NCERT व्याकरणवीथिः (कक्षा 9 एवं 10) के अष्टम अध्याय “प्रत्यय” के सातों अभ्यासकार्यम् के सभी प्रश्न, पुस्तक के क्रम और शब्दों में, पूरे उत्तरों के साथ। हर उत्तर के साथ प्रत्यय का नियम या कारण दिया गया है, ताकि उत्तर रटने के बजाय समझ में आए।
CBSE 2026-27 के लिए
कक्षा 10 के प्रश्नपत्र में प्रत्यय से 4 अंक आते हैं: तव्यत्, अनीयर्, क्त, क्तवतु (कृत्); मतुप्, ठक्, त्व, तल् (तद्धित); टाप्, ङीप् (स्त्री)। अभ्यासकार्यम् 3, 4, 6 और 7 के उत्तर इन्हीं प्रत्ययों पर हैं; इन्हें विशेष ध्यान से पढ़ें।
1 अभ्यासकार्यम् 1: क्त्वा, ल्यप्, तुमुन् (पृष्ठ 66-67)
1.1 प्र. 1. प्रत्ययं संयुज्य वियुज्य वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
दृश् + क्त्वा |
दृष्ट्वा |
संयोजन: दृश् + त्वा |
| (ii) |
प्रणम्य |
प्र + नम् + ल्यप् |
विभाग: उपसर्ग प्र के कारण ल्यप् (य) |
| (iii) |
उपविश्य |
उप + विश् + ल्यप् |
विभाग: उपसर्ग उप, इसलिए ल्यप् |
| (iv) |
सोढुम् |
सह् + तुमुन् |
विभाग: तुमुन् (तुम्), सह् → सोढ् |
| (v) |
सह् + क्त्वा |
सोढ्वा |
संयोजन: सह् धातु से क्त्वा में सहित्वा रूप भी बनता है (सामान्य ज्ञान) |
| (vi) |
आ + नी + ल्यप् |
आनीय |
संयोजन: उपसर्ग आ, इसलिए ल्यप् (य) |
1.2 प्र. 2. अधोलिखितवाक्येषु कोष्ठके प्रदत्तधातुषु क्त्वा/ल्यप्/तुमुन् प्रत्यययोगेन निष्पन्नपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत
यथा: सः पुस्तकम् आदाय (आ + दा + ल्यप्) गच्छति। सः पुस्तकं दत्त्वा (दा + क्त्वा) क्रीडति।
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
रामः कन्दुकम् …….. (आ + नी + ल्यप्) क्रीडति। |
रामः कन्दुकम् आनीय क्रीडति। |
ल्यप्: लाकर |
| (ii) |
श्यामः कन्दुकम् …….. (नी + क्त्वा) गच्छति। |
श्यामः कन्दुकम् नीत्वा गच्छति। |
क्त्वा: ले जाकर |
| (iii) |
रामः कन्दुकम् …….. (ग्रह् + तुमुन्) श्यामम् अनुधावति। |
रामः कन्दुकम् ग्रहीतुम् श्यामम् अनुधावति। |
तुमुन्: लेने के लिए; ग्रह् में बीच में दीर्घ ई |
| (iv) |
श्यामः …….. (वि + हस् + ल्यप्) कन्दुकम् ददाति। |
श्यामः विहस्य कन्दुकम् ददाति। |
ल्यप्: हँसकर |
| (v) |
रामः कन्दुकम् …….. (प्र + आप् + ल्यप्) पुनः प्रसन्नः भवति। |
रामः कन्दुकम् प्राप्य पुनः प्रसन्नः भवति। |
ल्यप्: प्राप्त करके |
1.3 प्र. 3. उदाहरणमनुसृत्य स्थूलपदेषु धातून् प्रत्ययान् च वियुज्य लिखत
यथा: बालकः गुरुं नत्वा गच्छति। नम् + क्त्वा
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
सः अत्र आगत्य पठति। |
आ + गम् + ल्यप् |
उपसर्ग आ, इसलिए ल्यप् |
| (ii) |
त्वं कुत्र गत्वा क्रीडसि। |
गम् + क्त्वा |
उपसर्ग नहीं, इसलिए क्त्वा |
| (iii) |
बालकः विहस्य वदति। |
वि + हस् + ल्यप् |
उपसर्ग वि, इसलिए ल्यप् |
| (iv) |
त्वं पुस्तकं क्रेतुम् गच्छसि। |
क्री + तुमुन् |
खरीदने के लिए |
| (v) |
छात्रः पठितुं विद्यालयं गच्छति। |
पठ् + तुमुन् |
पढ़ने के लिए |
| (vi) |
नायकः निर्देशकं द्रष्टुं गच्छति। |
दृश् + तुमुन् |
देखने के लिए |
1.4 प्र. 4. क्त्वाप्रत्ययस्य प्रयोगेण वाक्यानि संयोजयत
यथा: बालिका उद्यानं गच्छति। तत्र क्रीडिष्यति। = बालिका उद्यानं गत्वा तत्र क्रीडिष्यति।
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
अहं विद्यालयं गच्छामि। अहं पठिष्यामि। |
अहं विद्यालयं गत्वा पठिष्यामि। |
पहली क्रिया (गच्छामि) क्त्वा में |
| (ii) |
सीता पुस्तकं पठति। सा ज्ञानं प्राप्स्यति। |
