कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः पञ्चम अध्याय “धातुरूप सामान्य परिचय” की त्वरित पुनरावृत्ति: गण, पद, दस लकार, प्रत्यय, पठ् और सेव् के पाँचों लकार, और कर्ता से क्रिया का मेल।
1 अध्याय एक नज़र में
| बिंदु | तथ्य |
|---|---|
| क्रिया | जिस शब्द से कार्य के करने या होने का बोध हो |
| धातु | क्रियापद का मूल रूप (पठति → पठ्); धातु + प्रत्यय = क्रियापद |
| 10 गण | भ्वादि, अदादि, जुहोत्यादि, दिवादि, स्वादि, रुधादि, तुदादि, तनादि, क्र्यादि, चुरादि; नाम पहली धातु पर (भू + आदि, चुर्) |
| परस्मैपदी | लट् में ति, तः, अन्ति: पठ्, लिख्, गम् |
| आत्मनेपदी | लट् में ते, इते, अन्ते: सेव्, मुद्, लभ् |
| उभयपदी | कृ, ब्रू, पच् (करोति / कुरुते); फल कर्तृगामी → आत्मनेपद, परगामी → परस्मैपद |
| CBSE 2026-27 | अलग प्रश्न नहीं; वाच्य (लट्), अशुद्धि-संशोधन (पुरुष, वचन, लकार) और कर्तृ-क्रिया चयन की नींव |
2 दस लकार
| लकार | प्रयोग | पुस्तक का उदाहरण |
|---|---|---|
| लट् | वर्तमानकाल | रामः पाठं पठति। |
| लिट् | आँखों के सामने न घटी, ऐतिहासिक घटना | रामः रावणं जघान। |
| लुट् | भविष्य, पर आज का नहीं | श्वः प्रधानमंत्री रूसदेशं गन्ता। |
| लृट् | सामान्य भविष्यत् | सः लेखं लेखिष्यति। |
| लेट् | केवल वेद में; लौकिक संस्कृत में अभाव | – |
| लोट् | आज्ञा | सः गृहकार्यं करोतु। |
| लङ् | अनद्यतन भूतकाल | रामः पाठम् अपठत्। |
| विधिलिङ् | चाहिए, करे | सः लेखं लिखेत्। |
| आशीर्लिङ् | आशीर्वाद (लिङ् का भेद) | त्वं चिरायुः भूयाः। |
| लुङ् | सामान्य भूतकाल | पुरा राजा नलः अभूत्। |
| लृङ् | एक क्रिया न होने पर दूसरी में सफलता नहीं | यदि वर्षा अभविष्यत् तर्हि दुर्भिक्षं नाभविष्यत्। |
3 प्रत्यय
मूल नौ प्रत्यय: परस्मैपद: तिप्, तस्, झि · सिप्, थस्, थ · मिप्, वस्, मस्। आत्मनेपद: त, आताम्, झ · थास्, आथाम्, ध्वम् · इट्, वहि, महिङ्।
| लकार | परस्मैपद (प्रथम · मध्यम · उत्तम) | आत्मनेपद (प्रथम · मध्यम · उत्तम) |
|---|---|---|
| लट् | ति, तः, अन्ति · सि, थः, थ · मि, वः, मः | ते, इते, अन्ते · से, इथे, ध्वे · इ, वहे, महे |
| लङ् | त्, ताम्, अन् · ः, तम्, त · अम्, आव, आम | त, इताम्, अन्त · थाः, इथाम्, ध्वम् · इ, वहि, महि |
| लृट् | स्यति, स्यतः, स्यन्ति · स्यसि, स्यथः, स्यथ · स्यामि, स्यावः, स्यामः | स्यते, स्येते, स्यन्ते · स्यसे, स्येथे, स्यध्वे · स्ये, स्यावहे, स्यामहे |
| लोट् | तु, ताम्, अन्तु · अ, तम्, त · आनि, आव, आम | ताम्, इताम्, अन्ताम् · स्व, इथाम्, ध्वम् · ऐ, आवहै, आमहै |
| विधिलिङ् | इत्, इताम्, इयुः · इः, इतम्, इत · इयम्, इव, इम | ईत, ईयाताम्, ईरन् · ईथाः, ईयाथाम्, ईध्वम् · ईय, ईवहि, ईमहि |
4 पठ् और सेव् के पाँचों लकार
| लकार | पठ् (प्रथम · मध्यम · उत्तम) | सेव् (प्रथम · मध्यम · उत्तम) |
