Class 10 Sanskrit Vyakaranavithi Chapter 11 वाच्य परिवर्तन Notes in Hindi

Contents hide
इस अध्याय में आप सीखेंगे
  • वाच्य का अर्थ और संस्कृत के तीन वाच्य: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य, भाववाच्य
  • हर वाच्य में कर्ता, कर्म और क्रिया की विभक्ति और क्रिया किसके अनुसार चलती है
  • लट् लकार (वर्तमानकाल) में कर्तृवाच्य को कर्मवाच्य और भाववाच्य में बदलने की विधि, और उल्टा
  • कर्मवाच्य की क्रिया के रूप: पुस्तक के बारह युग्म और परीक्षा में आने वाली अन्य क्रियाएँ
  • कर्ता के तृतीया रूप और कर्म के प्रथमा रूप की तालिकाएँ
  • भूतकाल में क्तवतु से क्त वाला परिवर्तन (पुस्तक में है, CBSE से बाहर)
वाच्यकर्तृवाच्यकर्मवाच्यभाववाच्यकर्ताकर्मक्रियातृतीयाआत्मनेपदलट् लकारक्तक्तवतु

1 CBSE 2026-27 में वाच्य से क्या पूछा जाता है

परीक्षा का दायरा: कक्षा 10 (विषय-कोड 122)

प्रश्नपत्र के खण्ड ‘ग’ (अनुप्रयुक्तव्याकरणम्, 25 अंक) में वाच्यपरिवर्तनम् का एक प्रश्न है: 3 अंक (3 × 1)। पाठ्यक्रम के शब्द हैं: “केवलं लट्लकारे (कर्तृ-कर्म-क्रिया)”। यानी:

  • केवल लट् लकार (वर्तमानकाल) के वाक्य पूछे जाते हैं।
  • वाक्य में रिक्त स्थान कर्ता, कर्म या क्रिया किसी एक की जगह होता है। चार विकल्पों में से वाच्य के अनुसार सही पद चुनकर पूरा वाक्य फिर से लिखना होता है।
  • प्रश्न का रूप: “वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखित-वाक्यानि पुनः लिखत”।
भाग CBSE में इन नोट्स में
कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य, भाववाच्य की पहचान और नियम हाँ खंड 2 से 6
लट् लकार में वाच्य परिवर्तन हाँ खंड 7 से 10
भूतकाल में क्तवतु → क्त वाच्य परिवर्तन (पुस्तक पृष्ठ 126) वाच्य वाले प्रश्न में नहीं (क्त, क्तवतु के रूप प्रत्यय वाले प्रश्न में आते हैं) खंड 11

CBSE में, पर पुस्तक के इस अध्याय में नहीं: कर्मवाच्य की क्रिया के उत्तम और मध्यम पुरुष के रूप (मया त्वं दृश्यसे), पुस्तक की सूची से बाहर की क्रियाएँ (जैसे वद् → उद्यते, दा → दीयते) और कर्ता के तृतीया रूपों की पूरी तालिका। इन्हें “सामान्य ज्ञान (CBSE पाठ्यक्रम में)” लिखकर पढ़ाया गया है।

2 वाच्य क्या है

अभिव्यक्ति या कथन के प्रकटीकरण की विधा को वाच्य कहते हैं। संस्कृत में वाच्य तीन तरह के होते हैं

व्याकरणवीथिः, पृष्ठ 124

याद करेंपरिभाषा 1

वाच्य: अभिव्यक्ति या कथन के प्रकटीकरण की विधा (बात कहने का ढंग) को वाच्य कहते हैं। एक ही बात तीन ढंग से कही जा सकती है, इसलिए संस्कृत में वाच्य तीन तरह के होते हैं।

सरल भाषा में: वाक्य में किसे प्रधान (मुख्य) बनाकर बात कही गई है, यही वाच्य बताता है। हिंदी में भी ऐसा होता है: “राम पुस्तक पढ़ता है” (कर्ता प्रधान), “राम द्वारा पुस्तक पढ़ी जाती है” (कर्म प्रधान), “राम से सोया नहीं जाता” (क्रिया का भाव प्रधान)।

वाच्य (तीन भेद)
1. कर्तृवाच्यकर्ता प्रधान: कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया, क्रिया कर्ता के अनुसार। रामः गृहं गच्छति।
2. कर्मवाच्यकर्म प्रधान: कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, क्रिया कर्म के अनुसार। रामेण गृहं गम्यते।
3. भाववाच्यक्रिया का भाव प्रधान: कर्ता तृतीया, कर्म नहीं, क्रिया प्रथम पुरुष एकवचन। मया सुप्यते।

2.1 पहले तीन शब्द पक्के करें: कर्ता, कर्म, क्रिया

शब्द अर्थ “रामः गृहं गच्छति” में
कर्ता काम करने वाला रामः (राम)
कर्म जिस पर काम का फल पड़े, “क्या / किसे” का उत्तर गृहम् (घर)
क्रिया काम बताने वाला पद गच्छति (जाता है)
याद करेंपरिभाषा 2

