Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 10 योगस्य वैशिष्ट्यम् Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न

पठित नाट्यांश (पृष्ठ 89: कक्षा का दृश्य)
स्वप्निलः: बलराम! अद्य कक्षायां कोऽपि विशिष्टः कार्यक्रमः?
बलरामः: अरे मित्र! त्वं न जानासि? इदानीं तु योगशिक्षायाः कालांशः।
मोहिनी: एषः तु नूतनः विषयः। किं प्रतिदिनम् ईदृशी कक्षा प्रचलिष्यति?
बलरामः: आम्, अधुना तु अस्माकं कृते योगशिक्षा अतीव उपयोगिनी अस्ति।
सागरिका: अहो! सुखदमाश्चर्यम्। अहमपि गृहे मातुः मुखाद् योगशिक्षायाः विषये श्रुतवती। तया उक्तम्- ‘योगः स्वास्थ्यकरः’।
सागरः: किं विद्याध्ययनेऽपि अस्योपयोगः वर्तते?
मोहिनी: आम्, अस्मिन् विषये योगशिक्षकः, विशेषरूपेण वदिष्यति।

(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) इदानीं कस्याः कालांशः? (ख) सागरिका कस्याः मुखात् श्रुतवती?
उत्तर: (क) योगशिक्षायाः (ख) मातुः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: मोहिनी किं पृच्छति?
उत्तर: मोहिनी पृच्छति यत् किं प्रतिदिनम् ईदृशी कक्षा प्रचलिष्यति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सागरिकायाः माता योगविषये किम् उक्तवती?
उत्तर: सागरिकायाः माता उक्तवती यत् ‘योगः स्वास्थ्यकरः’।

(iv) 1 अंक III. ‘पुरातनः’ इति पदस्य विलोमपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: नूतनः

(v) 1 अंक III. ‘वदिष्यति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: योगशिक्षकः

पठित नाट्यांश (पृष्ठ 90: योगदिवस)
योगाचार्यः: प्रियच्छात्राः! किं भवन्तः जानन्ति यत् योगशास्त्रे शरीरस्य मनसः च नियमनं प्रतिपादितं वर्तते। अस्य ज्ञानेन अभ्यासेन च भवन्तः स्वाध्यायेऽपि एकाग्रतां वर्धयितुम् सक्षमाः भविष्यन्ति।
मनीषः: अस्माभिः समाचारपत्रेषु पठितम् यत् विश्वेऽपि योगदिवसः सोत्साहं मान्यते।
योगाचार्यः: साधूक्तम्। जूनमासस्य एकविंशतितमः दिवसः तु अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसरूपेण सर्वत्र मान्यते।
मोहिनी: आचार्य! सम्प्रति वयं योगविषये सविस्तरं ज्ञातुम् इच्छामः।

(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) योगदिवसः कुत्र अपि सोत्साहं मान्यते? (ख) मनीषः कुत्र पठितवान्?
उत्तर: (क) विश्वे (ख) समाचारपत्रेषु

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: योगस्य ज्ञानेन अभ्यासेन च छात्राः किं कर्तुं सक्षमाः भविष्यन्ति?
उत्तर: योगस्य ज्ञानेन अभ्यासेन च छात्राः स्वाध्याये अपि एकाग्रतां वर्धयितुं सक्षमाः भविष्यन्ति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः कदा मान्यते?
उत्तर: जूनमासस्य एकविंशतितमः दिवसः अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसरूपेण सर्वत्र मान्यते।

(iv) 1 अंक III. ‘अधुना’ इति अर्थे नाट्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: सम्प्रति

(v) 1 अंक III. ‘दिवसः’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: एकविंशतितमः

पठित नाट्यांश (पृष्ठ 92: कक्षा का समापन)
सर्वे छात्राः: आचार्य! कृपया आसन-प्राणायामेत्यादिकं स्पष्टीकृत्य एव कक्षां समापयतु। अर्धे मा त्यजतु।
योगाचार्यः: आम् आम् बोधयामि अग्रे अपि।
3. आसनम्: ततो द्वन्द्वानभिघातः
4. प्राणायामः: ततः क्षीयते प्रकाशावरणम्। धारणासु च योग्यता मनसः।
5. प्रत्याहारः: ततः परमावश्यतेन्द्रियाणाम्।
योगाचार्यः: शोभनम्। श्वः प्रायोगिकं व्यवहारं करिष्यामः, येन भवन्तः यमनियमेत्यादीनां प्रत्यक्षमनुभवं विधास्यन्ति।
(एवं कथयित्वा कक्षातः प्रस्थानं करोति आचार्यः। छात्राः अपि हृष्टमनसा परस्परं योगचर्चां कुर्वाणाः सन्ति।)

