Class 10 Sanskrit Vyakaranavithi Chapter 8 प्रत्यय Short Notes

कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः अष्टम अध्याय “प्रत्यय” की त्वरित पुनरावृत्ति: कृत्, तद्धित और स्त्री प्रत्यय का हर नियम एक पंक्ति में, प्रत्यय का बचा अंश, अर्थ और उदाहरण।

1 अध्याय एक नज़र में

बिंदु तथ्य
प्रत्यय धातु या शब्द के पश्चात् जुड़ने वाला शब्दांश; प्रकृति + प्रत्यय = पद
तीन भेद कृत् (धातु से), तद्धित (संज्ञा, विशेषण आदि शब्द से), स्त्री (पुँल्लिङ्ग से स्त्रीलिङ्ग)
CBSE 2026-27 (4 अंक: 1 + 2 + 1) कृत्: तव्यत्, अनीयर्, क्त, क्तवतु · तद्धित: मतुप्, ठक्, त्व, तल् · स्त्री: टाप्, ङीप्
प्रश्न का रूप “रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा” (4 × 1, बहुविकल्पी)

2 CBSE के दस प्रत्यय

प्रत्यय (बचा अंश) नियम उदाहरण
तव्यत् (तव्य) “चाहिए / योग्य”; कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, पद कर्म के अनुसार कर्तव्यम्, गन्तव्यम्, द्रष्टव्यम्; मया कथा पठितव्या
अनीयर् (अनीय) “चाहिए / योग्य”; र्/ष् के बाद न → ण पठनीयम्, करणीयम्, दर्शनीयम्, स्मरणीयम्
क्त (त) भूतकाल, कर्म/भाव अर्थ; कर्ता तृतीया, पद कर्म के अनुसार; गत्यर्थक/अकर्मक में कर्ता प्रथमा भी गतः, कृतम्, श्रुता; रामेण घटः पूरितः; सः गतः
क्तवतु (तवत्) भूतकाल, कर्ता अर्थ; कर्ता प्रथमा; पुरुष के अनुसार नहीं बदलता; भवत्/नदी/जगत् जैसे रूप गतवान्, गतवती, गतवत्; छात्राः गतवन्तः
मतुप् (मत्) “वाला”; स्वरान्त शब्दों से; पुं. प्रथमा -मान् श्रीमान्, बुद्धिमान्, कीर्तिमान्, मधुमान्
ठक् (इक) आदि स्वर की वृद्धि + इक धार्मिक, नागरिक, शारीरिक, भौतिक, वाचिक
त्व भाववाचक, नपुंसक (फल जैसा) गुरुत्वम्, मूर्खत्वम्, महत्त्वम्
तल् (ता) भाववाचक, स्त्रीलिङ्ग (रमा जैसा) गुरुता, मूर्खता, मित्रता, लघुता
टाप् (आ) अकारान्त पुँल्लिङ्ग से; अक → इका सुता, सरला, अश्वा; बालिका, गायिका, शिक्षिका
ङीप् (ई) ऋकारान्त, नकारान्त, शतृ, मतुप्/वतुप्, क्तवतु, द्विगु से कर्त्री, दात्री, गुणिनी, तपस्विनी, गच्छन्ती, श्रीमती, गतवती

3 अन्य कृत् प्रत्यय (CBSE कक्षा 10 सूची से बाहर)