सीता पुस्तकं पठित्वा ज्ञानं प्राप्स्यति। |
पठ् + क्त्वा |
| (iii) |
सः आपणं गच्छति। सः पुस्तकं क्रेष्यति। |
सः आपणं गत्वा पुस्तकं क्रेष्यति। |
गम् + क्त्वा |
| (iv) |
रमेशः पुस्तकालयमगच्छत्। सः समाचारपत्रं पठति। |
रमेशः पुस्तकालयं गत्वा समाचारपत्रं पठति। |
गम् + क्त्वा; मुख्य क्रिया दूसरे वाक्य की रहती है |
| (v) |
देवदत्तः पाकशालामगच्छत्। सः भोजनं करोति। |
देवदत्तः पाकशालां गत्वा भोजनं करोति। |
गम् + क्त्वा |
1.5 प्र. 5. तुमुन्प्रत्ययस्य योगेन वाक्यानि संयोजयत
यथा: बालिका क्रीडिष्यति। सा उद्यानं गच्छति। = बालिका क्रीडितुम् उद्यानं गच्छति।
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
अहम् पठिष्यामि। अहं पुस्तकं क्रीणामि। |
अहं पठितुं पुस्तकं क्रीणामि। |
पढ़ना प्रयोजन है: पठ् + तुमुन् |
| (ii) |
बालिका परीक्षायाम् उत्तमानि अङ्कानि प्राप्स्यति। सा परिश्रमेण पठति। |
बालिका परीक्षायाम् उत्तमानि अङ्कानि प्राप्तुं परिश्रमेण पठति। |
प्र + आप् + तुमुन् = प्राप्तुम् |
| (iii) |
निशा क्रीडिष्यति। सा आपणात् कन्दुकमानयति। |
निशा क्रीडितुम् आपणात् कन्दुकम् आनयति। |
क्रीड् + तुमुन् |
| (iv) |
माता भोजनं पचति। सा शाकमानयत्। |
माता भोजनं पक्तुं शाकम् आनयत्। |
पच् + तुमुन् = पक्तुम् (च् → क्) |
| (v) |
आचार्यः पाठयति। सः कक्षामगच्छत्। |
आचार्यः पाठयितुं कक्षाम् अगच्छत्। |
पाठि (पठ् + णिच्) + तुमुन् = पाठयितुम् (सामान्य ज्ञान) |
2 अभ्यासकार्यम् 2: शतृ, शानच् (पृष्ठ 71-72)
2.1 प्र. 1. प्रत्ययान् संयुज्य यथानिर्दिष्टं लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
पठ् + शतृ (पुं.) |
पठन् |
पुं. प्रथमा एक. |
| (ii) |
लिख् + शतृ (स्त्री.) |
लिखन्ती |
स्त्री. में ई (ङीप्) |
| (iii) |
सेव् + शानच् (स्त्री.) |
सेवमाना |
मान + आ (टाप्) |
| (iv) |
सह् + शानच् (पुं.) |
सहमानः |
पुं. प्रथमा एक. |
| (v) |
वृत् + शानच् (पुं.) |
वर्तमानः |
वृत् → वर्त् + मान |
| (vi) |
हस् + शतृ (स्त्री.) |
हसन्ती |
स्त्री. में ई |
2.2 प्र. 2. यथानिर्दिष्टं परिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि पुनः लिखत
यथा: लिखन् बालकः पठति (स्त्रीलिङ्ग) = लिखन्ती बालिका पठति।
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
क्रीडन् बालकः पतति। (स्त्रीलिङ्गे) |
क्रीडन्ती बालिका पतति। |
क्रीडन् → क्रीडन्ती, बालकः → बालिका |
| (ii) |
उपविशन् छात्रः हसति। (स्त्रीलिङ्गे) |
उपविशन्ती छात्रा हसति। |
उपविशन्ती, छात्रा |
| (iii) |
धावन्ती बालिका क्रन्दति। (पुँल्लिङ्गे) |
धावन् बालकः क्रन्दति। |
धावन्ती → धावन् |
| (iv) |
सः चलन् खादति। (स्त्रीलिङ्गे) |
सा चलन्ती खादति। |
सर्वनाम भी बदलता है: सः → सा |
| (v) |
अहम् नृत्यन् न गायामि। (स्त्रीलिङ्गे) |
अहम् नृत्यन्ती न गायामि। |
अहम् दोनों लिङ्गों में समान; केवल नृत्यन् → नृत्यन्ती |
| (vi) |
त्वम् याचमाना न शोभसे। (पुँल्लिङ्गे) |
त्वम् याचमानः न शोभसे। |
शानच्: याचमाना → याचमानः |
| (vii) |
ते गच्छन्तः वार्तां कुर्वन्ति। (स्त्रीलिङ्गे) |
ताः गच्छन्त्यः वार्तां कुर्वन्ति। |
ते → ताः; गच्छन्तः → गच्छन्त्यः (स्त्री. प्रथमा बहु.) |
| (viii) |
ते धावन्त्यौ भ्रमतः। (पुँल्लिङ्गे) |
तौ धावन्तौ भ्रमतः। |
द्विवचन: ते (स्त्री.) → तौ (पुं.); धावन्त्यौ → धावन्तौ |
2.3 प्र. 3. शतृप्रत्ययान्तस्य गच्छत्, गच्छन्ती शब्दयोः रूपाणि दृष्ट्वा पठत्, लिखत्, पठन्ती, लिखन्ती च इत्यादीनां शब्दानां रूपलेखनस्य अभ्यासं कुरुत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