(i) 1 अंक नाट्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) छात्राः आचार्यं कुत्र मा त्यजतु इति वदन्ति? (ख) आचार्यः कदा प्रायोगिकं व्यवहारं करिष्यति?
उत्तर: (क) अर्धे (ख) श्वः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: प्राणायामात् किं भवति?
उत्तर: प्राणायामात् प्रकाशावरणं क्षीयते, धारणासु च मनसः योग्यता भवति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: आचार्यस्य प्रस्थानानन्तरं छात्राः किं कुर्वन्ति?
उत्तर: छात्राः हृष्टमनसा परस्परं योगचर्चां कुर्वाणाः सन्ति।

(iv) 1 अंक III. ‘प्रसन्नमनसा’ इति अर्थे नाट्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: हृष्टमनसा

(v) 1 अंक III. ‘व्यवहारम्’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं नाट्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: प्रायोगिकम्

पठित पद्यांश (योग्यताविस्तार, गीता 2/50)
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥

(i) 1 अंक श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) बुद्धियुक्तः उभे के जहाति? (ख) कर्मसु कौशलं किम्?
उत्तर: (क) सुकृतदुष्कृते (ख) योगः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: बुद्धियुक्तः इह किं करोति?
उत्तर: बुद्धियुक्तः इह उभे सुकृतदुष्कृते जहाति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: श्लोके योगस्य किं लक्षणम् उक्तम्?
उत्तर: श्लोके ‘योगः कर्मसु कौशलम्’ इति योगस्य लक्षणम् उक्तम्।

(iv) 1 अंक III. ‘त्यजति’ इति अर्थे श्लोके किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: जहाति

(v) 1 अंक III. ‘सुकृत’ इति पदस्य विलोमपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।
उत्तर: दुष्कृत (सुकृतदुष्कृते इत्यस्मिन्)

2 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: भित्तिषु योगविषयस्य विविधचित्राणि सज्जितानि सन्ति।

उत्तर: भित्तिषु कस्य विविधचित्राणि सज्जितानि सन्ति?

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सागरिका गृहे मातुः मुखाद् योगशिक्षायाः विषये श्रुतवती।

उत्तर: सागरिका गृहे कस्याः मुखाद् योगशिक्षायाः विषये श्रुतवती?

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: विश्वेऽपि योगदिवसः सोत्साहम् मान्यते।

उत्तर: विश्वेऽपि योगदिवसः कथं मान्यते?

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: योगाचार्यः श्यामपट्टे लिखति अवबोधयति च।

उत्तर: योगाचार्यः कस्मिन् (कुत्र) लिखति अवबोधयति च?

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सन्तोषात् अनुत्तमसुखलाभः भवति।

उत्तर: कस्मात् अनुत्तमसुखलाभः भवति?

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: छात्राः स्वपुस्तिकासु लिखन्ति।

उत्तर: छात्राः कासु लिखन्ति?

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: योगशास्त्रे शरीरस्य मनसः च नियमनं प्रतिपादितम्।

उत्तर: योगशास्त्रे कस्य मनसः च नियमनं प्रतिपादितम्?

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: जूनमासस्य एकविंशतितमः दिवसः योगदिवसरूपेण मान्यते।

उत्तर: कस्य (मासस्य) एकविंशतितमः दिवसः योगदिवसरूपेण मान्यते?

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. ‘अर्धे मा त्यजतु’ इत्यत्र ‘अर्धे’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं लिखत।

उत्तर: अर्धे = मध्ये (कक्षायाः विषयस्य मध्ये, अपूर्णे): आधे में, बीच में।

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. ‘इदानीं तु योगशिक्षायाः कालांशः’ इत्यत्र ‘कालांशः’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं लिखत।

उत्तर: कालांशः = कालस्य अंशः, अध्यापनस्य निर्धारितः समयः (पढ़ाई का घंटा, पीरियड)।

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. ‘ततः क्षीयते प्रकाशावरणम्’ इत्यत्र ‘प्रकाशावरणम्’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं लिखत।

