Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 1 अनुशासनम् Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न

पठित गद्यांश (पाठ का खण्ड 1)
वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति। सत्यं वद। धर्मं चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) आचार्यः कम् अनुशास्ति? (ख) आचार्यः किम् अनूच्य अनुशास्ति?
उत्तर: (क) अन्तेवासिनम् (ख) वेदम्

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: आचार्यः अन्तेवासिनं सर्वप्रथमं किम् उपदिशति?
उत्तर: आचार्यः अन्तेवासिनं सर्वप्रथमं “सत्यं वद, धर्मं चर” इति उपदिशति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: कस्मै प्रियं धनम् आहर्तव्यम्?
उत्तर: आचार्याय प्रियं धनम् आहर्तव्यम्।

(iv) 1 अंक III. ‘अनुशास्ति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तर: आचार्यः

(v) 1 अंक III. ‘धनम्’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: प्रियम्

पठित गद्यांश (पाठ के खण्ड 3 और 4)
मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव। यान्यनवद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि, नो इतराणि। यान्यस्माकं सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि, नो इतराणि।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कीदृशानि कर्माणि सेवितव्यानि? (ख) अस्माकं कानि त्वया उपास्यानि?
उत्तर: (क) अनवद्यानि (ख) सुचरितानि

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: शिष्यः कान् देववत् मन्येत?
उत्तर: शिष्यः मातरं, पितरम्, आचार्यम् अतिथिं च देववत् मन्येत।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: कानि कर्माणि न सेवितव्यानि?
उत्तर: अनवद्येभ्यः कर्मभ्यः इतराणि कर्माणि न सेवितव्यानि।

(iv) 1 अंक III. ‘अवद्यानि’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अनवद्यानि

(v) 1 अंक III. ‘त्वया’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तर: शिष्याय (अन्तेवासिने)

पठित गद्यांश (पाठ के खण्ड 5 और 6)
अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात्, ये तत्र ब्राह्मणाः सम्मर्शिनः, युक्ता आयुक्ताः, अलूक्षा धर्मकामाः स्युः, यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तेथाः। एष आदेशः। एष उपदेशः। एतौ वेदोपनिषत्। एतदनुशासनम्। एवमुपासितव्यम्। एवं चैतदुपास्यम्।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) एतत् किम्? (ख) ‘कर्त्तव्यपरायणाः’ इति अर्थे ब्राह्मणाः कीदृशाः स्युः?
उत्तर: (क) अनुशासनम् (ख) धर्मकामाः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: विचिकित्सायां सत्यां शिष्यः कथं वर्तेत?
उत्तर: विचिकित्सायां सत्यां शिष्यः तथा वर्तेत यथा तत्र सम्मर्शिनः धर्मकामाः ब्राह्मणाः वर्तेरन्।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: आचार्यः स्वस्य उपदेशस्य विषये किं कथयति?
उत्तर: आचार्यः कथयति, “एष आदेशः, एष उपदेशः, एतदनुशासनम्।”

(iv) 1 अंक III. ‘यथा ते तत्र वर्तेरन्’ अत्र ‘ते’ इति सर्वनामपदं केभ्यः प्रयुक्तम्?
उत्तर: ब्राह्मणेभ्यः

(v) 1 अंक III. ‘रूक्षाः’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अलूक्षाः

2 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: आचार्यः वेदम् अनूच्य अन्तेवासिनम् अनुशास्ति।

उत्तर: कः वेदम् अनूच्य अन्तेवासिनम् अनुशास्ति?

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: आचार्यः वेदम् अनूच्य अन्तेवासिनम् अनुशास्ति।

उत्तर: आचार्यः किम् अनूच्य अन्तेवासिनम् अनुशास्ति?

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: आचार्याय प्रियं धनम् आहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः।

उत्तर: कस्मै प्रियं धनम् आहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः?

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: स्वाध्यायात् मा प्रमदः।

उत्तर: कस्मात् मा प्रमदः?

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: तत्र ब्राह्मणाः धर्मकामाः स्युः।

उत्तर: तत्र ब्राह्मणाः कीदृशाः स्युः?

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: अस्माकं सुचरितानि त्वया उपास्यानि।

उत्तर: केषां सुचरितानि त्वया उपास्यानि?

