Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 2 मातुराज्ञा गरीयसी Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न

पठित नाट्यांश (पाठ का आरंभ, श्लोक 1 सहित)
काञ्चुकीयः – परित्रायतां परित्रायतां कुमारः।
रामः – आर्य! कः परित्रातव्यः।
काञ्चुकीयः – महाराज!
रामः – महाराजः इति। आर्य! ननु वक्तव्यम्। एकशरीर-संक्षिप्ता पृथिवी रक्षितव्येति। अथ कुत उत्पन्नोऽयं दोषः?
काञ्चुकीयः – स्वजनात्।
रामः – स्वजनादिति। हन्त! नास्ति प्रतीकारः।
शरीरेऽरिः प्रहरति हृदये स्वजनस्तथा।
कस्य स्वजनशब्दो मे लज्जामुत्पादयिष्यति॥1॥

(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) काञ्चुकीयस्य मते कः परित्रातव्यः? (ख) दोषः कस्मात् उत्पन्नः?
उत्तर: (क) महाराजः (ख) स्वजनात्

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: अरिः कुत्र प्रहरति?
उत्तर: अरिः शरीरे प्रहरति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: रामस्य मते किं वक्तव्यम्?
उत्तर: रामस्य मते ‘एकशरीरसंक्षिप्ता पृथिवी रक्षितव्या’ इति वक्तव्यम्।

(iv) 1 अंक III. ‘शत्रुः’ इति पदस्य पर्यायपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अरिः

(v) 1 अंक III. ‘उत्पादयिष्यति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
उत्तर: स्वजनशब्दः

पठित पद्यांश (पाठ का श्लोक 3)
वनगमननिवृत्तिः पार्थिवस्यैव ताव-
न्मम पितृपरवत्ता बालभावः स एव।
नवनृपतिविमर्शे नास्ति शङ्का प्रजाना-
मथ च न परिभोगैर्वञ्चिता भ्रातरो मे॥3॥

(i) 1 अंक पद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) कस्य वनगमननिवृत्तिः जाता? (ख) केषां शङ्का नास्ति?
उत्तर: (क) पार्थिवस्य (ख) प्रजानाम्

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: रामस्य भ्रातरः कैः न वञ्चिताः?
उत्तर: रामस्य भ्रातरः परिभोगैः न वञ्चिताः।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: नवनृपतिविमर्शे केषां शङ्का नास्ति?
उत्तर: नवनृपतिविमर्शे प्रजानां शङ्का नास्ति।

(iv) 1 अंक III. ‘पितुः अधीनता’ इत्यर्थे किं पदं पद्यांशे प्रयुक्तम्?
उत्तर: पितृपरवत्ता

(v) 1 अंक III. ‘मे’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तर: रामाय

पठित नाट्यांश (सीता का प्रवेश-वाक्य और श्लोक 8)
सीता – आर्यपुत्र! रोदितव्ये काले सौमित्रिणा धनुर्गृहीतम्। अपूर्वः खल्वस्यायासः।
रामः – सुमित्रामातः! किमिदम्?
लक्ष्मणः – कथं कथं किमिदं नाम।
क्रमप्राप्ते हृते राज्ये भुवि शोच्यासने नृपे।
इदानीमपि सन्देहः किं क्षमा निर्मनस्विता॥8॥

(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) सौमित्रिणा किं गृहीतम्? (ख) कीदृशे काले धनुः गृहीतम्?
उत्तर: (क) धनुः (ख) रोदितव्ये

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सीता लक्ष्मणस्य आयासं कीदृशं मन्यते?
उत्तर: सीता लक्ष्मणस्य आयासम् अपूर्वं मन्यते।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: लक्ष्मणः रामस्य क्षमां किं कथयति?
उत्तर: लक्ष्मणः रामस्य क्षमां निर्मनस्वितां कथयति।

(iv) 1 अंक III. ‘अस्य’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तर: लक्ष्मणाय (सौमित्रये)

(v) 1 अंक III. ‘पृथिव्याम्’ इत्यर्थे किं पदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्?
उत्तर: भुवि

