कक्षा 10 संस्कृत, व्याकरणवीथिः अष्टम अध्याय “प्रत्यय” की त्वरित पुनरावृत्ति: कृत्, तद्धित और स्त्री प्रत्यय का हर नियम एक पंक्ति में, प्रत्यय का बचा अंश, अर्थ और उदाहरण।
1 अध्याय एक नज़र में
| बिंदु | तथ्य |
|---|---|
| प्रत्यय | धातु या शब्द के पश्चात् जुड़ने वाला शब्दांश; प्रकृति + प्रत्यय = पद |
| तीन भेद | कृत् (धातु से), तद्धित (संज्ञा, विशेषण आदि शब्द से), स्त्री (पुँल्लिङ्ग से स्त्रीलिङ्ग) |
| CBSE 2026-27 (4 अंक: 1 + 2 + 1) | कृत्: तव्यत्, अनीयर्, क्त, क्तवतु · तद्धित: मतुप्, ठक्, त्व, तल् · स्त्री: टाप्, ङीप् |
| प्रश्न का रूप | “रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा” (4 × 1, बहुविकल्पी) |
2 CBSE के दस प्रत्यय
| प्रत्यय (बचा अंश) | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| तव्यत् (तव्य) | “चाहिए / योग्य”; कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, पद कर्म के अनुसार | कर्तव्यम्, गन्तव्यम्, द्रष्टव्यम्; मया कथा पठितव्या |
| अनीयर् (अनीय) | “चाहिए / योग्य”; र्/ष् के बाद न → ण | पठनीयम्, करणीयम्, दर्शनीयम्, स्मरणीयम् |
| क्त (त) | भूतकाल, कर्म/भाव अर्थ; कर्ता तृतीया, पद कर्म के अनुसार; गत्यर्थक/अकर्मक में कर्ता प्रथमा भी | गतः, कृतम्, श्रुता; रामेण घटः पूरितः; सः गतः |
| क्तवतु (तवत्) | भूतकाल, कर्ता अर्थ; कर्ता प्रथमा; पुरुष के अनुसार नहीं बदलता; भवत्/नदी/जगत् जैसे रूप | गतवान्, गतवती, गतवत्; छात्राः गतवन्तः |
| मतुप् (मत्) | “वाला”; स्वरान्त शब्दों से; पुं. प्रथमा -मान् | श्रीमान्, बुद्धिमान्, कीर्तिमान्, मधुमान् |
| ठक् (इक) | आदि स्वर की वृद्धि + इक | धार्मिक, नागरिक, शारीरिक, भौतिक, वाचिक |
| त्व | भाववाचक, नपुंसक (फल जैसा) | गुरुत्वम्, मूर्खत्वम्, महत्त्वम् |
| तल् (ता) | भाववाचक, स्त्रीलिङ्ग (रमा जैसा) | गुरुता, मूर्खता, मित्रता, लघुता |
| टाप् (आ) | अकारान्त पुँल्लिङ्ग से; अक → इका | सुता, सरला, अश्वा; बालिका, गायिका, शिक्षिका |
| ङीप् (ई) | ऋकारान्त, नकारान्त, शतृ, मतुप्/वतुप्, क्तवतु, द्विगु से | कर्त्री, दात्री, गुणिनी, तपस्विनी, गच्छन्ती, श्रीमती, गतवती |
3 अन्य कृत् प्रत्यय (CBSE कक्षा 10 सूची से बाहर)
| प्रत्यय (बचा अंश) | अर्थ / नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| क्त्वा (त्वा) | “करके”, पूर्वकालिक, उपसर्ग नहीं; अव्यय | कृत्वा, गत्वा, दृष्ट्वा, पठित्वा, पूजयित्वा |
| ल्यप् (य) | “करके”, उपसर्ग होने पर; अव्यय | प्रणम्य, आगत्य, आदाय, विजित्य, प्राप्य |
| तुमुन् (तुम्) | “के लिए”; एक कर्ता, कालवाची शब्द, शक्/इष्; अव्यय; -काम पद | गन्तुम्, पातुम्, द्रष्टुम्; स्नातुं वेलाऽस्ति; गन्तुकामः |
| शतृ (अत्) | “करता हुआ”, परस्मैपदी; विशेषण | पठन्/पठन्ती/पठत्, गच्छन्, पश्यन् |