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. मञ्जूषातः रेखाङ्कितपदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत (मञ्जूषा: ऐश्वर्याय, शिष्यम्, कोमलाः, वंशपरम्पराम्): भूत्यै न प्रमदितव्यम्।

उत्तर: ऐश्वर्याय

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. मञ्जूषातः रेखाङ्कितपदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत (मञ्जूषा: ऐश्वर्याय, शिष्यम्, कोमलाः, वंशपरम्पराम्): आचार्यः अन्तेवासिनम् अनुशास्ति।

उत्तर: शिष्यम्

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. मञ्जूषातः रेखाङ्कितपदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत (मञ्जूषा: ऐश्वर्याय, शिष्यम्, कोमलाः, वंशपरम्पराम्): ये तत्र ब्राह्मणाः अलूक्षाः स्युः।

उत्तर: कोमलाः

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. मञ्जूषातः रेखाङ्कितपदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत (मञ्जूषा: ऐश्वर्याय, शिष्यम्, कोमलाः, वंशपरम्पराम्): प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः।

उत्तर: वंशपरम्पराम्

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. ‘आचार्योऽन्तेवासिनम्’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए और सन्धि का नाम लिखिए।

उत्तर: आचार्यः + अन्तेवासिनम्; विसर्ग सन्धि (उत्व: अः → ओ), फिर पूर्वरूप (ओ के बाद का अ लुप्त, ऽ)।

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. ‘यान्यनवद्यानि’ का सन्धि-विच्छेद कीजिए और सन्धि का नाम लिखिए।

उत्तर: यानि + अनवद्यानि; यण् सन्धि (इ → य्)।

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. ‘प्रजायाः तन्तुः’ का समस्तपद और समास का नाम लिखिए।

उत्तर: प्रजातन्तुः; षष्ठी तत्पुरुष समास।

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. ‘उपासितव्यम्’ पद का प्रकृति-प्रत्यय लिखिए।

उत्तर: उप + √आस् + तव्यत्।

प्रश्न 15 (1 अंक)

प्र. ‘अनवद्यम्’ पद में प्रकृति-प्रत्यय विभाग कीजिए।

उत्तर: अनवद्यम् = न + अवद्यम् (नञ् तत्पुरुष, पुस्तक); अवद्यम् = नञ् (अ) + √वद् + यत्।

3 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. आचार्यः शिष्यं केभ्यः प्रमादं न कर्तुम् उपदिशति? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: आचार्यः शिष्यं सत्यात्, धर्मात्, कुशलात्, भूत्यै, स्वाध्याय-प्रवचनाभ्यां देवपितृकार्याभ्यां च प्रमादं न कर्तुम् उपदिशति।
(सत्य, धर्म, कल्याणकारी कर्म, ऐश्वर्य, स्वाध्याय-प्रवचन और देव-पितृ कार्य: इन छह में प्रमाद नहीं।)

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. “सत्यं वद। धर्मं चर।” का भाव हिंदी में स्पष्ट कीजिए।

उत्तर: अध्ययन पूरा होने पर आचार्य का पहला उपदेश है कि शिष्य सदा सत्य बोले और धर्म (कर्तव्य) का आचरण करे। वाणी में सत्य और आचरण में धर्म, यही जीवन की नींव है।

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. “मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव।” का भाव हिंदी में लिखिए।

उत्तर: आचार्य शिष्य से कहते हैं कि वह माता, पिता, गुरु और घर आए अतिथि को देवता के समान माने और उनका आदर करे।

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. “यान्यस्माकं सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि, नो इतराणि।” का भाव हिंदी में लिखिए।

उत्तर: आचार्य विनम्रता से कहते हैं कि हमारे (गुरुओं के) भी केवल अच्छे आचरण (सुचरित) ही तुम्हें अपनाने चाहिए, दूसरे नहीं। यानी शिष्य परखकर अच्छाई ही ग्रहण करे।

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. पाठानुसारं ब्राह्मणाः कीदृशाः स्युः? तेषां गुणानां हिन्दी-अर्थम् अपि लिखत।

उत्तर: ब्राह्मणाः सम्मर्शिनः, युक्ताः, आयुक्ताः, अलूक्षाः धर्मकामाः च स्युः।
(विचारशील-सहनशील, ज्ञान-विज्ञान में तृप्त, स्वतंत्र निर्णय में समर्थ, कोमल और कर्तव्यपरायण।)