पठत् (पुं.) |
पठन्, पठन्तौ, पठन्तः; पठन्तम्, पठन्तौ, पठतः; पठता, पठद्भ्याम्, पठद्भिः; पठते, पठद्भ्याम्, पठद्भ्यः; पठतः, पठद्भ्याम्, पठद्भ्यः; पठतः, पठतोः, पठताम्; पठति, पठतोः, पठत्सु; हे पठन्!, हे पठन्तौ!, हे पठन्तः! |
गच्छत् (पुं.) की तरह |
| (ii) |
लिखत् (पुं.) |
लिखन्, लिखन्तौ, लिखन्तः; लिखन्तम्, लिखन्तौ, लिखतः; लिखता, लिखद्भ्याम्, लिखद्भिः; लिखते, लिखद्भ्याम्, लिखद्भ्यः; लिखतः, लिखद्भ्याम्, लिखद्भ्यः; लिखतः, लिखतोः, लिखताम्; लिखति, लिखतोः, लिखत्सु; हे लिखन्!, हे लिखन्तौ!, हे लिखन्तः! |
गच्छत् (पुं.) की तरह |
| (iii) |
पठन्ती (स्त्री.) |
पठन्ती, पठन्त्यौ, पठन्त्यः; पठन्तीम्, पठन्त्यौ, पठन्तीः; पठन्त्या, पठन्तीभ्याम्, पठन्तीभिः; पठन्त्यै, पठन्तीभ्याम्, पठन्तीभ्यः; पठन्त्याः, पठन्तीभ्याम्, पठन्तीभ्यः; पठन्त्याः, पठन्त्योः, पठन्तीनाम्; पठन्त्याम्, पठन्त्योः, पठन्तीषु; हे पठन्ति!, हे पठन्त्यौ!, हे पठन्त्यः! |
गच्छन्ती (नदी) की तरह |
| (iv) |
लिखन्ती (स्त्री.) |
लिखन्ती, लिखन्त्यौ, लिखन्त्यः; लिखन्तीम्, लिखन्त्यौ, लिखन्तीः; लिखन्त्या, लिखन्तीभ्याम्, लिखन्तीभिः; लिखन्त्यै, लिखन्तीभ्याम्, लिखन्तीभ्यः; लिखन्त्याः, लिखन्तीभ्याम्, लिखन्तीभ्यः; लिखन्त्याः, लिखन्त्योः, लिखन्तीनाम्; लिखन्त्याम्, लिखन्त्योः, लिखन्तीषु; हे लिखन्ति!, हे लिखन्त्यौ!, हे लिखन्त्यः! |
गच्छन्ती (नदी) की तरह |
2.4 प्र. 4. कोष्ठके प्रदत्तशब्दानाम् उचितप्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूरयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
…….. बालिकायाः पुस्तकम् कुत्र अस्ति? (पठन्ती) |
पठन्त्याः बालिकायाः पुस्तकम् कुत्र अस्ति? |
बालिकायाः: षष्ठी एक. स्त्री. |
| (ii) |
…….. शिष्याम् आचार्या किंचिद् वदति। (हसन्ती) |
हसन्तीम् शिष्याम् आचार्या किंचिद् वदति। |
शिष्याम्: द्वितीया एक. स्त्री. |
| (iii) |
…….. छात्रैः हस्यते। (गच्छत्) |
गच्छद्भिः छात्रैः हस्यते। |
छात्रैः: तृतीया बहु. पुं. |
| (iv) |
…….. कलिकानाम् सौन्दर्यं अपूर्वं वर्तते। (विकसन्ती) |
विकसन्तीनाम् कलिकानाम् सौन्दर्यं अपूर्वं वर्तते। |
कलिकानाम्: षष्ठी बहु. स्त्री. |
| (v) |
…….. बालकाय वस्त्रं दीयते। (याचत्) |
याचते बालकाय वस्त्रं दीयते। |
बालकाय: चतुर्थी एक. पुं.; गच्छते की तरह याचते |
2.5 प्र. 5. उदाहरणमनुसृत्य शतृशानच्प्रत्ययौ प्रयुज्य वाक्यानि संयोजयत
यथा: बालिका गच्छति/सा क्रीडति। = गच्छन्ती बालिका क्रीडति।
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
बालकः पठति। सः पाठं स्मरति। |
पठन् बालकः पाठं स्मरति। |
पठ् परस्मैपदी: शतृ |
| (ii) |
शिशुः चलति। सः हसति। |
चलन् शिशुः हसति। |
चल् परस्मैपदी: शतृ |
| (iii) |
रमा पठति। सा लिखति। |
पठन्ती रमा लिखति। |
स्त्रीलिङ्ग: पठन्ती |
| (iv) |
साधुः उपदिशति। / सः ज्ञानवार्तां करोति। |
उपदिशन् साधुः ज्ञानवार्तां करोति। |
उप + दिश् (परस्मैपदी): शतृ |
| (v) |
याचकः याचते। सः मार्गे चलति। |
याचमानः याचकः मार्गे चलति। |
याचते आत्मनेपदी है: शानच् |
3 अभ्यासकार्यम् 3: क्त, क्तवतु (पृष्ठ 77-78)
3.1 प्र. 1. क्त-क्तवतुप्रत्ययसंयोजनेन पदानि रचयित्वा वाक्यपूर्तिं कुरुत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
बालकेन …….. (हस् + क्त) |
बालकेन हसितम्। |
अकर्मक धातु, भाव में क्त: नपुंसक एकवचन |
| (ii) |
बालकः …….. (हस् + क्तवतु) |
