ्वी, गगन = आकाश।
रिक्त स्थान
- (घ) गद्यांश 5: नदी का बहुत अधिक जल एक स्थान पर इकट्ठा न करें।
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री