Class 10 Sanskrit Vyakaranavithi Chapter 11 वाच्य परिवर्तन Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “________ पत्राणि लिख्यन्ते।” (अहम्)

उत्तर: मया पत्राणि लिख्यन्ते। (कर्मवाच्य का कर्ता तृतीया)

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “________ गीतं गीयते।” (गायिका)

उत्तर: गायिकया गीतं गीयते। (गायिका का तृतीया एकवचन)

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “________ हस्यते।” (बालकाः)

उत्तर: बालकैः हस्यते। (भाववाच्य का कर्ता तृतीया बहुवचन)

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “पित्रा ________ नीयते।” (पुत्र)

उत्तर: पित्रा पुत्रः नीयते। (कर्म प्रथमा एकवचन, क्रिया एकवचन)

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “अस्माभिः ________ श्रूयन्ते।” (कथा)

उत्तर: अस्माभिः कथाः श्रूयन्ते। (क्रिया बहुवचन, इसलिए कर्म प्रथमा बहुवचन)

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “युष्माभिः फलानि ________।” (खाद्)

उत्तर: युष्माभिः फलानि खाद्यन्ते। (कर्म फलानि बहुवचन)

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “मया त्वं ________।” (दृश्)

उत्तर: मया त्वं दृश्यसे। (कर्म त्वम्, मध्यम पुरुष एकवचन)

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “तैः ________।” (स्था, भाववाच्य)

उत्तर: तैः स्थीयते। (भाववाच्य: प्र.पु. एकवचन)

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “छात्राः पाठं ________।” (पठ्, कर्तृवाच्य)

उत्तर: छात्राः पाठं पठन्ति। (क्रिया कर्ता छात्राः के अनुसार बहुवचन)

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “________ कार्यं क्रियते।” (सेविका)

उत्तर: सेविकया कार्यं क्रियते। (सेविका का तृतीया एकवचन)

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “मुनिना सत्यम् ________।” (वद्)

उत्तर: मुनिना सत्यम् उद्यते। (वद् → उद्यते)

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं कोष्ठकात् पदस्य उचितं रूपं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “नृपेण ________ रक्ष्यन्ते।” (प्रजा)

उत्तर: नृपेण प्रजाः रक्ष्यन्ते। (कर्म प्रथमा बहुवचन)

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: रमा पुष्पाणि चिनोति। (कर्मवाच्ये)

उत्तर: रमया पुष्पाणि चीयन्ते।

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: अहं जलं पिबामि। (कर्मवाच्ये)

उत्तर: मया जलं पीयते।

प्रश्न 15 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: यूयं धावथ। (भाववाच्ये)

उत्तर: युष्माभिः धाव्यते।

प्रश्न 16 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: तेन ग्रन्थः पठ्यते। (कर्तृवाच्ये)

उत्तर: सः ग्रन्थं पठति।

प्रश्न 17 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: बालिकाभिः नृत्यते। (कर्तृवाच्ये)

उत्तर: बालिकाः नृत्यन्ति।

प्रश्न 18 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: आवां भोजनं पचावः। (कर्मवाच्ये)

उत्तर: आवाभ्यां भोजनं पच्यते।

प्रश्न 19 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: गुरुः शिष्यान् पश्यति। (कर्मवाच्ये)

उत्तर: गुरुणा शिष्याः दृश्यन्ते।

प्रश्न 20 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: मया कार्यं क्रियते। (कर्तृवाच्ये)

उत्तर: अहं कार्यं करोमि।

प्रश्न 21 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: शिशुः शेते। (भाववाच्ये)

उत्तर: शिशुना शय्यते।

प्रश्न 22 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके निर्दिष्टं वाच्यं प्रयुज्य वाक्यं पुनः लिखत: कविः काव्यं रचयति। (कर्मवाच्ये)

उत्तर: कविना काव्यं रच्यते।

2 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. वाच्य किसे कहते हैं? संस्कृत में वाच्य के तीन भेदों के नाम एक-एक उदाहरण सहित लिखिए।

उत्तर: अभिव्यक्ति या कथन के प्रकटीकरण की विधा को वाच्य कहते हैं।
(1) कर्तृवाच्य: रामः गृहं गच्छति।
(2) कर्मवाच्य: रामेण गृहं गम्यते।
(3) भाववाच्य: मया सुप्यते।

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. कर्तृवाच्य और कर्मवाच्य में दो अंतर उदाहरण सहित लिखिए।

उत्तर: (1) कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा और कर्म द्वितीया में होता है; कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया और कर्म प्रथमा में।
(2) कर्तृवाच्य में क्रिया कर्ता के अनुसार होती है; कर्मवाच्य में क्रिया कर्म के लिङ्ग, पुरुष, वचन के अनुसार।
उदाहरण: सैनिकः देशं रक्षति (कर्तृ.) → सैनिकेन देशः रक्ष्यते (कर्म.)।

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. भाववाच्य की दो विशेषताएँ उदाहरण सहित लिखिए।