उत्तर: प्रकाशावरणम् = प्रकाशस्य (ज्ञानस्य) आवरणम्: ज्ञान-प्रकाश पर पड़ा परदा।

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. अन्वयं पूरयत (½ + ½): (हे) धनञ्जय! योगस्थः ______ त्यक्त्वा सिद्ध्यसिद्ध्योः ______ भूत्वा कर्माणि कुरु।

उत्तर: सङ्गम्; समः

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. अन्वयं पूरयत (½ + ½): यस्य इन्द्रियाणि ______ (सन्ति), तस्य ______ प्रतिष्ठिता (भवति)।

उत्तर: वशे; प्रज्ञा

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. ‘योगः स्वास्थ्यकरः’ इति वाक्यं कस्याः कथनम्, का च तत् श्रुतवती?

उत्तर: सागरिकायाः मातुः कथनम्; सागरिका तत् श्रुतवती।

3 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. ‘योगस्य वैशिष्ट्यम्’ पाठ किस ग्रन्थ पर आधारित है और पाठ-परिचय के अनुसार इसमें क्या बताया गया है? हिंदी में लिखिए।

उत्तर: यह पाठ पतञ्जलि रचित योगसूत्र पर आधारित है। इसमें योगाभ्यास से जीवन को शारीरिक, मानसिक और बौद्धिक रूप से संयमित बनाने के उपाय और योग के स्वरूपों का लक्षण सहित वर्णन है, संवाद के रूप में।

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. पञ्च यमान् पञ्च नियमान् च संस्कृतेन लिखत (1 + 1)।

उत्तर: यमाः: अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयम्, ब्रह्मचर्यम्, अपरिग्रहः।
नियमाः: शौचम्, सन्तोषः, तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरप्रणिधानम्।

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. चित्तस्य पञ्च वृत्तीः लिखित्वा प्रमाणानि कानि इति लिखत (1 + 1)।

उत्तर: वृत्तयः: प्रमाणम्, विपर्ययः, विकल्पः, निद्रा, स्मृतिः।
प्रमाणानि: प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, आगमः च (‘प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि’)।

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं लिखत (4 × ½):
(क) योगाचार्यः यमानां फलानि बोधयति।
(ख) योगशिक्षकः कक्षायां प्रविशति।
(ग) घण्टावादनं भवति।
(घ) मनीषः योगदिवसस्य विषये वदति।

उत्तर: (1) योगशिक्षकः कक्षायां प्रविशति। (2) मनीषः योगदिवसस्य विषये वदति। (3) योगाचार्यः यमानां फलानि बोधयति। (4) घण्टावादनं भवति।

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. ‘देशबन्धश्चित्तस्य धारणा’ इति वाक्यांशस्य आशयं संस्कृतेन स्पष्टीकुरुत।

उत्तर: चित्तस्य कस्मिंश्चित् एकस्मिन् देशे (स्थाने) बन्धनं धारणा कथ्यते। धारणा योगस्य षष्ठम् अङ्गम्; धारणा, ध्यानं, समाधिः च एकत्र संयमः भवति।

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. ‘सन्तोषादनुत्तमसुखलाभः’ इति सूत्रस्य आशयं संस्कृतेन स्पष्टीकुरुत।

उत्तर: सन्तोषः (तृष्णारहितता) द्वितीयः नियमः। सन्तोषात् अनुत्तमस्य (सर्वश्रेष्ठस्य) सुखस्य लाभः भवति; सन्तुष्टः जनः सर्वदा सुखी भवति।

प्रश्न 7 (2 अंक)

प्र. अधोलिखितपदानां सन्धिविच्छेदं कुरुत (4 × ½): विद्याध्ययनेऽपि, सम्यग्रूपेण, स्वागतम्, अष्टावङ्गानि

उत्तर: विद्याध्ययने + अपि (पूर्वरूप); सम्यक् + रूपेण (जश्त्व); सु + आगतम् (यण्); अष्टौ + अङ्गानि (अयादि)।

प्रश्न 8 (2 अंक)

प्र. ‘मनसः’ ‘अङ्गानि’ च इति पदयोः मूलशब्दं विभक्तिं वचनं लिङ्गं च लिखत (1 + 1)।

उत्तर: मनसः: मनस्, षष्ठी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्।
अङ्गानि: अङ्ग, प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्।

प्रश्न 9 (2 अंक)

प्र. सागरिका और सागर के कथनों से योग की कौन-सी दो उपयोगिताएँ सामने आती हैं? हिंदी में लिखिए।

