Class 10 Sanskrit Vyakaranavithi Chapter 5 धातुरूप Short Notes

कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः पञ्चम अध्याय “धातुरूप सामान्य परिचय” की त्वरित पुनरावृत्ति: गण, पद, दस लकार, प्रत्यय, पठ् और सेव् के पाँचों लकार, और कर्ता से क्रिया का मेल।

1 अध्याय एक नज़र में

बिंदु तथ्य
क्रिया जिस शब्द से कार्य के करने या होने का बोध हो
धातु क्रियापद का मूल रूप (पठति → पठ्); धातु + प्रत्यय = क्रियापद
10 गण भ्वादि, अदादि, जुहोत्यादि, दिवादि, स्वादि, रुधादि, तुदादि, तनादि, क्र्यादि, चुरादि; नाम पहली धातु पर (भू + आदि, चुर्)
परस्मैपदी लट् में ति, तः, अन्ति: पठ्, लिख्, गम्
आत्मनेपदी लट् में ते, इते, अन्ते: सेव्, मुद्, लभ्
उभयपदी कृ, ब्रू, पच् (करोति / कुरुते); फल कर्तृगामी → आत्मनेपद, परगामी → परस्मैपद
CBSE 2026-27 अलग प्रश्न नहीं; वाच्य (लट्), अशुद्धि-संशोधन (पुरुष, वचन, लकार) और कर्तृ-क्रिया चयन की नींव

2 दस लकार

लकार प्रयोग पुस्तक का उदाहरण
लट् वर्तमानकाल रामः पाठं पठति।
लिट् आँखों के सामने न घटी, ऐतिहासिक घटना रामः रावणं जघान।
लुट् भविष्य, पर आज का नहीं श्वः प्रधानमंत्री रूसदेशं गन्ता।
लृट् सामान्य भविष्यत् सः लेखं लेखिष्यति।
लेट् केवल वेद में; लौकिक संस्कृत में अभाव –
लोट् आज्ञा सः गृहकार्यं करोतु।
लङ् अनद्यतन भूतकाल रामः पाठम् अपठत्।
विधिलिङ् चाहिए, करे सः लेखं लिखेत्।
आशीर्लिङ् आशीर्वाद (लिङ् का भेद) त्वं चिरायुः भूयाः।
लुङ् सामान्य भूतकाल पुरा राजा नलः अभूत्।
लृङ् एक क्रिया न होने पर दूसरी में सफलता नहीं यदि वर्षा अभविष्यत् तर्हि दुर्भिक्षं नाभविष्यत्।

3 प्रत्यय

मूल नौ प्रत्यय: परस्मैपद: तिप्, तस्, झि · सिप्, थस्, थ · मिप्, वस्, मस्। आत्मनेपद: त, आताम्, झ · थास्, आथाम्, ध्वम् · इट्, वहि, महिङ्।

लकार परस्मैपद (प्रथम · मध्यम · उत्तम) आत्मनेपद (प्रथम · मध्यम · उत्तम)
लट् ति, तः, अन्ति · सि, थः, थ · मि, वः, मः ते, इते, अन्ते · से, इथे, ध्वे · इ, वहे, महे
लङ् त्, ताम्, अन् · ः, तम्, त · अम्, आव, आम त, इताम्, अन्त · थाः, इथाम्, ध्वम् · इ, वहि, महि
लृट् स्यति, स्यतः, स्यन्ति · स्यसि, स्यथः, स्यथ · स्यामि, स्यावः, स्यामः स्यते, स्येते, स्यन्ते · स्यसे, स्येथे, स्यध्वे · स्ये, स्यावहे, स्यामहे
लोट् तु, ताम्, अन्तु · अ, तम्, त · आनि, आव, आम ताम्, इताम्, अन्ताम् · स्व, इथाम्, ध्वम् · ऐ, आवहै, आमहै
विधिलिङ् इत्, इताम्, इयुः · इः, इतम्, इत · इयम्, इव, इम ईत, ईयाताम्, ईरन् · ईथाः, ईयाथाम्, ईध्वम् · ईय, ईवहि, ईमहि