उत्तर: (1) कर्ता में तृतीया विभक्ति होती है और कर्म नहीं होता।
(2) क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन में रहती है, कर्ता एकवचन हो या बहुवचन।
उदाहरण: मया सुप्यते; अस्माभिः सुप्यते।

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. कर्मवाच्य में परिवर्तित कीजिए: (क) सैनिकः देशं रक्षति। (ख) वयं ग्रन्थान् पठामः।

उत्तर: (क) सैनिकेन देशः रक्ष्यते।
(ख) अस्माभिः ग्रन्थाः पठ्यन्ते।

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. भाववाच्य में परिवर्तित कीजिए: (क) बालिका हसति। (ख) ते तिष्ठन्ति।

उत्तर: (क) बालिकया हस्यते।
(ख) तैः स्थीयते।

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. कर्तृवाच्य में परिवर्तित कीजिए: (क) मया चित्रे दृश्येते। (ख) रामेण गृहं गम्यते।

उत्तर: (क) अहं चित्रे पश्यामि।
(ख) रामः गृहं गच्छति।

प्रश्न 7 (2 अंक)

प्र. कर्मवाच्य में परिवर्तित कीजिए: (क) त्वं मां पश्यसि। (ख) अहं युवां रक्षामि।

उत्तर: (क) त्वया अहं दृश्ये। (कर्म अहम्, इसलिए क्रिया उत्तम पुरुष एकवचन)
(ख) मया युवां रक्ष्येथे। (कर्म युवाम्, इसलिए क्रिया मध्यम पुरुष द्विवचन)

प्रश्न 8 (2 अंक)

प्र. (पुस्तक, भूतकाल) कर्मवाच्य में परिवर्तित कीजिए: (क) बालकः ग्रन्थं पठितवान्। (ख) सीता गीतं गीतवती।

उत्तर: (क) बालकेन ग्रन्थः पठितः। (क्त, कर्म ग्रन्थः के अनुसार पुं. एकवचन)
(ख) सीतया गीतं गीतम्। (क्त, कर्म गीतम् के अनुसार नपुं. एकवचन)

प्रश्न 9 (2 अंक)

प्र. निम्नलिखित क्रियाओं के कर्मवाच्य रूप लिखिए: वदति, वसति, स्वपिति, गृह्णाति।

उत्तर: वदति → उद्यते; वसति → उष्यते; स्वपिति → सुप्यते; गृह्णाति → गृह्यते। (चारों में धातु का व/र उ/ऋ में बदलता है।)

3 3 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (3 अंक)

प्र. वाच्यानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत: (क) “________ फलानि खाद्यन्ते।” (सः) (ख) “मया ________ पठ्यन्ते।” (पुस्तकम्) (ग) “छात्रैः विद्यालयः ________।” (गम्)

उत्तर: (क) तेन फलानि खाद्यन्ते। (कर्ता तृतीया)
(ख) मया पुस्तकानि पठ्यन्ते। (क्रिया बहुवचन, इसलिए कर्म प्रथमा बहुवचन)
(ग) छात्रैः विद्यालयः गम्यते। (कर्म विद्यालयः एकवचन)

प्रश्न 2 (3 अंक)

प्र. कर्तृवाच्य को कर्मवाच्य में बदलने के तीन नियम उदाहरण सहित लिखिए।

उत्तर: (1) कर्ता की प्रथमा विभक्ति तृतीया में बदलती है: छात्रः → छात्रेण।
(2) कर्म की द्वितीया विभक्ति प्रथमा में बदलती है, वचन वही रहता है: ग्रन्थम् → ग्रन्थः।
(3) क्रिया मूल धातु + य + आत्मनेपद प्रत्यय से बनती है और कर्म के पुरुष-वचन के अनुसार होती है: पठति → पठ्यते।
छात्रः ग्रन्थं पठति → छात्रेण ग्रन्थः पठ्यते।

प्रश्न 3 (3 अंक)

प्र. निर्देशानुसार वाच्य परिवर्तित कीजिए: (क) छात्राः हसन्ति। (भाववाच्य) (ख) सा पत्रं लिखति। (कर्मवाच्य) (ग) तैः ग्रन्थाः पठ्यन्ते। (कर्तृवाच्य)

उत्तर: (क) छात्रैः हस्यते।
(ख) तया पत्रं लिख्यते।
(ग) ते ग्रन्थान् पठन्ति।

प्रश्न 4 (3 अंक)

प्र. तीनों वाच्यों में कर्ता, कर्म और क्रिया की स्थिति लिखिए।

उत्तर: कर्तृवाच्य: कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया, क्रिया कर्ता के अनुसार (रामः गृहं गच्छति)।
कर्मवाच्य: कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, क्रिया कर्म के लिङ्ग-पुरुष-वचन के अनुसार (रामेण गृहं गम्यते)।
भाववाच्य: कर्ता तृतीया, कर्म नहीं, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन (मया सुप्यते)।