NCERT व्याकरणवीथिः (कक्षा 9 एवं 10) के पञ्चम अध्याय “धातुरूप सामान्य परिचय” के अभ्यासकार्यम् के दोनों प्रश्नों के सभी 20 भाग, पुस्तक के क्रम और शब्दों में, पूरे वाक्य के साथ हल। हर उत्तर में कर्ता का पुरुष-वचन, धातु और लकार दिखाया गया है, ताकि उत्तर रटने के बजाय समझ में आए।
(1) कर्ता खोजिए और उसका पुरुष-वचन तय कीजिए (त्वम् = मध्यम एकवचन, आवाम् = उत्तम द्विवचन, यूयम् = मध्यम बहुवचन, संज्ञा और सर्वे = प्रथम पुरुष)। (2) लकार देखिए: प्रश्न 1 में कोष्ठक में दिया है; प्रश्न 2 में समय-सूचक शब्द (पुरा, अद्य) और अर्थ से तय कीजिए। (3) धातु परस्मैपदी है या आत्मनेपदी, देखकर उसी पद का रूप लिखिए।
1 प्र. 1. कोष्ठके प्रदत्तधातोः निर्दिष्टलकारे समुचितप्रयोगेण वाक्यानि पूरयत (पृष्ठ 48)
| क्रम | प्रश्न | उत्तर | पूरा वाक्य | व्याख्या |
|---|---|---|---|---|
| (i) | बालकाः पुस्तकानि ……… । (पठ्-लट्) | पठन्ति | बालकाः पुस्तकानि पठन्ति। | कर्ता बालकाः: प्रथम पुरुष बहुवचन; पठ् परस्मैपदी, लट्: पठन्ति (बालक पुस्तकें पढ़ते हैं)। |
| (ii) | पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांसः ……… । (भू-लृट्) | भविष्यन्ति | पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांसः भविष्यन्ति। | कर्ता ते (विद्वांसः): प्रथम पुरुष बहुवचन; भू, लृट्: भविष्यन्ति (पुस्तकें पढ़कर वे विद्वान् बनेंगे)। |
| (iii) | यूयम् उद्याने कदा ……… । (क्रीड्-लङ्) | अक्रीडत | यूयम् उद्याने कदा अक्रीडत। | कर्ता यूयम्: मध्यम पुरुष बहुवचन; क्रीड् परस्मैपदी, लङ्: आरम्भ में अ, प्रत्यय त: अक्रीडत (तुम सब उद्यान में कब खेले)। |
| (iv) | किम् आवाम् अद्य ……… । (भ्रम्-लोट्) | भ्रमाव | किम् आवाम् अद्य भ्रमाव। | कर्ता आवाम्: उत्तम पुरुष द्विवचन; भ्रम्, लोट्: प्रत्यय आव: भ्रमाव (क्या हम दोनों आज घूमें?)। भ्रम् दिवादिगण में भी चलती है; उस रूप से भ्राम्याव भी शुद्ध है। |
| (v) | त्वम् ध्यानेन पाठं ……… । (पठ्-विधिलिङ्) | पठेः | त्वम् ध्यानेन पाठं पठेः। | कर्ता त्वम्: मध्यम पुरुष एकवचन; पठ्, विधिलिङ्: पठेः (तुम्हें ध्यान से पाठ पढ़ना चाहिए)। |
| (vi) | साधवः तपः ……… । (तप्-लट्) | तपन्ति | साधवः तपः तपन्ति। | कर्ता साधवः: प्रथम पुरुष बहुवचन; तप् परस्मैपदी, लट्: तपन्ति (साधु तप करते हैं)। |
| (vii) | वयम् उत्तमान् अङ्कान् ……… । (लभ्-लृट्) | लप्स्यामहे | वयम् उत्तमान् अङ्कान् लप्स्यामहे। | कर्ता वयम्: उत्तम पुरुष बहुवचन; लभ् आत्मनेपदी, लृट्: लप्स्यामहे (हम अच्छे अंक प्राप्त करेंगे)। |
| (viii) | नाटकं दृष्ट्वा सर्वे ……… । (मुद्-लङ्) | अमोदन्त | नाटकं दृष्ट्वा सर्वे अमोदन्त। | कर्ता सर्वे: प्रथम पुरुष बहुवचन; मुद् आत्मनेपदी, लङ्: आरम्भ में अ, प्रत्यय अन्त: अमोदन्त (नाटक देखकर सब प्रसन्न हुए)। |
| (ix) | पितरं वार्धक्ये पुत्रः अवश्यं ……… । (सेव्-लोट्) | सेवताम् | पितरं वार्धक्ये पुत्रः अवश्यं सेवताम्। | कर्ता पुत्रः: प्रथम पुरुष एकवचन; सेव् आत्मनेपदी, लोट्: सेवताम् (पुत्र बुढ़ापे में पिता की अवश्य सेवा करे)। |
| (x) | हे प्रभो ! संसारे कोऽपि भिक्षां न ……… । (याच्-विधिलिङ्) | याचेत | हे प्रभो ! संसारे कोऽपि भिक्षां न याचेत। | कर्ता कः अपि (कोई भी): प्रथम पुरुष एकवचन; याच्, विधिलिङ्: याचेत (हे प्रभु! संसार में कोई भी भिक्षा न माँगे)। याच् उभयपदी है; परस्मैपद में यही रूप याचेत् होगा। |