उत्तर: (1) सागरिका माँ से सुनी बात बताती है: ‘योगः स्वास्थ्यकरः’, अर्थात् योग स्वास्थ्य देता है। (2) सागर पूछता है कि क्या पढ़ाई में भी इसका उपयोग है; उत्तर में योगाचार्य बताते हैं कि योग से शरीर और मन का नियमन होता है और छात्र स्वाध्याय में एकाग्रता बढ़ा सकते हैं।

4 3 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (3 अंक)

प्र. ‘योगस्य वैशिष्ट्यम्’ इति पाठः कं ग्रन्थम् आधृत्य सङ्कलितः? तस्य ग्रन्थस्य रचयिता कः? पाठे योगस्य कति अङ्गानि वर्णितानि? (1 + 1 + 1)

उत्तर: (1) ‘योगस्य वैशिष्ट्यम्’ इति पाठः ‘योगसूत्रम्’ आधृत्य सङ्कलितः। (2) योगसूत्रस्य रचयिता पतञ्जलिः। (3) पाठे योगस्य अष्टौ अङ्गानि वर्णितानि।

प्रश्न 2 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत।
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते।

उत्तर: (हे) धनञ्जय! (त्वम्) योगस्थः (सन्) सङ्गं त्यक्त्वा सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा कर्माणि कुरु। समत्वं योगः उच्यते।

प्रश्न 3 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत।
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥

उत्तर: बुद्धियुक्तः इह उभे सुकृतदुष्कृते जहाति। तस्मात् (त्वं) योगाय युज्यस्व। योगः कर्मसु कौशलम् (अस्ति)।

प्रश्न 4 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत।
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि॥

उत्तर: श्रुतिविप्रतिपन्ना ते बुद्धिः यदा समाधौ निश्चला अचला (च) स्थास्यति, तदा (त्वं) योगम् अवाप्स्यसि।

प्रश्न 5 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य अन्वयं लिखत।
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत् मत्परः।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥

उत्तर: तानि सर्वाणि (इन्द्रियाणि) संयम्य युक्तः मत्परः आसीत्। हि यस्य इन्द्रियाणि वशे (सन्ति), तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (भवति)।

प्रश्न 6 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत।
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते।

उत्तर: श्रीकृष्णः अर्जुनं वदति: हे धनञ्जय! योगे स्थितः भूत्वा, फलस्य आसक्तिं त्यक्त्वा, कार्यस्य सिद्धौ असिद्धौ च समानः भूत्वा कर्माणि कुरु। सफलतायां विफलतायां च मनसः समभावः एव योगः कथ्यते।

प्रश्न 7 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत।
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥

उत्तर: समबुद्ध्या युक्तः जनः अस्मिन् लोके एव पुण्यं पापं च उभे त्यजति, सः कर्मबन्धनेन न बध्यते। अतः योगाय प्रयत्नं कुरु। कर्माणि कुशलतया करणम् एव योगः अस्ति।

प्रश्न 8 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत।
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि॥

उत्तर: विविधैः वचनैः विचलिता तव बुद्धिः यदा समाधौ स्थिरा अचला च भविष्यति, तदा एव त्वं योगं प्राप्स्यसि। बुद्धेः स्थैर्यम् एव योगस्य साधनम्।

प्रश्न 9 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य श्लोकस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत।
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत् मत्परः।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥

उत्तर: साधकः सर्वाणि इन्द्रियाणि वशे कृत्वा, योगेन युक्तः ईश्वरपरायणः च भूत्वा तिष्ठेत्। यस्य इन्द्रियाणि वशे सन्ति, तस्य एव बुद्धिः स्थिरा भवति।

प्रश्न 10 (3 अंक)

प्र. योगाचार्यस्य चरित्रचित्रणं संस्कृतेन त्रिभिः वाक्यैः कुरुत।

उत्तर: योगाचार्यः योगशास्त्रस्य विद्वान् कुशलः च शिक्षकः अस्ति। सः कठिनानि सूत्राणि श्यामपट्टे लिखित्वा ‘अलं चिन्तया, एकैकं कृत्वा बोधयामि’ इति स्नेहेन बोधयति। सः छात्राणां जिज्ञासां पूरयति, घण्टावादने अपि अग्रे बोधयति, श्वः प्रायोगिकं व्यवहारं कारयितुं च वदति।

प्रश्न 11 (3 अंक)