सकर्मक धातु: जिस धातु के साथ कर्म आता है, जैसे पठ् (पढ़ना: क्या पढ़ता है? पुस्तक), खाद् (खाना), लिख् (लिखना)। इनसे कर्मवाच्य बनता है। (सामान्य ज्ञान)

याद करेंपरिभाषा 3

अकर्मक धातु: जिस धातु के साथ कर्म नहीं आता, जैसे हस् (हँसना), स्वप् (सोना), आस् (बैठना), भू (होना), रुद् (रोना)। इनसे भाववाच्य बनता है। (सामान्य ज्ञान)

3 कर्तृवाच्य

इस वाच्य में कर्ता प्रधान होता है तथा क्रिया कर्ता के अनुसार प्रयुक्त होती है। इसके कर्ता में प्रथमा विभक्ति तथा कर्म में द्वितीया विभक्ति का प्रयोग होता है।

व्याकरणवीथिः, पृष्ठ 124

याद करेंपरिभाषा 4

कर्तृवाच्य: जिस वाक्य में कर्ता प्रधान हो, कर्ता में प्रथमा और कर्म में द्वितीया विभक्ति हो, और क्रिया कर्ता के पुरुष और वचन के अनुसार हो। जैसे: रामः गृहं गच्छति।

पुस्तक के उदाहरण (पृष्ठ 124):

वाक्य कर्ता (प्रथमा) कर्म (द्वितीया) क्रिया
रामः गृहं गच्छति। रामः गृहम् गच्छति (कर्ता राम के अनुसार एकवचन)
बालिका पाठम् पठितवती। बालिका पाठम् पठितवती
सैनिकः देशं रक्षति। सैनिकः देशम् रक्षति

3.1 कर्तृवाच्य में क्रिया कर्ता के साथ कैसे बदलती है

कर्तृवाच्य में क्रिया का पुरुष और वचन वही होता है जो कर्ता का है। पठ् धातु, लट् लकार, परस्मैपद:

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष सः पठति तौ पठतः ते पठन्ति
मध्यम पुरुष त्वं पठसि युवां पठथः यूयं पठथ
उत्तम पुरुष अहं पठामि आवां पठावः वयं पठामः
ध्यान दें

कर्तृवाच्य में कर्म बदल जाए तो क्रिया नहीं बदलती: “सः फलं खादति”, “सः फलानि खादति”, दोनों में क्रिया “खादति” ही है, क्योंकि कर्ता “सः” वही है।

4 कर्मवाच्य

कर्मवाच्य में कर्म की प्रधानता होती है, अत: कर्म में प्रथमा तथा कर्ता में तृतीया विभक्ति का प्रयोग होता है। यहाँ क्रिया का प्रयोग कर्म के अनुसार होता है। जिस लिङ्ग, पुरुष तथा वचन में कर्म होता है, उसी लिङ्ग, पुरुष तथा वचन में क्रिया का प्रयोग होता है।

व्याकरणवीथिः, पृष्ठ 124

याद करेंपरिभाषा 5

कर्मवाच्य: जिस वाक्य में कर्म प्रधान हो, कर्म में प्रथमा और कर्ता में तृतीया विभक्ति हो, और क्रिया कर्म के लिङ्ग, पुरुष और वचन के अनुसार हो। जैसे: रामेण गृहं गम्यते।

पुस्तक के उदाहरण (पृष्ठ 124-125):

वाक्य कर्ता (तृतीया) कर्म (प्रथमा) क्रिया (कर्म के अनुसार)
रामेण गृहं गम्यते। रामेण गृहम् (एकवचन) गम्यते (एकवचन)
विद्यार्थिना पाठः पठ्यते। विद्यार्थिना पाठः (एकवचन) पठ्यते (एकवचन)
मया चित्रे दृश्येते। मया चित्रे (द्विवचन) दृश्येते (द्विवचन)

पुस्तक की व्याख्या: इन वाक्यों में क्रमशः गृहम्, पाठः तथा चित्रे कर्म हैं। पहले दो वाक्यों में कर्म एकवचन है, इसलिए क्रिया भी एकवचन में है; तीसरे में “चित्रे” द्विवचन है, इसलिए क्रिया भी द्विवचन (दृश्येते) में है।

4.1 कर्मवाच्य की क्रिया कैसे बनती है

सूत्र (लट् लकार)

धातु + य (यक्) + आत्मनेपद का प्रत्यय = कर्मवाच्य / भाववाच्य की क्रिया

पठ् + य + ते = पठ्यते · लिख् + य + ते = लिख्यते · गम् + य + ते = गम्यते

क्रिया मूल धातु से बनती है: पठति की जगह पठ्, गच्छति की जगह मूल धातु गम्, और धातु के ठीक बाद “य” लगता है। प्रत्यय हमेशा आत्मनेपद के होते हैं (ते, एते, अन्ते…), चाहे धातु कर्तृवाच्य में परस्मैपदी हो (पठति) या आत्मनेपदी (सेवते → सेव्यते)। (यक् और आत्मनेपद का नियम: सामान्य ज्ञान, CBSE पाठ्यक्रम में)

पठ्यते के नौ रूप (लट् लकार, कर्मवाच्य):