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. ‘अनूच्य’, ‘आहृत्य’, ‘अनुशासनम्’ और ‘उपास्यम्’ पदों में प्रकृति-प्रत्यय विभाग कीजिए। (4 × ½)

उत्तर: अनूच्य = अनु + √वच् + ल्यप्; आहृत्य = आ + √हृ + ल्यप्; अनुशासनम् = अनु + √शास् + ल्युट्; उपास्यम् = उप + √आस् + यत् (पुस्तक के अनुसार)।

प्रश्न 7 (2 अंक)

प्र. खण्ड “अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा … यथा ते तत्र वर्तेरन् …” में ‘ते’ पद दो बार आया है। दोनों के अर्थ और किसके लिए प्रयुक्त हैं, लिखिए।

उत्तर: पहला ‘ते’ (यदि ते कर्मविचिकित्सा) युष्मद् का रूप है, अर्थ ‘तुम्हें/तुम्हारे’, शिष्य के लिए।
दूसरा ‘ते’ (यथा ते तत्र वर्तेरन्) तद् का प्रथमा बहुवचन है, अर्थ ‘वे’, ब्राह्मणों के लिए।

प्रश्न 8 (2 अंक)

प्र. ‘उपनिषद्’ शब्द का अर्थ लिखिए और तैत्तिरीयोपनिषद् की तीन वल्लियों के नाम क्रम से लिखिए।

उत्तर: उपनिषद् = (ज्ञानार्थ) गुरु के समीप बैठना।
वल्लियाँ: शिक्षावल्ली, ब्रह्मानन्दवल्ली, भृगुवल्ली।

प्रश्न 9 (2 अंक)

प्र. योग्यताविस्तार के आधार पर तैत्तिरीयोपनिषद् का परिचय हिंदी में दीजिए।

उत्तर: वेद: यह कृष्णयजुर्वेद की तैत्तिरीयसंहिता से जुड़ी है; उसके ब्राह्मणग्रन्थ का अंतिम भाग तैत्तिरीयारण्यक कहलाता है।
स्थान: तैत्तिरीयारण्यक में दस प्रपाठक हैं; सातवें से नौवें प्रपाठक तक का भाग तैत्तिरीयोपनिषद् है।
भाग: तीन वल्लियाँ क्रम से शिक्षावल्ली, ब्रह्मानन्दवल्ली, भृगुवल्ली; ‘अनुशासनम्’ शिक्षावल्ली से है।

4 3 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य वाक्यस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखत।
“यान्यनवद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि, नो इतराणि।”
भावार्थः: आचार्यः शिष्यम् उपदिशति यत् यानि कर्माणि (i) ________ सन्ति, तानि एव (ii) ________ भवन्ति, (iii) ________ न।
मञ्जूषा: इतराणि, दोषरहितानि, आचरणीयानि

उत्तर: (i) दोषरहितानि (ii) आचरणीयानि (iii) इतराणि

प्रश्न 2 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य अंशस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखत।
“मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव।”
भावार्थः: आचार्यः कथयति यत् शिष्यः (i) ________ पितरं च देववत् मन्येत। सः (ii) ________ अपि देवतुल्यं मन्येत। गृहम् आगतः (iii) ________ अपि देववत् पूजनीयः।
मञ्जूषा: अतिथिः, मातरम्, गुरुम्

उत्तर: (i) मातरम् (ii) गुरुम् (iii) अतिथिः

प्रश्न 3 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य अंशस्य भावार्थं मञ्जूषाप्रदत्तपदैः पूरयित्वा पुनः लिखत।
“अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् … यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तेथाः।”
भावार्थः: यदि शिष्यस्य मनसि कर्मणः आचरणस्य वा विषये (i) ________ भवेत्, तदा तत्र ये विचारशीलाः (ii) ________ कोमलाः धर्मपरायणाः च ब्राह्मणाः, ते यथा आचरेयुः शिष्यः अपि (iii) ________ आचरेत्।
मञ्जूषा: तथा, सन्देहः, ज्ञानिनः

उत्तर: (i) सन्देहः (ii) ज्ञानिनः (iii) तथा

प्रश्न 4 (3 अंक)