प्र. योगस्य अष्टौ अङ्गानि लिखित्वा आसनस्य, प्राणायामस्य, ध्यानस्य च लक्षणं पाठात् लिखत (1 + 2)।

उत्तर: अङ्गानि: यमः, नियमः, आसनम्, प्राणायामः, प्रत्याहारः, धारणा, ध्यानम्, समाधिः।
आसनम्: स्थिरसुखमासनम्।
प्राणायामः: तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः।
ध्यानम्: तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्।

प्रश्न 12 (3 अंक)

प्र. योगस्य महत्त्वं पाठम् आधृत्य संस्कृतेन पञ्चभिः वाक्यैः वर्णयत। (अभ्यास 7)

उत्तर: योगः स्वास्थ्यकरः अस्ति। योगशास्त्रे शरीरस्य मनसः च नियमनं प्रतिपादितम्। योगस्य ज्ञानेन अभ्यासेन च छात्राः स्वाध्याये अपि एकाग्रतां वर्धयितुं सक्षमाः भवन्ति। यमनियमैः जीवनं संयमितं भवति, आसनेन द्वन्द्वानभिघातः, प्रत्याहारेण इन्द्रियाणां वश्यता, संयमेन च प्रज्ञालोकः भवति। अतः जूनमासस्य एकविंशतितमः दिवसः सर्वत्र अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसरूपेण मान्यते।

प्रश्न 13 (3 अंक)

प्र. प्रत्याहारस्य धारणायाः च लक्षणसूत्रे पाठात् लिखित्वा प्रत्याहारस्य फलं लिखत (1 + 1 + 1)।

उत्तर: (1) प्रत्याहारः: स्वविषयसम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः। (2) धारणा: देशबन्धश्चित्तस्य धारणा। (3) प्रत्याहारस्य फलम्: ततः परमावश्यतेन्द्रियाणाम् (इन्द्रियाणां परमा वश्यता)।

प्रश्न 14 (3 अंक)

प्र. मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (3 × 1):
(क) ______ प्रायोगिकं व्यवहारं करिष्यामः।
(ख) योगाङ्गानां नामानि अस्माभिः ______ ज्ञातानि।
(ग) ______ चिन्तया, एकैकं कृत्वा बोधयामि।
मञ्जूषा: अलम्, श्वः, सुष्ठु

उत्तर: (क) श्वः (ख) सुष्ठु (ग) अलम्

प्रश्न 15 (3 अंक)

प्र. कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत (3 × 1):
(क) अधुना तु ______ कृते योगशिक्षा उपयोगिनी अस्ति। (अस्मद्)
(ख) अलं ______ । (चिन्ता)
(ग) विश्वेऽपि योगदिवसः ______ सह मान्यते। (उत्साह)

उत्तर: (क) अस्माकम् (‘कृते’ के योग में षष्ठी) (ख) चिन्तया (‘अलम्’ के योग में तृतीया) (ग) उत्साहेन (‘सह’ के योग में तृतीया)

प्रश्न 16 (3 अंक)

प्र. अनुष्टुप्छन्दसः लक्षणं लिखित्वा योग्यताविस्तारात् उदाहरणं दत्त्वा तस्य प्रथमचरणे अक्षराणि गणयत।

उत्तर: लक्षणम्: ‘श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्। द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥’ प्रत्येकं चरणे अष्टौ अक्षराणि।
उदाहरणम्: योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय …
प्रथमचरणः: यो-गस्-थः-कु-रु-कर्-मा-णि = 8 अक्षराणि; पञ्चमः ‘रु’ लघुः, षष्ठः ‘कर्’ गुरुः, सप्तमः ‘मा’ गुरुः।

5 4 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (4 अंक)

प्र. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (4 × 1):
(क) मनीषः समाचारपत्रेषु पठितवान्।
(ख) योगाचार्यः कक्षायां प्रविशति।
(ग) अस्तेयप्रतिष्ठायाम् सर्वरत्नोपस्थानम्।
(घ) छात्राः हृष्टमनसा परस्परं योगचर्चां कुर्वाणाः सन्ति।

उत्तर: (क) कः समाचारपत्रेषु पठितवान्?
(ख) योगाचार्यः कुत्र (कस्यां) प्रविशति?
(ग) कस्यां सर्वरत्नोपस्थानम्?
(घ) छात्राः कथं परस्परं योगचर्चां कुर्वाणाः सन्ति?