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम पुरुष पठ्यते पठ्येते पठ्यन्ते
मध्यम पुरुष पठ्यसे पठ्येथे पठ्यध्वे
उत्तम पुरुष पठ्ये पठ्यावहे पठ्यामहे

4.2 क्रिया कर्म के अनुसार: वचन

कर्ता एक ही रहे, केवल कर्म का वचन बदले, तो क्रिया बदल जाती है:

कर्तृवाच्य कर्मवाच्य कर्म का वचन
बालकः ग्रन्थं पठति। बालकेन ग्रन्थः पठ्यते। एकवचन
बालकः ग्रन्थौ पठति। बालकेन ग्रन्थौ पठ्येते। द्विवचन
बालकः ग्रन्थान् पठति। बालकेन ग्रन्थाः पठ्यन्ते। बहुवचन

और उल्टा: कर्ता का वचन बदले पर कर्म वही रहे, तो क्रिया नहीं बदलती: बालकेन / बालकाभ्याम् / बालकैः ग्रन्थः पठ्यते।

4.3 क्रिया कर्म के अनुसार: पुरुष (सामान्य ज्ञान, CBSE पाठ्यक्रम में)

जब कर्म युष्मद् (त्वम्) या अस्मद् (अहम्) हो, तो क्रिया मध्यम या उत्तम पुरुष में आती है:

कर्तृवाच्य कर्मवाच्य कर्म का पुरुष-वचन
अहं त्वां पश्यामि। मया त्वं दृश्यसे। मध्यम पुरुष एकवचन
त्वं मां पश्यसि। त्वया अहं दृश्ये। उत्तम पुरुष एकवचन
पिता युवां रक्षति। पित्रा युवां रक्ष्येथे। मध्यम पुरुष द्विवचन
गुरुः अस्मान् पश्यति। गुरुणा वयं दृश्यामहे। उत्तम पुरुष बहुवचन

4.4 क्रिया कर्म के अनुसार: लिङ्ग

लट् लकार की क्रिया (पठ्यते) तीनों लिङ्गों में एक जैसी रहती है, इसलिए लिङ्ग का अंतर भूतकाल के क्त प्रत्यय वाले रूप में दिखता है: तेन ग्रन्थः पठितः, तेन कथा पठिता, तेन पुस्तकं पठितम् (खंड 11)।

5 भाववाच्य

भाववाच्य के कर्ता में तृतीया विभक्ति का प्रयोग होता है। भाववाच्य में क्रिया का अर्थ या भाव ही प्रधान होता है, क्रिया प्रथम पुरुष एकवचन में ही प्रयुक्त होती है। भले ही कर्ता एकवचन में हो या बहुवचन में।

व्याकरणवीथिः, पृष्ठ 125

याद करेंपरिभाषा 6

भाववाच्य: जिस वाक्य में क्रिया का अर्थ या भाव प्रधान हो, कर्ता में तृतीया विभक्ति हो, और क्रिया हमेशा प्रथम पुरुष एकवचन में हो, कर्ता एकवचन हो या बहुवचन। जैसे: मया सुप्यते।

पुस्तक का उदाहरण (पृष्ठ 125):

पुस्तक का उदाहरण

(मया / त्वया / युवाभ्याम् / आवाभ्यां / अस्माभिः / तैः) सुप्यते / आस्यते।

कर्ता कोई भी हो, एकवचन (मया), द्विवचन (युवाभ्याम्) या बहुवचन (अस्माभिः, तैः), क्रिया “सुप्यते” (सोया जाता है) और “आस्यते” (बैठा जाता है) ही रहती है।

भाववाच्य अकर्मक धातु से बनता है, इसलिए इसमें कर्म नहीं होता। उदाहरण:

कर्तृवाच्य भाववाच्य धातु
बालकः हसति। बालकेन हस्यते। हस्
बालकाः हसन्ति। बालकैः हस्यते। हस्
अहं स्वपिमि। मया सुप्यते। स्वप्
त्वं तिष्ठसि। त्वया स्थीयते। स्था
वयं धावामः। अस्माभिः धाव्यते। धाव्
सा रोदिति। तया रुद्यते। रुद्
ताः नृत्यन्ति। ताभिः नृत्यते। नृत्
शिशुः शेते। शिशुना शय्यते। शी
सबसे आम ग़लती

“बालकैः हस्यन्ते” ग़लत है। भाववाच्य में कर्ता बहुवचन हो तब भी क्रिया प्रथम पुरुष एकवचन ही रहती है: बालकैः हस्यते।

6 तीनों वाच्य एक नज़र में

बिंदु कर्तृवाच्य कर्मवाच्य भाववाच्य
प्रधान कर्ता कर्म क्रिया का भाव
कर्ता की विभक्ति प्रथमा तृतीया तृतीया
कर्म की विभक्ति द्वितीया प्रथमा कर्म नहीं होता
क्रिया किसके अनुसार कर्ता के पुरुष-वचन कर्म के लिङ्ग-पुरुष-वचन सदा प्रथम पुरुष एकवचन
लट् में क्रिया का रूप पठति, हसति पठ्यते (धातु + य + आत्मनेपद) हस्यते (धातु + य + ते)
धातु सकर्मक या अकर्मक सकर्मक अकर्मक
पुस्तक का उदाहरण रामः गृहं गच्छति। रामेण गृहं गम्यते। मया सुप्यते।