प्रत्यय (बचा अंश) अर्थ / नियम उदाहरण
क्त्वा (त्वा) “करके”, पूर्वकालिक, उपसर्ग नहीं; अव्यय कृत्वा, गत्वा, दृष्ट्वा, पठित्वा, पूजयित्वा
ल्यप् (य) “करके”, उपसर्ग होने पर; अव्यय प्रणम्य, आगत्य, आदाय, विजित्य, प्राप्य
तुमुन् (तुम्) “के लिए”; एक कर्ता, कालवाची शब्द, शक्/इष्; अव्यय; -काम पद गन्तुम्, पातुम्, द्रष्टुम्; स्नातुं वेलाऽस्ति; गन्तुकामः
शतृ (अत्) “करता हुआ”, परस्मैपदी; विशेषण पठन्/पठन्ती/पठत्, गच्छन्, पश्यन्
शानच् (मान, आन) “करता हुआ”, आत्मनेपदी; म् आगम सेवमानः, वर्तमानः, लभमानः, शयानः
यत् (य) “चाहिए/योग्य”; अजन्त धातु, इ → ए, उ → अव् जेयः, गेयः, श्रव्यः, देयः, पेयम्
ण्यत् (य) ऋकारान्त/हलन्त; वृद्धि, उपधा परिवर्तन कार्यम्, पाठ्यम्, त्याज्यम्, लेख्यम्
क्यप् (य) इ, स्तु, शास्, वृ, दृ; गुण-वृद्धि नहीं, ह्रस्व के बाद त् इत्य, शिष्य, स्तुत्य, वृत्य
णिनि (इन्) कर्ता ग्राही, स्थायी, शाली, दायी
ण्वुल् (अक) कर्ता; अंत्य स्वर वृद्धि, उपधा लघु गुण पाठकः, लेखकः, नायकः, श्रावकः, गायकः
तृच् (तृ) कर्ता; प्रथमा में -ता कर्ता, दाता, नेता, श्रोता, वक्ता
क्तिन् (ति) भाववाचक, नित्य स्त्रीलिङ्ग (मति जैसा) मतिः, गतिः, भक्तिः, बुद्धिः, उक्तिः
ल्युट् (यु = अन) भाववाचक, प्रायः नपुंसक (फल जैसा) पठनम्, गमनम्, दानम्, श्रवणम्, भवनम्

4 अन्य तद्धित और स्त्री प्रत्यय (CBSE सूची से बाहर)

प्रत्यय (बचा अंश) अर्थ / नियम उदाहरण
वतुप् (वत्) “वाला”; अकारान्त, अ/आ/म् उपधा; -वान् धनवान्, बलवान्, गुणवान्, विद्यावान्
इनि (इन्) “वाला/युक्त”; अकारान्त; -ई धनी, गुणी, बली, रथी, दण्डी
तरप् (तर) / तमप् (तम) दो में श्रेष्ठ / दो से अधिक में श्रेष्ठ पटुतरः / पटुतमः; उच्चतरः / उच्चतमः
मयट् (मय) प्रचुरता; विकार (खाद्य छोड़कर) आनन्दमयः, तेजोमयः, मृण्मयः, स्वर्णमयः
अण् (अ) अपत्य; भाव; आदि स्वर वृद्धि वासुदेवः, मानवः, कौरवः, पाण्डवः; कौशलम्, गौरवम्
इतच् (इत) “सहित / युक्त” कुसुमितः, पिपासितः, क्षुधितः, हर्षितः
यत् (तद्धित) शरीर के अवयव में “होने वाला” कण्ठ्यम्, दन्त्यम्, ओष्ठ्यम्
थाल् (था) प्रकार; अव्यय यथा, तथा, सर्वथा, उभयथा
तसिल् (तस्) पञ्चमी का अर्थ (“से”); अव्यय ग्रामतः, वृक्षतः, ततः, इतः, प्रयागतः
ङीष् (ई) जाया (पत्नी) अर्थ इन्द्राणी, वरुणानी, भवानी, मातुलानी, रुद्राणी
आ और ई दोनों आ = स्वयं; ई = पत्नी आचार्या / आचार्याणी; उपाध्याया / उपाध्यायानी
ति केवल युवन् से युवतिः

5 याद रखने योग्य अंतर

  • क्त बनाम क्तवतु: रामेण पुस्तकं पठितम् (कर्ता तृतीया) · रामः पुस्तकं पठितवान् (कर्ता प्रथमा)। “बालकेन जलं पीतवान्” अशुद्ध।
  • क्त्वा बनाम ल्यप्: गत्वा, पर आगत्य; नत्वा, पर प्रणम्य।
  • मतुप् बनाम वतुप्: बुद्धिमान्, श्रीमान् (स्वरान्त) · धनवान्, गुणवान् (अकारान्त)।
  • त्व बनाम तल्: गुरुत्वम् (नपुं.) · गुरुता (स्त्री.); महत्त्वम् में दो त।
  • टाप् बनाम ङीप्: सुता, बालिका · दात्री, गुणिनी, गच्छन्ती।
  • तीन “ता”, दो “तः”: मित्रता (तल्), दाता (तृच्), गता (क्त + टाप्) · गतः (क्त), ग्रामतः (तसिल्)।