4 पठ् और सेव् के पाँचों लकार

लकार पठ् (प्रथम · मध्यम · उत्तम) सेव् (प्रथम · मध्यम · उत्तम)
लट् पठति, पठतः, पठन्ति · पठसि, पठथः, पठथ · पठामि, पठावः, पठामः सेवते, सेवेते, सेवन्ते · सेवसे, सेवेथे, सेवध्वे · सेवे, सेवावहे, सेवामहे
लङ् अपठत्, अपठताम्, अपठन् · अपठः, अपठतम्, अपठत · अपठम्, अपठाव, अपठाम असेवत, असेवेताम्, असेवन्त · असेवथाः, असेवेथाम्, असेवध्वम् · असेवे, असेवावहि, असेवामहि
लृट् पठिष्यति, पठिष्यतः, पठिष्यन्ति · पठिष्यसि, पठिष्यथः, पठिष्यथ · पठिष्यामि, पठिष्यावः, पठिष्यामः सेविष्यते, सेविष्येते, सेविष्यन्ते · सेविष्यसे, सेविष्येथे, सेविष्यध्वे · सेविष्ये, सेविष्यावहे, सेविष्यामहे
लोट् पठतु, पठताम्, पठन्तु · पठ, पठतम्, पठत · पठानि, पठाव, पठाम सेवताम्, सेवेताम्, सेवन्ताम् · सेवस्व, सेवेथाम्, सेवध्वम् · सेवै, सेवावहै, सेवामहै
विधिलिङ् पठेत्, पठेताम्, पठेयुः · पठेः, पठेतम्, पठेत · पठेयम्, पठेव, पठेम सेवेत, सेवेयाताम्, सेवेरन् · सेवेथाः, सेवेयाथाम्, सेवेध्वम्† · सेवेय, सेवेवहि, सेवेमहि

हर खाने में क्रम: एकवचन, द्विवचन, बहुवचन। † सेव् विधिलिङ् मध्यम पुरुष बहुवचन: पुस्तक (पृष्ठ 47) की तालिका में सेवध्वम् छपा है; प्रत्यय ईध्वम् से सेव + ईध्वम् = सेवेध्वम् (परिशिष्ट, पृष्ठ 189 में भी यही)।

5 परिशिष्ट की प्रमुख धातुएँ: प्रथम पुरुष एकवचन

धातु लट् लङ् लृट् लोट् विधिलिङ्
भू (होना) भवति अभवत् भविष्यति भवतु (भवतात्) भवेत्
गम् (जाना) गच्छति अगच्छत् गमिष्यति गच्छतु गच्छेत्
अस् (होना) अस्ति आसीत् भविष्यति अस्तु स्यात्
लभ् (प्राप्त करना) लभते अलभत लप्स्यते लभताम् लभेत
दा (यच्छ्) (देना) यच्छति अयच्छत् दास्यति यच्छतु यच्छेत्
कृ (करना) करोति अकरोत् करिष्यति करोतु कुर्यात्

याद रखें: अस् का लृट् भविष्यति; गम् का लृट् गमिष्यति (गच्छ नहीं); दा का लृट् दास्यति (यच्छ नहीं); लभ् आत्मनेपदी: लप्स्यते; कृ के लट् बहुवचन कुर्वन्ति।

6 कर्ता से क्रिया का मेल

पुरुष एकवचन द्विवचन बहुवचन
प्रथम सः, सा, भवान् (पठति) तौ, ते (पठतः) ते, ताः, सर्वे (पठन्ति)
मध्यम त्वम् (पठसि) युवाम् (पठथः) यूयम् (पठथ)
उत्तम अहम् (पठामि) आवाम् (पठावः) वयम् (पठामः)
सबसे आम भूलें

भवान् प्रथम पुरुष है (भवान् पठति)। आत्मनेपदी धातु में परस्मैपद का प्रत्यय नहीं (लभते, सेवन्ते)। लङ् में आरम्भ का अ न छोड़ें (अपठत्)। लोट् उत्तम पुरुष में विसर्ग नहीं (पठाव, पठाम)। पठत = लोट्, अपठत = लङ्, पठेत = विधिलिङ् (तीनों मध्यम पुरुष बहुवचन)।

लकार के संकेत-शब्द

अद्य, अधुना, इदानीम् → लट्; ह्यः, पुरा → लङ्; श्वः → लृट् (पुस्तक में श्वः के साथ लुट् “गन्ता” भी); आज्ञा, प्रार्थना → लोट्; चाहिए, अवश्यं उपदेश → विधिलिङ्।