7 वाच्य परिवर्तन के नियम: कर्तृवाच्य से कर्मवाच्य

कर्तृवाच्य में वर्तमानकाल की क्रियाओं को यदि कर्मवाच्य में परिवर्तित किया जाता है तो क्रियाओं में इस प्रकार परिवर्तन होता है।

व्याकरणवीथिः, पृष्ठ 125

7.1 पुस्तक के उदाहरण: बारह क्रिया-युग्म

कर्तृवाच्य की क्रिया कर्मवाच्य / भाववाच्य की क्रिया धातु क्या बदला
पठति पठ्यते पठ् धातु + य + ते
लिखति लिख्यते लिख् धातु + य + ते
खादति खाद्यते खाद् धातु + य + ते
भवति भूयते भू मूल धातु “भू” लौट आई
धावति धाव्यते धाव् धातु + य + ते
हसति हस्यते हस् धातु + य + ते
करोति क्रियते कृ ऋ का “रि”
क्रीणाति क्रीयते क्री मूल धातु “क्री”
नयति नीयते नी मूल धातु “नी”
गच्छति गम्यते गम् “गच्छ” की जगह मूल धातु “गम्”
उत्पतति उत्पत्यते उत् + पत् उपसर्ग वैसा ही, पत् + य + ते
रोदिति रुद्यते रुद् मूल धातु “रुद्”
याद रखने की कुंजी

कर्मवाच्य की क्रिया कर्तृवाच्य की क्रिया से नहीं, मूल धातु से बनती है। इसलिए पहले धातु पहचानिए: गच्छति → गम्, करोति → कृ, पश्यति → दृश्, पिबति → पा, तिष्ठति → स्था।

7.2 परिवर्तन के तीन चरण

चरण 1: कर्ताप्रथमा → तृतीया (छात्रः → छात्रेण, अहम् → मया)
↓
चरण 2: कर्मद्वितीया → प्रथमा, वचन वही (ग्रन्थम् → ग्रन्थः, फलानि → फलानि)
↓
चरण 3: क्रियाधातु + य + आत्मनेपद प्रत्यय, कर्म के पुरुष-वचन के अनुसार (पठति → पठ्यते)
↓
परिणामछात्रः ग्रन्थं पठति। → छात्रेण ग्रन्थः पठ्यते।
चित्र 1: कर्तृवाच्य से कर्मवाच्य: कर्ता, कर्म और क्रिया तीनों बदलते हैं
चित्र 1: कर्तृवाच्य से कर्मवाच्य: कर्ता, कर्म और क्रिया तीनों बदलते हैं

7.3 हल किए गए उदाहरण

कर्तृवाच्य कर्मवाच्य ध्यान दें
सैनिकः देशं रक्षति। सैनिकेन देशः रक्ष्यते। देशम् (पुं.) → देशः
सीता पत्रं लिखति। सीतया पत्रं लिख्यते। पत्रम् नपुंसक है, रूप वही रहा
वयं गीतानि गायामः। अस्माभिः गीतानि गीयन्ते। कर्म बहुवचन, क्रिया बहुवचन; गै → गीयते
माता भोजनं पचति। मात्रा भोजनं पच्यते। माता → मात्रा
बालिकाः पुष्पाणि चिन्वन्ति। बालिकाभिः पुष्पाणि चीयन्ते। चि → चीयते
यूयं जलं पिबथ। युष्माभिः जलं पीयते। पा → पीयते
नृपः प्रजाः पालयति। नृपेण प्रजाः पाल्यन्ते। प्रजाः (द्वितीया बहु.) → प्रजाः (प्रथमा बहु.)
कविः काव्यं रचयति। कविना काव्यं रच्यते। णिच् वाली धातु: रचयति → रच्यते

8 कर्ता का तृतीया रूप और कर्म का प्रथमा रूप

वाच्य बदलते समय सबसे अधिक अंक शब्द-रूप की ग़लती से कटते हैं। ये तालिकाएँ पक्की करें। (सामान्य ज्ञान, CBSE पाठ्यक्रम में)

8.1 सर्वनाम: प्रथमा → तृतीया

सर्वनाम एकवचन द्विवचन बहुवचन
अस्मद् (मैं) अहम् → मया आवाम् → आवाभ्याम् वयम् → अस्माभिः
युष्मद् (तुम) त्वम् → त्वया युवाम् → युवाभ्याम् यूयम् → युष्माभिः
तद् पुंलिङ्ग (वह) सः → तेन तौ → ताभ्याम् ते → तैः
तद् स्त्रीलिङ्ग (वह) सा → तया ते → ताभ्याम् ताः → ताभिः
तद् नपुंसकलिङ्ग (वह) तत् → तेन ते → ताभ्याम् तानि → तैः