बालकः हसितवान्। |
कर्ता पुं. एक. |
| (iii) |
शिक्षकेण छात्रः पठनाय …….. (कथ् + क्त) |
शिक्षकेण छात्रः पठनाय कथितः। |
कर्म छात्रः (पुं. एक.) के अनुसार |
| (iv) |
शिक्षकाः छात्रान् पठनाय …….. (कथ् + क्तवतु) |
शिक्षकाः छात्रान् पठनाय कथितवन्तः। |
कर्ता शिक्षकाः (पुं. बहु.) |
| (v) |
पुत्री पितरम् पुस्तकम् …….. (याच् + क्तवतु) |
पुत्री पितरम् पुस्तकम् याचितवती। |
कर्ता पुत्री (स्त्री. एक.) |
| (vi) |
माता सुतायै भोजनं …….. (दा + क्तवतु) |
माता सुतायै भोजनं दत्तवती। |
दा + क्तवतु = दत्तवत्; स्त्री. दत्तवती |
| (vii) |
मम जनकेन भिक्षुकाय रूप्यकाणि …….. (दा + क्त) |
मम जनकेन भिक्षुकाय रूप्यकाणि दत्तानि। |
कर्म रूप्यकाणि (नपुं. बहु.) |
| (viii) |
छात्रेण ऋषेः ज्ञानोपदेशः …….. (श्रु + क्त) |
छात्रेण ऋषेः ज्ञानोपदेशः श्रुतः। |
कर्म ज्ञानोपदेशः (पुं. एक.) |
3.2 प्र. 2. स्तम्भयोः यथोचितं योजयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
अहम् जलम् |
पीतवान् / पीतवती |
अहम् दोनों लिङ्गों में; जल पीना |
| (ii) |
सा पुस्तकम् |
पठितवती |
कर्ता सा: स्त्री. एक. |
| (iii) |
त्वम् पाठम् |
लिखितवान् |
कर्ता त्वम्, पुं. एक. (शेष विकल्प) |
| (iv) |
मया पुस्तकानि |
पठितानि |
कर्ता तृतीया: क्त, कर्म पुस्तकानि (नपुं. बहु.) |
| (v) |
यूयम् भोजनं |
पचितवन्तः |
कर्ता यूयम् (बहु.); भोजन पकाना। (मिलान पुस्तक के विकल्प से; पच् + क्तवतु का व्याकरण-सम्मत रूप पक्ववन्तः है, देखें प्र. 3 (ii)) |
3.3 प्र. 3. उदाहरणमनुसृत्य भूतकालिकक्रियाणां स्थाने क्तवतुप्रत्ययप्रयोगेण वाक्यपरिवर्तनं कुरुत
यथा: अध्यापकः उद्दण्डं छात्रम् अदण्डयत्। = अध्यापकः उद्दण्डं छात्रं दण्डितवान्।
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
छात्रः कक्षायाम् उच्चैः अहसत्। |
छात्रः कक्षायाम् उच्चैः हसितवान्। |
हस् + क्तवतु, पुं. एक. |
| (ii) |
माता भोजनम् अपचत्। |
माता भोजनम् पक्ववती। |
पच् + क्तवतु = पक्ववत्; क्त में भी पक्वम् बनता है (सामान्य ज्ञान) |
| (iii) |
काकः घटे पाषाणखण्डानि अक्षिपत्। |
काकः घटे पाषाणखण्डानि क्षिप्तवान्। |
क्षिप् + क्तवतु (पुस्तक की तालिका) |
| (iv) |
छात्राः बसयानस्य प्रतीक्षायाम् अतिष्ठन्। |
छात्राः बसयानस्य प्रतीक्षायाम् स्थितवन्तः। |
स्था + क्तवतु = स्थितवत् (आ → इ); पुं. बहु. |
| (v) |
कन्याः उद्याने अक्रीडन्। |
कन्याः उद्याने क्रीडितवत्यः। |
क्रीड् + क्तवतु; स्त्री. बहु. |
3.4 प्र. 4. उदाहरणमनुसृत्य भूतकालिकक्रियाणां स्थाने वाक्यपरिवर्तनं कुरुत
यथा: अध्यापकः छात्रम् पठनाय अकथयत्। = अध्यापकेन छात्रः पठनाय कथितः।
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
वानरः मकराय जम्बूफलानि अयच्छत्। |
वानरेण मकराय जम्बूफलानि दत्तानि। |
कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा; दा + क्त = दत्त, नपुं. बहु. |
| (ii) |
मकरः वानरं गृहं चलितुम् अकथयत्। |
मकरेण वानरः गृहं चलितुं कथितः। |
कर्म वानरः (पुं. एक.) |
| (iii) |
नकुलः सर्पम् अमारयत्। |
नकुलेन सर्पः मारितः। |
मारि (णिजन्त) + क्त = मारितः |
| (iv) |
श्यामः लेखम् अलिखत्। |
श्यामेन लेखः लिखितः। |
लिख् + क्त, पुं. एक. |
| (v) |
रमा कथाम् अपठत्। |
रमया कथा पठिता। |
पठ् + क्त + टाप्, स्त्री. एक. |
3.5 प्र. 5. उदाहरणमनुसृत्य अशुद्धवाक्यानि शुद्धीकृत्य लिखत
यथा: बालकेन जलं पीतवान् = (i) बालकः जलं पीतवान्। (ii) बालकेन जलं पीतम्।