पठित नाट्यांश (पाठ का अंतिम अंश)
सीता – गृह्णात्वार्यपुत्रः।
रामः – मैथिलि! किं व्यवसितम्?
सीता – ननु सहधर्मचारिणी खल्वहम्।
रामः – मयैकाकिना किल गन्तव्यम्।
सीता – अतो नु खल्वनुगच्छामि।
रामः – वने खलु वस्तव्यम्।
सीता – तत् खलु मे प्रासादः।
रामः – श्वश्रूश्वशुरशुश्रूषापि च ते निर्वर्तयितव्या।
सीता – एनामुद्दिश्य देवतानां प्रणामः क्रियते।
रामः – लक्ष्मण! वार्यतामियम्।
लक्ष्मणः – आर्य! नोत्सहे श्लाघनीये काले वारयितुमत्र भवतीम्।

(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) का सहधर्मचारिणी अस्ति? (ख) सीतायाः प्रासादः किम्?
उत्तर: (क) सीता (ख) वनम्

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सीता किम् उद्दिश्य देवतानां प्रणामं करोति?
उत्तर: सीता श्वश्रूश्वशुरशुश्रूषाम् उद्दिश्य देवतानां प्रणामं करोति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: लक्ष्मणः सीतां किमर्थं न वारयति?
उत्तर: लक्ष्मणः श्लाघनीये काले भवतीं (सीतां) वारयितुं न उत्सहते, यतः सीतायाः निश्चयः प्रशंसनीयः अस्ति।

(iv) 1 अंक III. ‘एकाकिना’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: मया

(v) 1 अंक III. ‘निवार्यताम्’ इत्यर्थे किं पदं नाट्यांशे प्रयुक्तम्?
उत्तर: वार्यताम्

2 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: कैकेय्याः वचनात् अभिषेकः निवृत्तः।

उत्तर: कस्याः वचनात् अभिषेकः निवृत्तः?

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: लक्ष्मणः धनुर्बाणपाणिः प्रविशति।

उत्तर: लक्ष्मणः कीदृशः प्रविशति?

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: रामेण चतुर्दश वर्षाणि वने वस्तव्यम्।

उत्तर: रामेण कति वर्षाणि वने वस्तव्यम्?

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सीता देवतानाम् प्रणामं करोति।

उत्तर: सीता कासां प्रणामं करोति?

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: राज्ञा हस्तेन एव काञ्चुकीयः विसर्जितः।

उत्तर: राज्ञा केन एव काञ्चुकीयः विसर्जितः?

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: वने खलु वस्तव्यम्।

उत्तर: कुत्र खलु वस्तव्यम्?

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: काञ्चुकीयः कस्य रक्षणार्थं रामं कथयति?

उत्तर: महाराजस्य।

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: रामस्य मते लक्ष्मणः कस्य सागरः अस्ति?

उत्तर: धैर्यस्य (धैर्यसागरः)।

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: सीता वनं किं मन्यते?

उत्तर: प्रासादम्।

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. एकपदेन उत्तरत: का लक्ष्मणं ‘सौमित्रिः’ इति कथयति?

उत्तर: सीता।

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?

उत्तर: प्रतिमानाटकात् (भासविरचितात्)।

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. ‘प्रतिमानाटकम्’ इति नाटकात् भास्वत्यां कः पाठः सङ्कलितः?

उत्तर: ‘प्रतिमानाटकम्’ इति नाटकात् ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठः सङ्कलितः।

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. भासस्य किमपि एकं नाटकं (प्रतिमानाटकं विहाय) लिखत।

उत्तर: स्वप्नवासवदत्तम् (अथवा प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्, अविमारकम्, बालचरितम्, अभिषेकम्, पञ्चरात्रम्, मध्यमव्यायोगः, ऊरुभङ्गम्, दूतघटोत्कचम्, कर्णभारम्, दूतवाक्यम्, चारुदत्तम्)।

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. ‘मयैवमभिहितम्’ का सन्धिच्छेद कीजिए।

उत्तर: मया + एवम् + अभिहितम् (मया + एवम् में वृद्धि सन्धि)।

प्रश्न 15 (1 अंक)

प्र. ‘वनगमननिवृत्तिः’ का विग्रह और समास का नाम लिखिए।

उत्तर: वनगमनस्य निवृत्तिः, षष्ठी तत्पुरुष।

प्रश्न 16 (1 अंक)

प्र. ‘निर्वर्तयितव्या’ पद का प्रकृति-प्रत्यय लिखिए।

उत्तर: निर् + √वृत् + णिच् + तव्यत् + टाप्।

प्रश्न 17 (1 अंक)

प्र. वाच्यपरिवर्तनं कुरुत (कर्तृवाच्ये): “सौमित्रिणा धनुः गृहीतम्।”