प्र. प्रदत्तभावार्थत्रयात् शुद्धं भावार्थं चित्वा लिखत। (3 × 1)
(i) सत्यान्न प्रमदितव्यम्।
(क) सत्यं कदापि न वक्तव्यम्। (ख) सत्यस्य पालने आलस्यं न करणीयम्। (ग) सत्यात् धनं प्राप्तव्यम्।
(ii) स्वाध्यायान्मा प्रमदः।
(क) स्वाध्याये प्रमादः न कर्तव्यः। (ख) स्वाध्यायं त्यक्त्वा विश्रामं कुरु। (ग) स्वाध्यायः केवलं गुरोः कार्यम्।
(iii) यान्यस्माकं सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि।
(क) गुरोः सर्वाणि कर्माणि अनुकरणीयानि। (ख) गुरोः कर्माणि न अनुकरणीयानि। (ग) गुरोः केवलं शोभनानि आचरणानि अनुकरणीयानि।

उत्तर: (i) (ख) सत्यस्य पालने आलस्यं न करणीयम्।
(ii) (क) स्वाध्याये प्रमादः न कर्तव्यः।
(iii) (ग) गुरोः केवलं शोभनानि आचरणानि अनुकरणीयानि।

प्रश्न 5 (3 अंक)

प्र. ‘क’ स्तम्भस्य वाक्यांशान् ‘ख’ स्तम्भस्य वाक्यांशैः सह योजयत। (3 × 1)
‘क’: (1) वेदम् अनूच्य आचार्यः (2) आचार्याय प्रियं धनम् आहृत्य (3) यथा ते तत्र वर्तेरन्
‘ख’: (क) तथा तत्र वर्तेथाः (ख) अन्तेवासिनम् अनुशास्ति (ग) प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः

उत्तर: (1) वेदम् अनूच्य आचार्यः अन्तेवासिनम् अनुशास्ति।
(2) आचार्याय प्रियं धनम् आहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः।
(3) यथा ते तत्र वर्तेरन् तथा तत्र वर्तेथाः।

प्रश्न 6 (3 अंक)

प्र. ‘क’ स्तम्भस्य वाक्यांशान् ‘ख’ स्तम्भस्य वाक्यांशैः सह योजयत। (3 × 1)
‘क’: (1) यान्यनवद्यानि कर्माणि (2) यान्यस्माकं सुचरितानि (3) स्वाध्याय-प्रवचनाभ्याम्
‘ख’: (क) न प्रमदितव्यम् (ख) तानि त्वयोपास्यानि (ग) तानि सेवितव्यानि

उत्तर: (1) यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि।
(2) यान्यस्माकं सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि।
(3) स्वाध्याय-प्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम्।

प्रश्न 7 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत। (1 + 1 + 1)
(i) ‘अनुशासनम्’ इति पाठः कस्मात् सन्दर्भग्रन्थात् सङ्कलितः?
(ii) ‘शिक्षावल्ल्याः’ कः पाठः सङ्कलितः?
(iii) तैत्तिरीयोपनिषद् कस्य वेदस्य अस्ति?

उत्तर: (i) ‘अनुशासनम्’ इति पाठः तैत्तिरीयोपनिषदः (शिक्षावल्लीतः) सङ्कलितः।
(ii) ‘शिक्षावल्ल्याः’ अनुशासनम् इति पाठः सङ्कलितः।
(iii) तैत्तिरीयोपनिषद् कृष्णयजुर्वेदस्य अस्ति।

प्रश्न 8 (3 अंक)

प्र. आचार्य के उपदेश के आधार पर एक आदर्श शिष्य के गुण हिंदी में लिखिए।

उत्तर: वाणी और आचरण: वह सत्य बोलता है, धर्म का आचरण करता है और स्वाध्याय-प्रवचन में आलस्य नहीं करता।
कर्तव्य और आदर: गुरुदक्षिणा देकर गृहस्थ जीवन में वंश-परम्परा चलाता है; माता, पिता, आचार्य और अतिथि को देवता के समान मानता है; देव-पितृ कार्यों में प्रमाद नहीं करता।
विवेक: केवल अनिन्द्य कर्म करता है, गुरुओं के भी केवल सुचरित अपनाता है, और संदेह होने पर विचारशील, कोमल, कर्तव्यपरायण ज्ञानियों के आचरण को आदर्श मानता है।