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
मोहनेन पुस्तकं नीतवान्। |
(i) मोहनः पुस्तकं नीतवान्। (ii) मोहनेन पुस्तकं नीतम्। |
क्तवतु के साथ कर्ता प्रथमा; क्त के साथ कर्ता तृतीया |
| (ii) |
गीता पाठं पठितम्। |
(i) गीता पाठं पठितवती। (ii) गीतया पाठः पठितः। |
क्त में कर्म पाठः प्रथमा, पद पुं. एक. |
| (iii) |
आचार्येण शिष्य उपदिष्टवान्। |
(i) आचार्यः शिष्यम् उपदिष्टवान्। (ii) आचार्येण शिष्यः उपदिष्टः। |
उप + दिश् + क्तवतु / क्त |
| (iv) |
कन्या गृहे क्रीडितम्। |
(i) कन्या गृहे क्रीडितवती। (ii) कन्यया गृहे क्रीडितम्। |
क्रीड् अकर्मक: क्त भाव में, नपुं. एक. |
| (v) |
सः भोजनम् कृतम्। |
(i) सः भोजनं कृतवान्। (ii) तेन भोजनं कृतम्। |
कृ + क्तवतु / क्त |
क्त या क्तवतु: एक नियम
कर्ता तृतीया में हो (मोहनेन, गीतया) तो क्रिया क्त में और कर्म के अनुसार। कर्ता प्रथमा में हो (मोहनः, गीता) तो क्रिया क्तवतु में और कर्ता के अनुसार। दोनों को मिलाने से वाक्य अशुद्ध हो जाता है।
4 अभ्यासकार्यम् 4: तव्यत्, अनीयर्, यत्, ण्यत् (पृष्ठ 83-84)
4.1 प्र. 1. कोष्ठके दत्तान् प्रकृतिप्रत्ययान् संयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
रामस्य चरित्रं सर्वैः …….. (अनु + कृ + अनीयर्) |
रामस्य चरित्रं सर्वैः अनुकरणीयम्। |
कर्म चरित्रम् (नपुं. एक.); कर्ता सर्वैः तृतीया |
| (ii) |
बालैः कन्दुकम् …….. (क्रीड् + तव्यत्) |
बालैः कन्दुकम् क्रीडितव्यम्। |
कन्दुकम् नपुं. एक. |
| (iii) |
अस्माभिः गुरूपदेशः …….. (श्रु + तव्यत्) |
अस्माभिः गुरूपदेशः श्रोतव्यः। |
श्रु → श्रो (गुण); गुरूपदेशः पुं. एक. |
| (iv) |
मया नौका …….. (आ + रुह् + अनीयर्) |
मया नौका आरोहणीया। |
रुह् → रोह् (गुण), णत्व; नौका स्त्री., टाप् |
| (v) |
कः अत्र आगत्य …….. (लिख् + तव्यत्) लेखं लेखिष्यति? |
कः अत्र आगत्य लेखितव्यम् लेखं लेखिष्यति? |
विशेषण: लेखम् (पुं. द्वितीया एक.) के अनुसार |
4.2 प्र. 2. कृ: कर्तव्यम्, करणीयम् इति उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितैः धातुभिः द्वे द्वे पदे रचयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
गम् |
गन्तव्यम्, गमनीयम् |
तव्यत्, अनीयर् |
| (ii) |
स्मृ |
स्मर्तव्यम्, स्मरणीयम् |
ऋ → अर् (गुण) |
| (iii) |
नी |
नेतव्यम्, नयनीयम् |
ई → ए (गुण); ए + अ → अय् |
| (iv) |
दृश् |
द्रष्टव्यम्, दर्शनीयम् |
पुस्तक की तालिका |
| (v) |
दा |
दातव्यम्, दानीयम् |
पुस्तक की तालिका |
4.3 प्र. 3. स्तम्भौ यथोचितं योजयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
दुग्धम् |
पातव्यम् |
नपुं. एक.: पीना चाहिए |
| (ii) |
पुस्तकानि |
पठितव्यानि |
नपुं. बहु. |
| (iii) |
ईश्वरः |
स्मरणीयः |
पुं. एक. |
| (iv) |
नौका |
आरोहणीया |
स्त्री. एक. |
| (v) |
वृक्षाः |
रक्षणीयाः |
पुं. बहु. |
| (vi) |
कथा |
श्रवणीया |
स्त्री. एक. |
| (vii) |
ग्रन्थाः |
अध्येतव्याः |
पुं. बहु.: पढ़े जाने चाहिए |
| (viii) |
लेखाः |
लेखितव्याः |
पुं. बहु.: लिखे जाने चाहिए |
मिलान का तरीका
पहले लिङ्ग और वचन मिलाइए: नपुंसक एकवचन (दुग्धम्) के साथ -म्, नपुंसक बहुवचन (पुस्तकानि) के साथ -आनि, स्त्रीलिङ्ग (नौका, कथा) के साथ -आ, पुं. बहुवचन (वृक्षाः, ग्रन्थाः, लेखाः) के साथ -आः। फिर अर्थ से तय कीजिए (दूध पीना, पेड़ों की रक्षा, ग्रन्थ पढ़ना, लेख लिखना)।
4.4 प्र. 4. यथास्थानं प्रकृतिप्रत्यययोगं विभागं वा कुरुत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