उत्तर: सौमित्रिः धनुः गृहीतवान्।

प्रश्न 18 (1 अंक)

प्र. ‘सुमित्रामातः’ सम्बोधन का विग्रह और समास लिखिए।

उत्तर: सुमित्रा माता यस्य सः (हे सुमित्रामातः!), बहुव्रीहि।

3 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. पाठस्य आधारेण घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि लिखत (4 × ½):
(i) लक्ष्मणः युवतिरहितं लोकं कर्तुं निश्चयं कथयति।
(ii) काञ्चुकीयः ‘परित्रायतां कुमारः’ इति वदति।
(iii) सीता रामम् अनुगन्तुं निश्चयं करोति।
(iv) रामः कैकेय्याः कार्ये गुणान् पश्यति।

उत्तर: 1. (ii) काञ्चुकीयः ‘परित्रायतां कुमारः’ इति वदति।
2. (iv) रामः कैकेय्याः कार्ये गुणान् पश्यति।
3. (i) लक्ष्मणः युवतिरहितं लोकं कर्तुं निश्चयं कथयति।
4. (iii) सीता रामम् अनुगन्तुं निश्चयं करोति।

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. पाठस्य आधारेण घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि लिखत (4 × ½):
(i) रामः त्रीणि पातकानि गणयति।
(ii) राजा शोकात् मोहं गतः इति काञ्चुकीयः कथयति।
(iii) लक्ष्मणः सवाष्पं चतुर्दशवर्षाणां वनवासं कथयति।
(iv) सीता ‘रोदितव्ये काले सौमित्रिणा धनुर्गृहीतम्’ इति वदति।

उत्तर: 1. (ii) राजा शोकात् मोहं गतः इति काञ्चुकीयः कथयति।
2. (iv) सीता ‘रोदितव्ये काले सौमित्रिणा धनुर्गृहीतम्’ इति वदति।
3. (i) रामः त्रीणि पातकानि गणयति।
4. (iii) लक्ष्मणः सवाष्पं चतुर्दशवर्षाणां वनवासं कथयति।

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुसारं शुद्धम् अर्थं मञ्जूषातः चित्वा लिखत (4 × ½):
(क) कस्य स्वजनशब्दो मे लज्जाम् उत्पादयिष्यति।
(ख) अलमुपहतासु स्त्रीबुद्धिषु स्वम् आर्जवम् उपनिक्षेप्तुम्।
(ग) शोकात् अवचनाद् राज्ञा हस्तेनैव विसर्जितः।
(घ) स्वजननिभृतः सर्वोऽपि एवं मृदुः परिभूयते।
मञ्जूषा: तिरस्क्रियते, दुःखात्, सारल्यम्, त्रपाम्

उत्तर: (क) त्रपाम् (ख) सारल्यम् (ग) दुःखात् (घ) तिरस्क्रियते

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. अधोलिखितेषु संवादेषु कः कं प्रति कथयति इति लिखत (4 × ½):
(क) आर्य! गुणाः खल्वत्र।
(ख) सुमित्रामातः! किमिदम्?
(ग) हा धिक्! अस्मानविज्ञायोपालभसे।
(घ) गृह्णात्वार्यपुत्रः।

उत्तर: (क) रामः काञ्चुकीयं प्रति (ख) रामः लक्ष्मणं प्रति (ग) लक्ष्मणः रामं प्रति (घ) सीता रामं प्रति

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. रामः कैकेय्याः कार्ये अपि गुणं कथं पश्यति? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: रामः कथयति यत् यस्याः भर्ता शक्रसमः, या च मया पुत्रवती, तस्याः कस्मिन् फले स्पृहा स्यात् येन सा अकार्यं करिष्यति। अतः अत्र उदर्केण गुणेन भवितव्यम्।
(इन्द्र-समान पति और राम जैसे पुत्र वाली माता किस लोभ में अनुचित करेंगी? इसलिए इसमें गुण होगा।)

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. सीता रामेण सह वनं गन्तुं कथं निश्चयं प्रकटयति? संस्कृतेन उत्तरत।

उत्तर: सीता कथयति ‘ननु सहधर्मचारिणी खल्वहम्’। रामः ‘मयैकाकिना गन्तव्यम्’ इति वदति चेत् सा ‘अतो नु खल्वनुगच्छामि’ इति वदति, वनं च स्वप्रासादं मन्यते।
(सीता स्वयं को सहधर्मचारिणी कहती हैं और वन को अपना महल मानती हैं।)