8.2 संज्ञा शब्द: तृतीया रूप

शब्द (प्रथमा एकवचन) प्रकार तृतीया एकवचन द्विवचन बहुवचन
बालकः अकारान्त पुं. बालकेन बालकाभ्याम् बालकैः
फलम् अकारान्त नपुं. फलेन फलाभ्याम् फलैः
लता आकारान्त स्त्री. लतया लताभ्याम् लताभिः
मुनिः इकारान्त पुं. मुनिना मुनिभ्याम् मुनिभिः
मतिः इकारान्त स्त्री. मत्या मतिभ्याम् मतिभिः
नदी ईकारान्त स्त्री. नद्या नदीभ्याम् नदीभिः
साधुः उकारान्त पुं. साधुना साधुभ्याम् साधुभिः
धेनुः उकारान्त स्त्री. धेन्वा धेनुभ्याम् धेनुभिः
पिता ऋकारान्त पुं. पित्रा पितृभ्याम् पितृभिः
नेता ऋकारान्त पुं. नेत्रा नेतृभ्याम् नेतृभिः
माता ऋकारान्त स्त्री. मात्रा मातृभ्याम् मातृभिः
राजा नकारान्त पुं. राज्ञा राजभ्याम् राजभिः
विद्यार्थी इन्-अन्त पुं. विद्यार्थिना विद्यार्थिभ्याम् विद्यार्थिभिः
दो जोड़ियाँ जो उलझती हैं

मुनिना (पुंलिङ्ग इकारान्त) बनाम मत्या (स्त्रीलिङ्ग इकारान्त); साधुना (पुंलिङ्ग उकारान्त) बनाम धेन्वा (स्त्रीलिङ्ग उकारान्त)। तृतीया में “ना” पुंलिङ्ग (और नपुंसक) का चिह्न है।

8.3 कर्म: द्वितीया → प्रथमा

शब्द द्वितीया (कर्तृवाच्य में कर्म) प्रथमा (कर्मवाच्य में कर्म)
बालक (पुं.) बालकम्, बालकौ, बालकान् बालकः, बालकौ, बालकाः
लता (स्त्री.) लताम्, लते, लताः लता, लते, लताः
फल (नपुं.) फलम्, फले, फलानि फलम्, फले, फलानि
मुनि (पुं.) मुनिम्, मुनी, मुनीन् मुनिः, मुनी, मुनयः
नदी (स्त्री.) नदीम्, नद्यौ, नदीः नदी, नद्यौ, नद्यः
साधु (पुं.) साधुम्, साधू, साधून् साधुः, साधू, साधवः
माता (स्त्री.) मातरम्, मातरौ, मातॄः माता, मातरौ, मातरः
अस्मद् / युष्मद् माम्, आवाम्, अस्मान् / त्वाम्, युवाम्, युष्मान् अहम्, आवाम्, वयम् / त्वम्, युवाम्, यूयम्
नपुंसकलिङ्ग का सीधा नियम

नपुंसकलिङ्ग शब्दों के प्रथमा और द्वितीया के रूप एक जैसे होते हैं। इसलिए कर्मवाच्य में ऐसा कर्म दिखने में नहीं बदलता: रामेण गृहं गम्यते, मया जलं पीयते। पर व्याकरण में वह प्रथमा ही है।

9 कर्मवाच्य और भाववाच्य की क्रियाओं की बड़ी तालिका

पुस्तक की बारह क्रियाओं के अलावा ये क्रियाएँ भी CBSE के वाक्यों में आती हैं। कई धातुओं में “य” लगने से पहले धातु का रूप बदलता है। (पुस्तक की क्रियाएँ मोटे अक्षरों में; बाकी सामान्य ज्ञान, CBSE पाठ्यक्रम में)

9.1 बिना बदलाव वाली धातुएँ (धातु + य + ते)

कर्तृवाच्य धातु कर्मवाच्य / भाववाच्य कर्तृवाच्य धातु कर्मवाच्य / भाववाच्य
पठति पठ् पठ्यते रक्षति रक्ष् रक्ष्यते
लिखति लिख् लिख्यते त्यजति त्यज् त्यज्यते
खादति खाद् खाद्यते पचति पच् पच्यते
हसति हस् हस्यते क्रीडति क्रीड् क्रीड्यते
धावति धाव् धाव्यते नृत्यति नृत् नृत्यते
उत्पतति उत् + पत् उत्पत्यते सेवते सेव् सेव्यते
भ्रमति भ्रम् भ्रम्यते लभते लभ् लभ्यते

9.2 मूल धातु लौटती है

कर्तृवाच्य मूल धातु कर्मवाच्य / भाववाच्य
गच्छति गम् गम्यते
पश्यति दृश् दृश्यते (पुस्तक: मया चित्रे दृश्येते)
रोदिति रुद् रुद्यते
भवति भू भूयते
अस्ति अस् (कर्मवाच्य में भू) भूयते
क्रीणाति क्री क्रीयते
नयति नी नीयते
इच्छति इष् इष्यते
जानाति ज्ञा ज्ञायते
कर्षति कृष् कृष्यते
आस्ते आस् आस्यते (पुस्तक का उदाहरण)