पेयम् |
पा + यत् |
आकारान्त धातु: आ → ए |
| (ii) |
दा + यत् |
देयम् |
आ → ए |
| (iii) |
सेव्यम् |
सेव् + ण्यत् |
पुस्तक की तालिका |
| (iv) |
कृ + ण्यत् |
कार्यम् |
ऋ की वृद्धि आर् |
| (v) |
कर्त्तव्यः |
कृ + तव्यत् |
ऋ → अर् (गुण) |
| (vi) |
प्र + आप् + तव्यत् |
प्राप्तव्यम् |
प्र + आप् = प्राप् |
| (vii) |
स्मरणीयः |
स्मृ + अनीयर् |
णत्व |
| (viii) |
हस् + अनीयर् |
हसनीयम् |
पुस्तक की तालिका |
| (ix) |
लेखनीयम् |
लिख् + अनीयर् |
इ → ए (गुण) |
| (x) |
प्रच्छ् + तव्यत् |
प्रष्टव्यम् |
प्रष्टुम् की तरह |
4.5 प्र. 5. शुद्धपदेन वाक्यपूर्तिं कुरुत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
जलम् …….. (पातव्यम्/पीतव्यम्) |
जलम् पातव्यम्। |
पा + तव्यत् = पातव्यम् |
| (ii) |
पाठः …….. (पठितव्यः/पठितव्यम्) |
पाठः पठितव्यः। |
पाठः पुं., इसलिए पठितव्यः |
| (iii) |
शत्रुः …….. (जेतव्यः/जितव्यः) |
शत्रुः जेतव्यः। |
जि → जे (गुण) |
| (iv) |
असत्यवचनम् …….. (त्याज्यम्/त्याज्यः) |
असत्यवचनम् त्याज्यम्। |
वचनम् नपुं. |
| (v) |
अपेयं जलम् …….. (त्याग्यम्/त्याज्यम्) |
अपेयं जलम् त्याज्यम्। |
त्यज् + ण्यत् = त्याज्य |
| (vi) |
धनम् …….. (लभ्यम्/लभियम्) |
धनम् लभ्यम्। |
लभ् + यत् = लभ्यम् (सामान्य ज्ञान) |
5 अभ्यासकार्यम् 5: णिनि, ण्वुल्, तृच्, क्तिन्, ल्युट् (पृष्ठ 88)
5.1 प्र. 1. उदाहरणमनुसृत्य पदेषु प्रयुक्तान् प्रकृतिप्रत्ययान् लिखत
उदाहरण: गतिः = गम् (प्रकृतिः) + क्तिन् (प्रत्ययः)
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
हसनम् |
हस् + ल्युट् |
भाववाचक, नपुं. |
| (ii) |
पाठकः |
पठ् + ण्वुल् |
कर्ता; उपधा अ → आ |
| (iii) |
खाद्यः |
खाद् + ण्यत् |
हलन्त धातु |
| (iv) |
दृश्यः |
दृश् + क्यप् |
गुण नहीं हुआ (दर्श्य नहीं बना), इसलिए क्यप् (सामान्य ज्ञान) |
| (v) |
भक्तिः |
भज् + क्तिन् |
पुस्तक की तालिका |
| (vi) |
सौभाग्यशालिन् |
सौभाग्य + शाल + णिनि |
पुस्तक: शाल + णिनि = शालिन् |
| (vii) |
नेता |
नी + तृच् |
पुस्तक की तालिका |
| (viii) |
गायकः |
गै + ण्वुल् |
ऐ → आय् |
5.2 प्र. 2. अधोलिखितप्रत्ययानां प्रयोगेण पञ्च, पञ्च पदानि रचयित्वा स्वपुस्तिकासु लिखत: तृच्, क्तिन्, ण्वुल्, ल्युट्, यत्
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
तृच् |
कर्ता, दाता, नेता, श्रोता, वक्ता |
कृ, दा, नी, श्रु, वच् + तृच् |
| (ii) |
क्तिन् |
गतिः, मतिः, भक्तिः, बुद्धिः, कृतिः |
गम्, मन्, भज्, बुध्, कृ + क्तिन् |
| (iii) |
ण्वुल् |
पाठकः, लेखकः, नायकः, गायकः, पाचकः |
पठ्, लिख्, नी, गै, पच् + ण्वुल् |
| (iv) |
ल्युट् |
पठनम्, लेखनम्, गमनम्, दानम्, श्रवणम् |
पठ्, लिख्, गम्, दा, श्रु + ल्युट् |
| (v) |
यत् |
देयम्, पेयम्, गेयम्, नेयम्, जेयम् |
दा, पा, गै, नी, जि + यत् |
5.3 प्र. 3. अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदेषु कः प्रत्ययः प्रयुक्तः इति कोष्ठकेभ्यः चित्वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
सज्जनानाम् उक्तिः पालनीया। (ल्युट्/क्तिन्) |
क्तिन् |
वच् + क्तिन् = उक्तिः |
| (ii) |
सेचकः क्षेत्रं सिञ्चति। (ल्युट्/ण्वुल्) |
ण्वुल् |
सिच् + ण्वुल् = सेचकः |
| (iii) |
श्रावकः कथां श्रावयति। (ल्युट्/ण्वुल्) |
ण्वुल् |
श्रु + ण्वुल् = श्रावकः |
| (iv) |
भक्तः भक्तिं करोति। (ण्वुल्/क्तिन्) |
क्तिन् |
भज् + क्तिन् = भक्तिः |
