Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 1 अनुशासनम् Short Notes

कक्षा 12 संस्कृत (भास्वती द्वितीयो भागः) प्रथमः पाठः “अनुशासनम्” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: स्रोत, उपदेशों की सूची, कठिन शब्द, सन्धि-समास-प्रत्यय-लकार और सूक्तियाँ एक जगह।

1 पाठ एक नज़र में

बिंदु तथ्य
सन्दर्भग्रन्थ तैत्तिरीय उपनिषद् (तैत्तिरीयोपनिषद्)
भाग शिक्षावल्ली, ग्यारहवाँ अनुवाक
रचयिता पुस्तक में किसी रचयिता का नाम नहीं (वैदिक वाङ्मय)
विधा गद्य (एक गद्यांश)
प्रसंग अध्ययन के उपरान्त आचार्य शिष्य (अन्तेवासी) को जीवनोपयोगी उपदेश देते हैं
उपनिषद् का अर्थ (ज्ञानार्थ) गुरु के समीप बैठना

2 उपदेशों की सूची (पाठ के क्रम में)

खण्ड मूल भाव
1 सत्यं वद। धर्मं चर। स्वाध्यायान्मा प्रमदः। … प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः। सत्य बोलो, धर्म करो, स्वाध्याय में आलस्य नहीं; गुरुदक्षिणा देकर वंश-परम्परा मत तोड़ो
2 सत्यान्न … देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम्। सत्य, धर्म, कुशल, भूति (ऐश्वर्य), स्वाध्याय-प्रवचन, देव-पितृ कार्य में प्रमाद नहीं
3 मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव। माता, पिता, आचार्य, अतिथि को देवता मानो
4 यान्यनवद्यानि कर्माणि, तानि सेवितव्यानि … केवल अनिन्द्य कर्म; गुरुओं के भी केवल सुचरित अपनाओ
5 अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा … तथा तत्र वर्तेथाः। संदेह हो तो आदर्श ब्राह्मणों जैसा व्यवहार करो
6 एष आदेशः … एवं चैतदुपास्यम्। यही आदेश, उपदेश, वेदोपनिषत्, अनुशासन है

3 मुख्य शब्दार्थ

पद अर्थ पद अर्थ
अनूच्य पढ़ाकर अन्तेवासिनम् शिष्य को
अनुशास्ति उपदेश देता है मा प्रमदः आलस्य मत करो
आहृत्य लाकर प्रजातन्तुम् वंशपरम्परा को
मा व्यवच्छेत्सीः मत तोड़ो भूत्यै ऐश्वर्य (धन) के लिए
अनवद्यानि अनिन्द्य सुचरितानि सत्कर्म
उपास्यानि उपासना के योग्य कर्मविचिकित्सा कर्म के विषय में सन्देह
संमर्शिनः विचारशील, सहनशील युक्ताः ज्ञान विज्ञान में तृप्त
आयुक्तः स्वतन्त्र निर्णय में समर्थ अलूक्षाः अरूक्षाः, कोमल
धर्मकामाः कर्त्तव्यपरायण वेदोपनिषत् ज्ञान का सार

4 व्याकरण एक जगह

4.1 सन्धि (पुस्तक के 9 उदाहरण)

पद विच्छेद सन्धि
आचार्योऽन्तेवासिनम् आचार्यः + अन्तेवासिनम् उत्व, फिर पूर्वरूप
स्वाध्यायान्मा / सत्यान्न स्वाध्यायात् + मा / सत्यात् + न त् → न् (व्यञ्जन)
व्यवच्छेत्सीः वि + अवच्छेत्सीः यण्
यान्यनवद्यानि / यान्यस्माकम् यानि + अनवद्यानि / यानि + अस्माकम् यण्
त्वयोपास्यानि / वेदोपनिषत् त्वया + उपास्यानि / वेद + उपनिषद् गुण
चैतदुपास्यम् च + एतत् + उपास्यम् वृद्धि, फिर जश्त्व

4.2 प्रत्यय, समास, लकार

  • ल्यप्: अनूच्य (अनु + √वच्), आहृत्य (आ + √हृ)
  • ल्युट्: अनुशासनम् (अनु + √शास्)
  • तव्यत्: प्रमदितव्यम् (प्र + √मद्), उपासितव्यम् (उप + √आस्), सेवितव्यानि (√सेव्)
  • यत्: उपास्यम् (उप + √आस्)
  • समास: प्रजातन्तुः, वेदोपनिषत् (षष्ठी तत्पुरुष); कर्मविचिकित्सा (सप्तमी तत्पुरुष); अनवद्यानि (नञ् तत्पुरुष); अन्तेवासी (सप्तमी अलुक्); स्वाध्याय-प्रवचने (द्वन्द्व)
  • लकार: अनुशास्ति (लट्); वद, चर, भव (लोट्); मा प्रमदः, मा व्यवच्छेत्सीः (लुङ्); स्यात्, स्युः, वर्तेरन्, वर्तेथाः (विधिलिङ्)
  • अव्यय: मा, न, नो, अथ, यदि, वा, तत्र, यथा … तथा, एवम्, च

4.3 पर्याय और विलोम (अभ्यास)

  • समानार्थक: अनूच्य = सम्बोध्य; संविदा = सद्भावनया; ह्रिया = लज्जया; अलूक्षा = अरूक्षा; उपास्यम् = अनुपालनीयम्
  • विपरीतार्थक: सत्यम् × असत्यम्; धर्मम् × अधर्मम्; श्रद्धया × अश्रद्धया; अवद्यानि × अनवद्यानि; लूक्षा × अलूक्षा

5 योग्यताविस्तार के तथ्य

  • तैत्तिरीयोपनिषद्: कृष्णयजुर्वेद की तैत्तिरीयसंहिता के ब्राह्मणग्रन्थ का अंतिम भाग तैत्तिरीयारण्यक; उसके दस प्रपाठकों में सप्तम से नवम = तैत्तिरीयोपनिषद्
  • तीन वल्लियाँ: शिक्षावल्ली, ब्रह्मानन्दवल्ली, भृगुवल्ली
  • शिक्षावल्ली: ओङ्कार का महत्त्व-वर्णन और धर्माचरण-सम्बन्धी विचार
  • ब्राह्मणः = ज्ञानी (ब्रह्म शब्द ज्ञानवाचक है)
  • उपनिषदों में संवाद के माध्यम से जीव, जगत् और ब्रह्म के तत्त्वों का निरूपण है; चारों वेदों की अलग-अलग उपनिषदें हैं
सूक्तियाँ
  • सत्यं वद। धर्मं चर। (सत्य बोलो, धर्म करो)
  • स्वाध्यायान्मा प्रमदः। (स्वाध्याय में आलस्य मत करो)
  • मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव। अतिथिदेवो भव।
  • यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि। (अनिन्द्य कर्म ही करने योग्य)
  • एतदनुशासनम्। (यही अनुशासन है)