4 3 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (3 अंक)

प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत:
यस्याः शक्रसमो भर्ता मया पुत्रवती च या। फले कस्मिन् स्पृहा तस्या येनाकार्यं करिष्यति॥
भावार्थः: रामः कथयति यत् कैकेय्याः पतिः (i) ________ तुल्यः अस्ति, सा च रामेण (ii) ________ अस्ति। तस्याः कस्मिन् फले (iii) ________ स्यात्, येन सा अनुचितं कार्यं करिष्यति?
मञ्जूषा: कामना, इन्द्रेण, पुत्रवती

उत्तर: (i) इन्द्रेण (ii) पुत्रवती (iii) कामना

प्रश्न 2 (3 अंक)

प्र. मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयत:
भरतो वा भवेद् राजा वयं वा ननु तत् समम्। यदि तेऽस्ति धनुश्श्लाघा स राजा परिपाल्यताम्॥
भावार्थः: रामः लक्ष्मणं कथयति यत् भरतः राजा भवेत् अथवा (i) ________, तत् उभयं समानम् एव। यदि तव धनुर्विद्यायाः (ii) ________ अस्ति, तर्हि त्वया सः (iii) ________ रक्षणीयः।
मञ्जूषा: राजा, वयम्, आत्मस्तुतिः

उत्तर: (i) वयम् (ii) आत्मस्तुतिः (iii) राजा

प्रश्न 3 (3 अंक)

प्र. प्रदत्तभावार्थत्रयात् शुद्धं भावार्थं चित्वा लिखत (3 × 1):
(i) शरीरेऽरिः प्रहरति हृदये स्वजनस्तथा।
(क) शत्रुः हृदये प्रहरति, स्वजनः शरीरे। (ख) शत्रुः शरीरे प्रहरति, किन्तु स्वजनः हृदये प्रहरति। (ग) स्वजनः कदापि न प्रहरति।
(ii) भरतो वा भवेद् राजा वयं वा ननु तत् समम्।
(क) भरतः राजा न भवेत्। (ख) वयम् एव राजानः भवेम। (ग) भरतः राजा भवेत् वयं वा, उभयं समानम्।
(iii) तत् खलु मे प्रासादः।
(क) सीतायाः कृते वनम् एव प्रासादः। (ख) सीता प्रासादे एव वस्तुम् इच्छति। (ग) वने प्रासादः निर्मितः अस्ति।

उत्तर: (i) (ख) शत्रुः शरीरे प्रहरति, किन्तु स्वजनः हृदये प्रहरति।
(ii) (ग) भरतः राजा भवेत् वयं वा, उभयं समानम्।
(iii) (क) सीतायाः कृते वनम् एव प्रासादः।

प्रश्न 4 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितश्लोकस्य प्रदत्ते अन्वये मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत:
अक्षोभ्यः क्षोभितः केन लक्ष्मणो धैर्यसागरः। येन रुष्टेन पश्यामि शताकीर्णमिवाग्रतः॥
अन्वयः: अक्षोभ्यः (i) ________ लक्ष्मणः केन क्षोभितः, येन (ii) ________ (अहम्) अग्रतः (iii) ________ इव पश्यामि?
मञ्जूषा: शताकीर्णम्, धैर्यसागरः, रुष्टेन

उत्तर: (i) धैर्यसागरः (ii) रुष्टेन (iii) शताकीर्णम्

प्रश्न 5 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितश्लोकस्य प्रदत्ते अन्वये मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत:
यत्कृते महति क्लेशे राज्ये मे न मनोरथः। वर्षाणि किल वस्तव्यं चतुर्दश वने त्वया॥
अन्वयः: यत्कृते महति (i) ________ (अपि) राज्ये मे (ii) ________ न (अस्ति)। (परन्तु) त्वया चतुर्दश वर्षाणि (iii) ________ वस्तव्यं किल।
मञ्जूषा: वने, क्लेशे, मनोरथः