5.4 प्र. 4. शुद्धरूपं चित्वा लिखत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
गम् + क्तिन्: गतिः / गमतिः |
गतिः |
म् का लोप |
| (ii) |
दा + तृच्: दातृ / दानी |
दातृ |
तृच् का तृ (प्रथमा: दाता) |
| (iii) |
नी + ण्वुल्: नाविकः / नायकः |
नायकः |
ई की वृद्धि ऐ → आय् + अक |
| (iv) |
नृत् + ल्युट्: नर्तकः / नर्तनम् |
नर्तनम् |
ल्युट् = अन (नर्तकः ण्वुल् है) |
| (v) |
दृश् + ल्युट्: दृश्यम् / दर्शनम् |
दर्शनम् |
ल्युट् = अन, ऋ → अर् |
6 अभ्यासकार्यम् 6: तद्धित प्रत्यय (पृष्ठ 96-97)
6.1 प्र. 1. निम्नलिखितप्रयोगान् ध्यानेन पठित्वा स्थूलपदेषु प्रकृति-प्रत्ययानां विभागं कुरुत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
कालिदासः कीर्तिमान् आसीत्। |
कीर्ति + मतुप् |
इकारान्त: मतुप् |
| (ii) |
एतौ बालकौ बलवन्तौ स्तः। |
बल + वतुप् |
अकारान्त: वतुप्; पुं. प्रथमा द्वि. |
| (iii) |
एते जनाः गुणवन्तः सन्ति। |
गुण + वतुप् |
पुं. प्रथमा बहु. |
| (iv) |
धनी सर्वत्र समादरं प्राप्नोति। |
सम् + आ + दृ + अप् (कृत् प्रत्यय) (सामान्य ज्ञान) |
इस वाक्य का तद्धित पद धनी = धन + इनि है |
| (v) |
बलिनौ अन्यायं न सहतः। |
न न्यायः = अन्यायः (नञ् तत्पुरुष; तद्धित प्रत्यय नहीं) (सामान्य ज्ञान) |
इस वाक्य का तद्धित पद बलिनौ = बल + इनि है |
| (vi) |
गुणिनः आत्मश्लाघां न कुर्वन्ति। |
गुण + इनि |
पुं. प्रथमा बहु. |
| (vii) |
पिता आकाशात् श्रेष्ठतरः। |
श्रेष्ठ + तरप् |
दो की तुलना (पिता और आकाश) |
| (viii) |
धरित्री मातुः अपि गंभीरतरा। |
गम्भीर + तरप् (+ टाप्) |
दो की तुलना; स्त्रीलिङ्ग में आ |
| (ix) |
कदलीफलम् आम्रात् मधुरतमम्। |
मधुर + तमप् |
पद के अंत में तम: तमप्; कदलीफलम् (नपुं.) के अनुसार मधुरतमम् |
| (x) |
हिमालयः भारतस्य उच्चतमः पर्वतः अस्ति। |
उच्च + तमप् |
सभी पर्वतों में सर्वोच्च |
6.2 प्र. 2. प्रत्ययं संयुज्य पदनिर्माणं कुरुत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
श्री + मतुप् |
श्रीमत् (श्रीमान्) |
पुस्तक की तालिका |
| (ii) |
शक्ति + वतुप् |
शक्तिमत् (शक्तिमान्) |
इकारान्त शब्द से म् ही रहता है: पुस्तक की तालिका में शक्ति + मतुप् = शक्तिमत् |
| (iii) |
धन + वतुप् |
धनवत् (धनवान्) |
पुस्तक की तालिका |
| (iv) |
बल + वतुप् |
बलवत् (बलवान्) |
पुस्तक की तालिका |
| (v) |
गुरु + तल् |
गुरुता |
स्त्रीलिङ्ग |
| (vi) |
सुन्दर + मयट् |
सुन्दरमयः |
प्रचुरता अर्थ |
| (vii) |
पटु + तमप् |
पटुतमः |
पुस्तक की तालिका |
| (viii) |
मृत् + मयट् |
मृण्मयः |
पुस्तक की तालिका |
| (ix) |
वसुदेव + अण् |
वासुदेवः |
आदि स्वर की वृद्धि |
| (x) |
धर्म + ठक् |
धार्मिक (धार्मिकः) |
इक, आदि स्वर की वृद्धि |
| (xi) |
मित्र + तल् |
मित्रता |
स्त्रीलिङ्ग |
| (xii) |
विद्वस् + त्व |
विद्वत्त्वम् |
विद्वत् + त्व: त् के बाद त्व, जैसे महत्त्वम् |
6.3 प्र. 3. कोष्ठके दत्तैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
धर्मेन्द्रः बालाभ्याम् ……..। (प्रशस्यतरः/ प्रशस्यतमः) |
धर्मेन्द्रः बालाभ्याम् प्रशस्यतरः। |
बालाभ्याम् द्विवचन: दो की तुलना, तरप् |
| (ii) |
…….. राज्ञः दशरथस्य राजगुरुः आसीत्। (वाशिष्ठः / वशिष्ठः) |
वशिष्ठः राज्ञः दशरथस्य राजगुरुः आसीत्। |
दशरथ के राजगुरु स्वयं वशिष्ठ थे; वाशिष्ठः (वशिष्ठ + अण्) का अर्थ वशिष्ठ का पुत्र/वंशज है (सामान्य ज्ञान) |
| (iii) |
बालिकासु माया …….. (चतुरतरा / चतुरतमा) |
बालिकासु माया चतुरतमा। |
