कक्षा 12 संस्कृत (भास्वती द्वितीयो भागः) प्रथमः पाठः “अनुशासनम्” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: स्रोत, उपदेशों की सूची, कठिन शब्द, सन्धि-समास-प्रत्यय-लकार और सूक्तियाँ एक जगह।
1 पाठ एक नज़र में
| बिंदु |
तथ्य |
| सन्दर्भग्रन्थ |
तैत्तिरीय उपनिषद् (तैत्तिरीयोपनिषद्) |
| भाग |
शिक्षावल्ली, ग्यारहवाँ अनुवाक |
| रचयिता |
पुस्तक में किसी रचयिता का नाम नहीं (वैदिक वाङ्मय) |
| विधा |
गद्य (एक गद्यांश) |
| प्रसंग |
अध्ययन के उपरान्त आचार्य शिष्य (अन्तेवासी) को जीवनोपयोगी उपदेश देते हैं |
| उपनिषद् का अर्थ |
(ज्ञानार्थ) गुरु के समीप बैठना |
2 उपदेशों की सूची (पाठ के क्रम में)
| खण्ड |
मूल |
भाव |
| 1 |
सत्यं वद। धर्मं चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। … प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। |
सत्य बोलो, धर्म करो, स्वाध्याय में आलस्य नहीं; गुरुदक्षिणा देकर वंश-परम्परा मत तोड़ो |
| 2 |
सत्यान्न … देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्। |
सत्य, धर्म, कुशल, भूति (ऐश्वर्य), स्वाध्याय-प्रवचन, देव-पितृ कार्य में प्रमाद नहीं |
| 3 |
मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव। |
माता, पिता, आचार्य, अतिथि को देवता मानो |
| 4 |
यान्यनवद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि … |
केवल अनिन्द्य कर्म; गुरुओं के भी केवल सुचरित अपनाओ |
| 5 |
अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा … तथा तत्र वर्तेथाः। |
संदेह हो तो आदर्श ब्राह्मणों जैसा व्यवहार करो |
| 6 |
एष आदेशः … एवं चैतदुपास्यम्। |
यही आदेश, उपदेश, वेदोपनिषत्, अनुशासन है |
3 मुख्य शब्दार्थ
| पद |
अर्थ |
पद |
अर्थ |
| अनूच्य |
पढ़ाकर |
अन्तेवासिनम् |
शिष्य को |
| अनुशास्ति |
उपदेश देता है |
मा प्रमदः |
आलस्य मत करो |
| आहृत्य |
लाकर |
प्रजातन्तुम् |
वंशपरम्परा को |
| मा व्यवच्छेत्सीः |
मत तोड़ो |
भूत्यै |
ऐश्वर्य (धन) के लिए |
| अनवद्यानि |
अनिन्द्य |
सुचरितानि |
सत्कर्म |
| उपास्यानि |
उपासना के योग्य |
कर्मविचिकित्सा |
कर्म के विषय में सन्देह |
| संमर्शिनः |
विचारशील, सहनशील |
युक्ताः |
ज्ञान विज्ञान में तृप्त |
| आयुक्तः |
स्वतन्त्र निर्णय में समर्थ |
अलूक्षाः |
अरूक्षाः, कोमल |
| धर्मकामाः |
कर्त्तव्यपरायण |
वेदोपनिषत् |
ज्ञान का सार |
4 व्याकरण एक जगह
4.1 सन्धि (पुस्तक के 9 उदाहरण)
| पद |
विच्छेद |
सन्धि |
| आचार्योऽन्तेवासिनम् |
आचार्यः + अन्तेवासिनम् |
उत्व, फिर पूर्वरूप |
| स्वाध्यायान्मा / सत्यान्न |
स्वाध्यायात् + मा / सत्यात् + न |
त् → न् (व्यञ्जन) |
| व्यवच्छेत्सीः |
वि + अवच्छेत्सीः |
यण् |
| यान्यनवद्यानि / यान्यस्माकम् |
यानि + अनवद्यानि / यानि + अस्माकम् |
यण् |
| त्वयोपास्यानि / वेदोपनिषत् |
त्वया + उपास्यानि / वेद + उपनिषद् |
गुण |
| चैतदुपास्यम् |
च + एतत् + उपास्यम् |
वृद्धि, फिर जश्त्व |
4.2 प्रत्यय, समास, लकार
- ल्यप्: अनूच्य (अनु + √वच्), आहृत्य (आ + √हृ)
- ल्युट्: अनुशासनम् (अनु + √शास्)
- तव्यत्: प्रमदितव्यम् (प्र + √मद्), उपासितव्यम् (उप + √आस्), सेवितव्यानि (√सेव्)
- यत्: उपास्यम् (उप + √आस्)
- समास: प्रजातन्तुः, वेदोपनिषत् (षष्ठी तत्पुरुष); कर्मविचिकित्सा (सप्तमी तत्पुरुष); अनवद्यानि (नञ् तत्पुरुष); अन्तेवासी (सप्तमी अलुक्); स्वाध्याय-प्रवचने (द्वन्द्व)
- लकार: अनुशास्ति (लट्); वद, चर, भव (लोट्); मा प्रमदः, मा व्यवच्छेत्सीः (लुङ्); स्यात्, स्युः, वर्तेरन्, वर्तेथाः (विधिलिङ्)
- अव्यय: मा, न, नो, अथ, यदि, वा, तत्र, यथा … तथा, एवम्, च
4.3 पर्याय और विलोम (अभ्यास)
- समानार्थक: अनूच्य = सम्बोध्य; संविदा = सद्भावनया; ह्रिया = लज्जया; अलूक्षा = अरूक्षा; उपास्यम् = अनुपालनीयम्
- विपरीतार्थक: सत्यम् × असत्यम्; धर्मम् × अधर्मम्; श्रद्धया × अश्रद्धया; अवद्यानि × अनवद्यानि; लूक्षा × अलूक्षा
5 योग्यताविस्तार के तथ्य
- तैत्तिरीयोपनिषद्: कृष्णयजुर्वेद की तैत्तिरीयसंहिता के ब्राह्मणग्रन्थ का अंतिम भाग तैत्तिरीयारण्यक; उसके दस प्रपाठकों में सप्तम से नवम = तैत्तिरीयोपनिषद्
- तीन वल्लियाँ: शिक्षावल्ली, ब्रह्मानन्दवल्ली, भृगुवल्ली
- शिक्षावल्ली: ओङ्कार का महत्त्व-वर्णन और धर्माचरण-सम्बन्धी विचार
- ब्राह्मणः = ज्ञानी (ब्रह्म शब्द ज्ञानवाचक है)
- उपनिषदों में संवाद के माध्यम से जीव, जगत् और ब्रह्म के तत्त्वों का निरूपण है; चारों वेदों की अलग-अलग उपनिषदें हैं
सूक्तियाँ
- सत्यं वद। धर्मं चर। (सत्य बोलो, धर्म करो)
- स्वाध्यायान्मा प्रमदः। (स्वाध्याय में आलस्य मत करो)
- मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव।
- यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि। (अनिन्द्य कर्म ही करने योग्य)
- एतदनुशासनम्। (यही अनुशासन है)
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री