| शानच् (मान, आन) | “करता हुआ”, आत्मनेपदी; म् आगम | सेवमानः, वर्तमानः, लभमानः, शयानः |
| यत् (य) | “चाहिए/योग्य”; अजन्त धातु, इ → ए, उ → अव् | जेयः, गेयः, श्रव्यः, देयः, पेयम् |
| ण्यत् (य) | ऋकारान्त/हलन्त; वृद्धि, उपधा परिवर्तन | कार्यम्, पाठ्यम्, त्याज्यम्, लेख्यम् |
| क्यप् (य) | इ, स्तु, शास्, वृ, दृ; गुण-वृद्धि नहीं, ह्रस्व के बाद त् | इत्य, शिष्य, स्तुत्य, वृत्य |
| णिनि (इन्) | कर्ता | ग्राही, स्थायी, शाली, दायी |
| ण्वुल् (अक) | कर्ता; अंत्य स्वर वृद्धि, उपधा लघु गुण | पाठकः, लेखकः, नायकः, श्रावकः, गायकः |
| तृच् (तृ) | कर्ता; प्रथमा में -ता | कर्ता, दाता, नेता, श्रोता, वक्ता |
| क्तिन् (ति) | भाववाचक, नित्य स्त्रीलिङ्ग (मति जैसा) | मतिः, गतिः, भक्तिः, बुद्धिः, उक्तिः |
| ल्युट् (यु = अन) | भाववाचक, प्रायः नपुंसक (फल जैसा) | पठनम्, गमनम्, दानम्, श्रवणम्, भवनम् |
4 अन्य तद्धित और स्त्री प्रत्यय (CBSE सूची से बाहर)
| प्रत्यय (बचा अंश) | अर्थ / नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| वतुप् (वत्) | “वाला”; अकारान्त, अ/आ/म् उपधा; -वान् | धनवान्, बलवान्, गुणवान्, विद्यावान् |
| इनि (इन्) | “वाला/युक्त”; अकारान्त; -ई | धनी, गुणी, बली, रथी, दण्डी |
| तरप् (तर) / तमप् (तम) | दो में श्रेष्ठ / दो से अधिक में श्रेष्ठ | पटुतरः / पटुतमः; उच्चतरः / उच्चतमः |
| मयट् (मय) | प्रचुरता; विकार (खाद्य छोड़कर) | आनन्दमयः, तेजोमयः, मृण्मयः, स्वर्णमयः |
| अण् (अ) | अपत्य; भाव; आदि स्वर वृद्धि | वासुदेवः, मानवः, कौरवः, पाण्डवः; कौशलम्, गौरवम् |
| इतच् (इत) | “सहित / युक्त” | कुसुमितः, पिपासितः, क्षुधितः, हर्षितः |
| यत् (तद्धित) | शरीर के अवयव में “होने वाला” | कण्ठ्यम्, दन्त्यम्, ओष्ठ्यम् |
| थाल् (था) | प्रकार; अव्यय | यथा, तथा, सर्वथा, उभयथा |
| तसिल् (तस्) | पञ्चमी का अर्थ (“से”); अव्यय | ग्रामतः, वृक्षतः, ततः, इतः, प्रयागतः |
| ङीष् (ई) | जाया (पत्नी) अर्थ | इन्द्राणी, वरुणानी, भवानी, मातुलानी, रुद्राणी |
| आ और ई दोनों | आ = स्वयं; ई = पत्नी | आचार्या / आचार्याणी; उपाध्याया / उपाध्यायानी |
| ति | केवल युवन् से | युवतिः |
5 याद रखने योग्य अंतर
- क्त बनाम क्तवतु: रामेण पुस्तकं पठितम् (कर्ता तृतीया) · रामः पुस्तकं पठितवान् (कर्ता प्रथमा)। “बालकेन जलं पीतवान्” अशुद्ध।
- क्त्वा बनाम ल्यप्: गत्वा, पर आगत्य; नत्वा, पर प्रणम्य।
- मतुप् बनाम वतुप्: बुद्धिमान्, श्रीमान् (स्वरान्त) · धनवान्, गुणवान् (अकारान्त)।
- त्व बनाम तल्: गुरुत्वम् (नपुं.) · गुरुता (स्त्री.); महत्त्वम् में दो त।
- टाप् बनाम ङीप्: सुता, बालिका · दात्री, गुणिनी, गच्छन्ती।
- तीन “ता”, दो “तः”: मित्रता (तल्), दाता (तृच्), गता (क्त + टाप्) · गतः (क्त), ग्रामतः (तसिल्)।
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री