9.3 धातु का स्वर बदलता है

बदलाव कर्तृवाच्य धातु कर्मवाच्य / भाववाच्य
व/य/र का उ/इ/ऋ (सम्प्रसारण) वदति वद् उद्यते
वक्ति वच् उच्यते
वसति वस् उष्यते
वहति वह् उह्यते
स्वपिति स्वप् सुप्यते (पुस्तक का उदाहरण)
यजति यज् इज्यते
गृह्णाति / पृच्छति ग्रह् / प्रच्छ् गृह्यते / पृच्छ्यते
आ (या ऐ) का ई ददाति दा दीयते
पिबति पा पीयते
तिष्ठति स्था स्थीयते
गायति गै गीयते
ह्रस्व स्वर दीर्घ शृणोति श्रु श्रूयते
चिनोति चि चीयते
जयति जि जीयते
ऋ का रि / अर् करोति कृ क्रियते
हरति हृ ह्रियते
स्मरति स्मृ स्मर्यते
ई का अय् शेते शी शय्यते

9.4 “-अयति” वाली (णिच् / चुरादि) क्रियाएँ: “अय” हटता है

कर्तृवाच्य कर्मवाच्य कर्तृवाच्य कर्मवाच्य
कथयति कथ्यते पालयति पाल्यते
पूजयति पूज्यते चिन्तयति चिन्त्यते
धारयति धार्यते दण्डयति दण्ड्यते
रचयति रच्यते चोरयति चोर्यते
इन रूपों में सबसे अधिक ग़लती

वद्यते ✗ → उद्यते ✓ · पिब्यते ✗ → पीयते ✓ · गाय्यते ✗ → गीयते ✓ · कर्यते ✗ → क्रियते ✓ · गच्छ्यते ✗ → गम्यते ✓ · स्वप्यते ✗ → सुप्यते ✓

10 हर दिशा में वाच्य परिवर्तन

10.1 कर्तृवाच्य से भाववाच्य

चरण 1कर्ता प्रथमा → तृतीया (छात्राः → छात्रैः)
↓
चरण 2क्रिया: धातु + य + ते (प्रथम पुरुष एकवचन ही)
↓
परिणामछात्राः हसन्ति। → छात्रैः हस्यते। (पुस्तक का अभ्यास-उदाहरण)

10.2 कर्मवाच्य या भाववाच्य से कर्तृवाच्य (उल्टी दिशा)

चरण 1तृतीया वाला कर्ता → प्रथमा (मया → अहम्, तैः → ते)
↓
चरण 2प्रथमा वाला कर्म → द्वितीया (ग्रन्थः → ग्रन्थम्); भाववाच्य में कर्म है ही नहीं
↓
चरण 3क्रिया कर्ता के पुरुष-वचन के अनुसार, कर्तृवाच्य के लट् रूप में (पठ्यते → पठामि / पठन्ति)
↓
परिणाममया पुस्तकानि पठ्यन्ते। → अहं पुस्तकानि पठामि।
दिया गया वाक्य वाच्य कर्तृवाच्य
मया चित्रे दृश्येते। कर्म अहं चित्रे पश्यामि।
तेन रोटिका खाद्यते। कर्म सः रोटिकां खादति।
शकुन्तलया राजभवनं गम्यते। कर्म शकुन्तला राजभवनं गच्छति।
गायकेन गीतं गीयते। कर्म गायकः गीतं गायति।
युष्माभिः धाव्यते। भाव यूयं धावथ।
बालिकाभिः नृत्यते। भाव बालिकाः नृत्यन्ति।
त्वया अहं दृश्ये। कर्म त्वं मां पश्यसि।
भाववाच्य से कर्तृवाच्य में वचन कहाँ से लें?

भाववाच्य की क्रिया हमेशा एकवचन होती है, इसलिए कर्तृवाच्य की क्रिया का वचन कर्ता से लीजिए: अस्माभिः हस्यते → वयं हसामः (क्योंकि अस्माभिः बहुवचन, उत्तम पुरुष)।

10.3 पहचान: वाक्य किस वाच्य में है?

कर्ता किस विभक्ति में? कर्म है? क्रिया वाच्य
प्रथमा हो या न हो कर्ता के अनुसार (पठति, हसन्ति) कर्तृवाच्य
तृतीया हाँ, प्रथमा में य + आत्मनेपद, कर्म के अनुसार (पठ्यन्ते) कर्मवाच्य
तृतीया नहीं य + ते, प्रथम पुरुष एकवचन (हस्यते) भाववाच्य

11 भूतकाल: क्तवतु से क्त (पुस्तक पृष्ठ 126, CBSE से बाहर)

“भूतकाल की क्रियाओं में कर्तृवाच्य में जहाँ ‘क्तवतु’ प्रत्यय का प्रयोग होता है, वहाँ कर्मवाच्य में ‘क्त’ प्रत्यय का प्रयोग होता है— साथ ही साथ कर्ता में तृतीया विभक्ति होती है।”