बालिकासु बहुवचन: तमप्, स्त्री. में आ |
| (iv) |
पाण्डवानाम् …….. दर्शनीयम् आसीत्। (युद्धकौशलम् / युद्ध कुशलम्) |
पाण्डवानाम् युद्धकौशलम् दर्शनीयम् आसीत्। |
कुशल + अण् = कौशलम् (भाव) |
| (v) |
…….. आभूषणम् बहुमूल्यं भवति। (स्वर्णमयः / स्वर्णमयम्) |
स्वर्णमयम् आभूषणम् बहुमूल्यं भवति। |
आभूषणम् नपुं. |
| (vi) |
रावणः …….. आसीत्। (दानवः / दनुजः) |
रावणः दानवः आसीत्। |
दनु + अण् = दानवः (तद्धित रूप); दनुजः (दनु + जन् + ड) उपपद कृदन्त है, तद्धित नहीं (सामान्य ज्ञान) |
| (vii) |
…….. जनः औषधिं सेवते। (व्याधितः / व्याधिः) |
व्याधितः जनः औषधिं सेवते। |
व्याधि + इतच्: रोग से युक्त |
| (viii) |
बालिकासु चंद्रकला …….. वदति (मधुरतरम् / मधुरतमम्) |
बालिकासु चंद्रकला मधुरतमम् वदति। |
बहुवचन: तमप्; क्रियाविशेषण नपुं. |
| (ix) |
बालकेषु विजयस्य टङ्कणगतिः …….. (तीव्रतरा / तीव्रतमा) |
बालकेषु विजयस्य टङ्कणगतिः तीव्रतमा। |
बहुवचन: तमप्; गतिः स्त्री. |
6.4 प्र. 4. विशेष्यविशेषणे परस्परं योजयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
कीर्तिमान् |
पुरुषः |
पुं. एक. |
| (ii) |
उत्तमम् |
कार्यम् |
नपुं. एक. |
| (iii) |
उच्चतमः |
पर्वतः |
पुं. एक. |
| (iv) |
लौहमयी |
मञ्जूषा |
स्त्री. एक. |
6.5 प्र. 5. उदाहरणमनुसृत्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरुत
यथा: धीमान् = धी + मतुप्
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
मधुरतमः |
मधुर + तमप् |
|
| (ii) |
तीव्रतरः |
तीव्र + तरप् |
|
| (iii) |
वासुदेवः |
वसुदेव + अण् |
|
| (iv) |
कार्मिकः |
कर्म + ठक् |
|
| (v) |
दन्त्यम् |
दन्त + यत् |
|
| (vi) |
मृण्मयः |
मृत् + मयट् |
|
| (vii) |
पिपासितः |
पिपासा + इतच् |
|
| (viii) |
लघुता |
लघु + तल् |
|
| (ix) |
वीरतमः |
वीर + तमप् |
|
| (x) |
नदीतः |
नदी + तसिल् |
|
6.6 प्र. 6. अधोलिखितेषु शब्देषु तसिल्प्रत्ययं संयुज्य वाक्यरचनां कुरुत: पर्वतः, नगरम्, भूमिः, भानुः, नदी
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
पर्वतः |
पर्वततः: पर्वततः नदी प्रवहति। |
पर्वत + तसिल् |
| (ii) |
नगरम् |
नगरतः: अहं नगरतः आगच्छामि। |
नगर + तसिल् |
| (iii) |
भूमिः |
भूमितः: भूमितः अङ्कुरः उद्भवति। |
भूमि + तसिल् |
| (iv) |
भानुः |
भानुतः: भानुतः प्रकाशः आगच्छति। |
भानु + तसिल् |
| (v) |
नदी |
नदीतः: वयं नदीतः जलम् आनयामः। |
नदी + तसिल् |
6.7 प्र. 7. कोष्ठकेषु प्रदत्तेषु शब्देषु तसिल्प्रत्ययं संयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
छात्रः …….. आगच्छति। (विद्यालय) |
छात्रः विद्यालयतः आगच्छति। |
विद्यालय + तसिल् |
| (ii) |
देवदत्तः …….. काशीं गच्छति। (मथुरा) |
देवदत्तः मथुरातः काशीं गच्छति। |
मथुरा + तसिल् |
| (iii) |
वयं …….. जलम् आहरामः। (नदी) |
वयं नदीतः जलम् आहरामः। |
नदी + तसिल् |
| (iv) |
सः …….. गतः। (देवालय) |
सः देवालयतः गतः। |
देवालय + तसिल् |
7 अभ्यासकार्यम् 7: स्त्री प्रत्यय (पृष्ठ 100)
7.1 प्र. 1. निर्देशानुसारं लिङ्गपरिवर्तनं कुरुत
| क्रम |
प्रश्न |
उत्तर |
नियम / कारण |
| (i) |
बालक (स्त्री.) |
बालिका |
टाप्, अक → इका |
| (ii) |
आराध्या (पुं.) |
आराध्यः |
टाप् (आ) हटाया |
| (iii) |
प्रथमा (पुं.) |
प्रथमः |
टाप् (आ) हटाया |
| (iv) |
साधक (स्त्री.) |
साधिका |
टाप्, अक → इका |
| (v) |
आचार्या (पुं.) |
आचार्यः |
टाप् (आ) हटाया |
| (vi) |
धातृ (स्त्री.) |
धात्री |
ऋकारान्त: ई (ङीप्) |