इस प्रश्न में लभ्, मुद्, सेव् और याच् के रूप आत्मनेपद के प्रत्ययों से बने हैं: लप्स्यामहे (महे), अमोदन्त (अन्त), सेवताम् (ताम्), याचेत (ईत)। बाकी धातुएँ (पठ्, भू, क्रीड्, भ्रम्, तप्) परस्मैपदी हैं।
2 प्र. 2. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा वाक्यानि पूरयत (पृष्ठ 48)
| क्रम | प्रश्न | उत्तर | पूरा वाक्य | व्याख्या |
|---|---|---|---|---|
| (i) | अद्य युवाम् विद्यालयं किमर्थं न ………? (अगच्छताम्/ अगच्छतम्/ अगच्छत) | अगच्छतम् | अद्य युवाम् विद्यालयं किमर्थं न अगच्छतम्? | युवाम्: मध्यम पुरुष द्विवचन; लङ् में तम्: अगच्छतम्। (अगच्छताम् प्रथम पुरुष द्विवचन, अगच्छत मध्यम पुरुष बहुवचन है।) |
| (ii) | पुरा जनाः संस्कृतभाषया ……… । (भाषन्ते/ भाषामहे/ अभाषन्त) | अभाषन्त | पुरा जनाः संस्कृतभाषया अभाषन्त। | पुरा (प्राचीन काल में) बीता समय बताता है, इसलिए लङ्; जनाः प्रथम पुरुष बहुवचन: अभाषन्त (आत्मनेपद, प्रत्यय अन्त)। भाषन्ते लट् है, भाषामहे उत्तम पुरुष है। |
| (iii) | यूयम् कं पाठम् ……… ? (अपठत/ अपठत्/ अपठन्) | अपठत | यूयम् कं पाठम् अपठत? | यूयम्: मध्यम पुरुष बहुवचन; लङ् में त: अपठत। (अपठत् प्रथम पुरुष एकवचन, अपठन् प्रथम पुरुष बहुवचन है।) |
| (iv) | जीवाः सर्वेऽत्र ……… भावयन्तः परस्परम् । (मोदताम्/ मोदेताम्/ मोदन्ताम्) | मोदन्ताम् | जीवाः सर्वेऽत्र मोदन्ताम् भावयन्तः परस्परम्। | जीवाः: प्रथम पुरुष बहुवचन; मुद् आत्मनेपदी, लोट् (प्रार्थना) में अन्ताम्: मोदन्ताम् (यहाँ सब जीव एक-दूसरे का भला चाहते हुए प्रसन्न रहें)। |
| (v) | कक्षायाम् सर्वे ध्यानेन ……… । (पठतु/ पठताम्/ पठन्तु) | पठन्तु | कक्षायाम् सर्वे ध्यानेन पठन्तु। | सर्वे: प्रथम पुरुष बहुवचन; लोट् में अन्तु: पठन्तु। (पठतु एकवचन, पठताम् द्विवचन।) |
| (vi) | प्रभो मह्यम् बुद्धिम् ……… । (यच्छ/ यच्छतम्/ यच्छत) | यच्छ | प्रभो मह्यम् बुद्धिम् यच्छ। | प्रभो (हे प्रभु) एक व्यक्ति को संबोधन है, कर्ता त्वम् (छिपा हुआ): मध्यम पुरुष एकवचन, लोट् (प्रार्थना): यच्छ (प्रभु, मुझे बुद्धि दो)। |
| (vii) | वयं सदैव सुधीराः सुवीराः च ……… । (भवेव/ भवेम/ भवेयम्) | भवेम | वयं सदैव सुधीराः सुवीराः च भवेम। | वयम्: उत्तम पुरुष बहुवचन; विधिलिङ् में इम (भव + इम): भवेम। (भवेव द्विवचन, भवेयम् एकवचन।) |
| (viii) | त्वं सायं कुत्र ……… ? (गमिष्यसि/ गमिष्यथः/ गमिष्यथ) | गमिष्यसि | त्वं सायं कुत्र गमिष्यसि? | त्वम्: मध्यम पुरुष एकवचन; लृट्: गमिष्यसि (तुम शाम को कहाँ जाओगे?)। |
| (ix) | विद्वान् सर्वत्र ……… । (पूज्यन्ते/ पूज्येते/ पूज्यते) | पूज्यते | विद्वान् सर्वत्र पूज्यते। | पूज्यते कर्मवाच्य का रूप है (पूजा जाता है); क्रिया प्रथमा में आए विद्वान् (प्रथम पुरुष एकवचन) के अनुसार है, इसलिए एकवचन: पूज्यते (विद्वान् सब जगह पूजा जाता है)। पूज्येते द्विवचन, पूज्यन्ते बहुवचन है। |
| (x) | अद्यत्वे समाचारपत्रस्य महत्त्वं सर्वे ……… । (जानाति/ जानन्ति/ जानासि) | जानन्ति | अद्यत्वे समाचारपत्रस्य महत्त्वं सर्वे जानन्ति। | सर्वे: प्रथम पुरुष बहुवचन: जानन्ति (आजकल समाचार-पत्र का महत्त्व सब जानते हैं)। जानाति एकवचन, जानासि मध्यम पुरुष है। |
तीनों विकल्प एक ही धातु और लकार के होते हैं, केवल पुरुष या वचन अलग। इसलिए केवल कर्ता का पुरुष-वचन देखकर सही रूप चुनिए: एकवचन कर्ता के साथ एकवचन रूप, यूयम् के साथ मध्यम पुरुष बहुवचन, आदि।