व्याकरणवीथिः, पृष्ठ 126

याद करेंपरिभाषा 7

क्तवतु और क्त: भूतकाल के कर्तृवाच्य में क्रिया क्तवतु-प्रत्ययान्त होती है (खादितवान्) और कर्ता के लिङ्ग-वचन के अनुसार चलती है; कर्मवाच्य में क्रिया क्त-प्रत्ययान्त होती है (खादितानि) और कर्म के लिङ्ग-वचन के अनुसार चलती है, कर्ता तृतीया में।

पुस्तक के उदाहरण (पृष्ठ 126):

कर्तृवाच्य (क्तवतु) कर्मवाच्य (क्त) क्त वाला पद किसके अनुसार
सः फलानि खादितवान्। तेन फलानि खादितानि। फलानि: नपुं. बहुवचन
अहम् ग्रन्थान् पठितवान्। मया ग्रन्थाः पठिताः। ग्रन्थाः: पुं. बहुवचन
वयम् गुरुम् पूजितवन्तः। अस्माभिः गुरुः पूजितः। गुरुः: पुं. एकवचन

क्त और क्तवतु प्रत्यय CBSE के प्रत्यय वाले प्रश्न (खण्ड ग) में आते हैं, इसलिए इनके रूप वहाँ भी काम आएँगे; केवल भूतकाल का वाच्य परिवर्तन वाच्य वाले प्रश्न से बाहर है।

11.1 क्तवतु और क्त के रूप (सामान्य ज्ञान)

प्रत्यय लिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन
क्तवतु (कर्ता के अनुसार) पुं. पठितवान् पठितवन्तौ पठितवन्तः
स्त्री. पठितवती पठितवत्यौ पठितवत्यः
नपुं. पठितवत् पठितवती पठितवन्ति
क्त (कर्म के अनुसार) पुं. पठितः पठितौ पठिताः
स्त्री. पठिता पठिते पठिताः
नपुं. पठितम् पठिते पठितानि

11.2 अभ्यास में आने वाली क्त / क्तवतु जोड़ियाँ (सामान्य ज्ञान)

धातु क्तवतु (पुं.) क्त (पुं. / स्त्री. / नपुं.)
कृ कृतवान् कृतः / कृता / कृतम्
श्रु श्रुतवान् श्रुतः / श्रुता / श्रुतम्
पा पीतवान् पीतः / पीता / पीतम्
पूज् पूजितवान् पूजितः / पूजिता / पूजितम्
कथ् कथितवान् कथितः / कथिता / कथितम्
आ + दृ आदृतवान् आदृतः / आदृता / आदृतम्
लिख् लिखितवान् लिखितः / लिखिता / लिखितम्
पच् पक्ववान् (स्त्री. पक्ववती) पक्वः / पक्वा / पक्वम्
गम् गतवान् गतः / गता / गतम्
दृश् दृष्टवान् दृष्टः / दृष्टा / दृष्टम्
दा दत्तवान् दत्तः / दत्ता / दत्तम्

उदाहरण: बालकः फलं खादितवान्। → बालकेन फलं खादितम्। · सा कथां श्रुतवती। → तया कथा श्रुता। · युवाभ्यां सुलेखः लिखितः। → युवां सुलेखं लिखितवन्तौ (कर्ता स्त्रीलिङ्ग हों तो लिखितवत्यौ)।

भाववाच्य में क्त (सामान्य ज्ञान)

भूतकाल के भाववाच्य में क्त-प्रत्ययान्त पद नपुंसकलिङ्ग एकवचन में रहता है: सः हसितवान् → तेन हसितम्।

12 CBSE प्रश्न कैसे हल करें

प्रश्न का रूप (3 × 1 = 3)

वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखित-वाक्यानि पुनः लिखत। हर वाक्य के नीचे चार विकल्प (क, ख, ग, घ) होते हैं।

1. वाच्य पहचानिएकर्ता तृतीया में हो और क्रिया “धातु + य + ते / न्ते” हो तो कर्मवाच्य या भाववाच्य (मन्यते, जायते जैसी कुछ क्रियाएँ कर्तृवाच्य में भी “य” वाली होती हैं, इसलिए कर्ता की विभक्ति ज़रूर देखें)
↓
2. रिक्त स्थान किसका है?कर्ता, कर्म या क्रिया
↓
3. नियम लगाइएकर्ता → तृतीया; कर्म → प्रथमा और क्रिया के वचन से मिलान; क्रिया → कर्म के पुरुष-वचन के अनुसार
↓
4. पूरा वाक्य फिर से लिखिएकेवल अक्षर (क/ख) नहीं; ः, ं, ् ध्यान से
रिक्त स्थान वाक्य (अभ्यास के लिए) उत्तर कारण
कर्ता _____ फलानि खाद्यन्ते। (वानरः / वानरेण / वानरम् / वानरान्) वानरेण कर्मवाच्य का कर्ता तृतीया में
कर्म मया _____ दृश्यन्ते। (मयूरः / मयूरान् / मयूराः / मयूरेण) मयूराः कर्म प्रथमा, और क्रिया बहुवचन है
क्रिया छात्रैः पाठाः _____। (पठ्यते / पठ्यन्ते / पठन्ति / पठ्येते) पठ्यन्ते कर्म पाठाः बहुवचन, इसलिए क्रिया बहुवचन
क्रिया शिक्षकेण सत्यम् _____। (वदति / वद्यते / उद्यते / उद्यन्ते) उद्यते वद् का कर्मवाच्य उद्यते; कर्म एकवचन