|---|---|---|
| लट् | पठति, पठतः, पठन्ति · पठसि, पठथः, पठथ · पठामि, पठावः, पठामः | सेवते, सेवेते, सेवन्ते · सेवसे, सेवेथे, सेवध्वे · सेवे, सेवावहे, सेवामहे |
| लङ् | अपठत्, अपठताम्, अपठन् · अपठः, अपठतम्, अपठत · अपठम्, अपठाव, अपठाम | असेवत, असेवेताम्, असेवन्त · असेवथाः, असेवेथाम्, असेवध्वम् · असेवे, असेवावहि, असेवामहि |
| लृट् | पठिष्यति, पठिष्यतः, पठिष्यन्ति · पठिष्यसि, पठिष्यथः, पठिष्यथ · पठिष्यामि, पठिष्यावः, पठिष्यामः | सेविष्यते, सेविष्येते, सेविष्यन्ते · सेविष्यसे, सेविष्येथे, सेविष्यध्वे · सेविष्ये, सेविष्यावहे, सेविष्यामहे |
| लोट् | पठतु, पठताम्, पठन्तु · पठ, पठतम्, पठत · पठानि, पठाव, पठाम | सेवताम्, सेवेताम्, सेवन्ताम् · सेवस्व, सेवेथाम्, सेवध्वम् · सेवै, सेवावहै, सेवामहै |
| विधिलिङ् | पठेत्, पठेताम्, पठेयुः · पठेः, पठेतम्, पठेत · पठेयम्, पठेव, पठेम | सेवेत, सेवेयाताम्, सेवेरन् · सेवेथाः, सेवेयाथाम्, सेवेध्वम्† · सेवेय, सेवेवहि, सेवेमहि |
हर खाने में क्रम: एकवचन, द्विवचन, बहुवचन। † सेव् विधिलिङ् मध्यम पुरुष बहुवचन: पुस्तक (पृष्ठ 47) की तालिका में सेवध्वम् छपा है; प्रत्यय ईध्वम् से सेव + ईध्वम् = सेवेध्वम् (परिशिष्ट, पृष्ठ 189 में भी यही)।
5 परिशिष्ट की प्रमुख धातुएँ: प्रथम पुरुष एकवचन
| धातु | लट् | लङ् | लृट् | लोट् | विधिलिङ् |
|---|---|---|---|---|---|
| भू (होना) | भवति | अभवत् | भविष्यति | भवतु (भवतात्) | भवेत् |
| गम् (जाना) | गच्छति | अगच्छत् | गमिष्यति | गच्छतु | गच्छेत् |
| अस् (होना) | अस्ति | आसीत् | भविष्यति | अस्तु | स्यात् |
| लभ् (प्राप्त करना) | लभते | अलभत | लप्स्यते | लभताम् | लभेत |
| दा (यच्छ्) (देना) | यच्छति | अयच्छत् | दास्यति | यच्छतु | यच्छेत् |
| कृ (करना) | करोति | अकरोत् | करिष्यति | करोतु | कुर्यात् |
याद रखें: अस् का लृट् भविष्यति; गम् का लृट् गमिष्यति (गच्छ नहीं); दा का लृट् दास्यति (यच्छ नहीं); लभ् आत्मनेपदी: लप्स्यते; कृ के लट् बहुवचन कुर्वन्ति।
6 कर्ता से क्रिया का मेल
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | सः, सा, भवान् (पठति) | तौ, ते (पठतः) | ते, ताः, सर्वे (पठन्ति) |
| मध्यम | त्वम् (पठसि) | युवाम् (पठथः) | यूयम् (पठथ) |
| उत्तम | अहम् (पठामि) | आवाम् (पठावः) | वयम् (पठामः) |
भवान् प्रथम पुरुष है (भवान् पठति)। आत्मनेपदी धातु में परस्मैपद का प्रत्यय नहीं (लभते, सेवन्ते)। लङ् में आरम्भ का अ न छोड़ें (अपठत्)। लोट् उत्तम पुरुष में विसर्ग नहीं (पठाव, पठाम)। पठत = लोट्, अपठत = लङ्, पठेत = विधिलिङ् (तीनों मध्यम पुरुष बहुवचन)।
अद्य, अधुना, इदानीम् → लट्; ह्यः, पुरा → लङ्; श्वः → लृट् (पुस्तक में श्वः के साथ लुट् “गन्ता” भी); आज्ञा, प्रार्थना → लोट्; चाहिए, अवश्यं उपदेश → विधिलिङ्।