उत्तर: (i) क्लेशे (ii) मनोरथः (iii) वने

प्रश्न 6 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितश्लोकस्य प्रदत्ते अन्वये मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत:
वनगमननिवृत्तिः पार्थिवस्यैव ताव-
न्मम पितृपरवत्ता बालभावः स एव।
नवनृपतिविमर्शे नास्ति शङ्का प्रजाना-
मथ च न परिभोगैर्वञ्चिता भ्रातरो मे॥
अन्वयः: तावत् एव (i) ________ वनगमन-निवृत्तिः, मम पितृपरवत्ता सः एव (ii) ________, नवनृपति-विमर्शे (iii) ________ शङ्का न अस्ति, अथ च मे भ्रातरः परिभोगैः वञ्चिताः न (भविष्यन्ति)।
मञ्जूषा: प्रजानाम्, पार्थिवस्य, बालभावः

उत्तर: (i) पार्थिवस्य (ii) बालभावः (iii) प्रजानाम्

प्रश्न 7 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत (1 + 1 + 1):
(i) ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठः कस्मात् सन्दर्भग्रन्थात् सङ्कलितः?
(ii) अस्य ग्रन्थस्य रचयिता कः?
(iii) रचयितुः अन्ये द्वे रचने लिखत।

उत्तर: (i) ‘मातुराज्ञा गरीयसी’ इति पाठः ‘प्रतिमानाटकम्’ इति नाटकात् सङ्कलितः।
(ii) अस्य रचयिता महाकविः भासः।
(iii) स्वप्नवासवदत्तम्, प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् (अन्ये अपि: अविमारकम्, बालचरितम्, अभिषेकम्, पञ्चरात्रम्, मध्यमव्यायोगः, ऊरुभङ्गम्, दूतघटोत्कचम्, कर्णभारम्, दूतवाक्यम्, चारुदत्तम्)।

प्रश्न 8 (3 अंक)

प्र. पाठमाश्रित्य रामस्य चारित्रिकवैशिष्ट्यं हिन्दीभाषया लिखत।

उत्तर: 1. मातृभक्त: कैकेयी के कारण अभिषेक रुका, फिर भी राम कहते हैं “तेन हि उदर्केण गुणेनात्र भवितव्यम्” और “अतः परं न मातुः परिवादं श्रोतुमिच्छामि”।
2. निर्लोभी और भ्रातृप्रेमी: “भरतो वा भवेद् राजा वयं वा ननु तत् समम्”; भरत को “दोषेषु बाह्यम्” (निर्दोष) मानते हैं।
3. विवेकी और धैर्यवान्: अभिषेक रुकने में चार गुण देखते हैं (श्लोक 3), क्रोधित लक्ष्मण को तीन पातक गिनाकर शांत करते हैं और पिता की आज्ञा मानकर वल्कल मँगाते हैं।

प्रश्न 9 (3 अंक)

प्र. पाठमाश्रित्य लक्ष्मणस्य चारित्रिकवैशिष्ट्यं हिन्दीभाषया लिखत।

उत्तर: 1. अग्रज-भक्त और अन्याय-विरोधी: भाई के साथ हुए छल पर क्रोधित होकर धनुष-बाण लेकर आते हैं: “धनुः स्पृश मा दयाम्”, “युवतिरहितं लोकं कर्तुं कृतनिश्चयः”।
2. स्वाभिमानी पर निर्लोभी: राम की क्षमा को “निर्मनस्विता” कहते हैं, पर स्वयं कहते हैं “राज्ये मे न मनोरथः”।
3. कोमल-हृदय और मर्यादा मानने वाले: राम के चौदह वर्ष के वनवास पर रो पड़ते हैं (सवाष्पम्) और प्रशंसनीय समय में सीता को रोकने का साहस नहीं करते।

5 4 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (4 अंक)

प्र. ‘क’ स्तम्भस्य वाक्यांशान् ‘ख’ स्तम्भस्य वाक्यांशैः सह मेलयत (4 × 1):
‘क’: (1) अक्षोभ्यः क्षोभितः केन (2) क्रमप्राप्ते हृते राज्ये (3) यत्कृते महति क्लेशे (4) शुल्के विपणितं राज्यम्
‘ख’: (क) राज्ये मे न मनोरथः (ख) पुत्रार्थे यदि याच्यते (ग) लक्ष्मणो धैर्यसागरः (घ) भुवि शोच्यासने नृपे

उत्तर: (1)-(ग) अक्षोभ्यः क्षोभितः केन लक्ष्मणो धैर्यसागरः।
(2)-(घ) क्रमप्राप्ते हृते राज्ये भुवि शोच्यासने नृपे।
(3)-(क) यत्कृते महति क्लेशे राज्ये मे न मनोरथः।
(4)-(ख) शुल्के विपणितं राज्यं पुत्रार्थे यदि याच्यते।