पुस्तक के अभ्यासकार्यम् (पृष्ठ 127-128) में पाँच प्रकार के प्रश्न हैं (पूरे हल “NCERT समाधान” में हैं): यथानिर्दिष्ट वाच्य परिवर्तन (प्र. 1), कर्तृपद की पूर्ति (प्र. 2), कर्मपद की पूर्ति (प्र. 3), क्रियापद की पूर्ति (प्र. 4) और कर्ता-कर्म की विभक्ति का चयन (प्र. 5)।

13 आम ग़लतियाँ

✓ ऐसे लिखें

  • बालकेन फलानि खाद्यन्ते
  • छात्रैः हस्यते
  • मया त्वं दृश्यसे
  • तेन जलं पीयते
  • नेत्रा भाषणं क्रियते
  • मात्रा भोजनं पच्यते
  • सैनिकेन देशः रक्ष्यते

✗ ऐसे न लिखें

  • बालकेन फलानि खाद्यते (क्रिया कर्म से नहीं मिली)
  • छात्रैः हस्यन्ते (भाववाच्य में बहुवचन)
  • मया त्वं दृश्यते (कर्म का पुरुष छोड़ा)
  • तेन जलं पिब्यते
  • नेतेन भाषणं क्रियते
  • माताया भोजनं पच्यते
  • सैनिकेन देशं रक्ष्यते (कर्म द्वितीया में छूट गया)
दो भ्रम जो सबसे अधिक होते हैं

(1) कर्मवाच्य में क्रिया कर्म के अनुसार चलती है, कर्ता के अनुसार नहीं: बालकैः ग्रन्थः पठ्यते (कर्ता बहुवचन, फिर भी क्रिया एकवचन)। (2) भाववाच्य में क्रिया हमेशा प्रथम पुरुष एकवचन: अस्माभिः हस्यते, कभी “हस्यामहे” नहीं।

सभी परिभाषाएँ एक जगह
वाच्यअभिव्यक्ति या कथन के प्रकटीकरण की विधा; तीन भेद
सकर्मक धातुजिसके साथ कर्म आता है; इससे कर्मवाच्य बनता है
अकर्मक धातुजिसके साथ कर्म नहीं आता; इससे भाववाच्य बनता है
कर्तृवाच्यकर्ता प्रधान; कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया, क्रिया कर्ता के अनुसार
कर्मवाच्यकर्म प्रधान; कर्म प्रथमा, कर्ता तृतीया, क्रिया कर्म के लिङ्ग-पुरुष-वचन के अनुसार
भाववाच्यक्रिया का भाव प्रधान; कर्ता तृतीया, कर्म नहीं, क्रिया प्रथम पुरुष एकवचन
क्तवतु / क्तभूतकाल: कर्तृवाच्य में क्तवतु (कर्ता के अनुसार), कर्मवाच्य में क्त (कर्म के अनुसार)
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • CBSE: खण्ड ग, वाच्यपरिवर्तनम्, केवल लट् लकार, 3 × 1 = 3 अंक; रिक्त स्थान कर्ता, कर्म या क्रिया में
  • कर्तृवाच्य: कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया, क्रिया कर्ता के अनुसार (रामः गृहं गच्छति)
  • कर्मवाच्य: कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, क्रिया कर्म के अनुसार (रामेण गृहं गम्यते, मया चित्रे दृश्येते)
  • भाववाच्य: कर्ता तृतीया, कर्म नहीं, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन (मया / अस्माभिः सुप्यते)
  • कर्मवाच्य की क्रिया = मूल धातु + य + आत्मनेपद: पठ्यते, पठ्येते, पठ्यन्ते; दृश्यसे; दृश्ये
  • विशेष रूप: भूयते, क्रियते, गम्यते, नीयते, रुद्यते, उद्यते, उच्यते, सुप्यते, दीयते, पीयते, स्थीयते, गीयते, श्रूयते, शय्यते
  • तृतीया: मया, त्वया, तेन, तया, अस्माभिः, युष्माभिः, तैः, ताभिः; पित्रा, मात्रा, नेत्रा, राज्ञा, मुनिना, नद्या
  • भूतकाल (CBSE से बाहर): क्तवतु → क्त; सः फलानि खादितवान् → तेन फलानि खादितानि
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं तीनों वाच्यों में कर्ता, कर्म और क्रिया की स्थिति बिना देखे लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं पुस्तक की बारह क्रियाओं और 9.3 की विशेष क्रियाओं के कर्मवाच्य रूप बता सकता हूँ?
  • क्या मैं अस्मद्, युष्मद्, तद् के तृतीया रूप तीनों वचनों में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं कर्म के पुरुष-वचन देखकर कर्मवाच्य की क्रिया का सही रूप चुन सकता हूँ (दृश्यसे, दृश्ये)?
  • क्या मैं भाववाच्य से कर्तृवाच्य बनाते समय क्रिया का वचन कर्ता से ले सकता हूँ?