Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 10 योगस्य वैशिष्ट्यम् Notes in Hindi

Contents hide
इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का आधार: पतञ्जलि रचित ‘योगसूत्र’, और यह कि पाठ एक कक्षा के संवाद के रूप में है
  • संवाद के हर अंश का शुद्ध मूल पाठ, शब्दार्थ, सरल हिंदी अनुवाद और व्याकरण-बिंदु
  • योग की परिभाषा (योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः) और चित्त की पाँच वृत्तियों के लक्षण-सूत्र
  • अष्टाङ्ग योग: आठों अङ्गों के नाम, लक्षण और उनके फल, पुस्तक के सूत्रों के साथ
  • पाँच यम और पाँच नियम: हर एक की प्रतिष्ठा का फल
  • योग्यताविस्तार के पाँच सूत्र और श्रीमद्भगवद्गीता के चार श्लोक: अन्वय, अनुवाद, संस्कृत भावार्थ, अनुष्टुप् छन्द
  • अभ्यास के सन्धि-विच्छेद, शब्दरूप (मूलशब्द-विभक्ति-वचन-लिङ्ग), समास, प्रत्यय, अव्यय और उपपद-विभक्ति
योगसूत्रपतञ्जलियोगाचार्यःचित्तवृत्तिनिरोधःप्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतिअष्टाङ्ग योगयमनियमसंयमअन्ताराष्ट्रिययोगदिवसःयोगः कर्मसु कौशलम्

1 पाठ-परिचय: आधार-ग्रन्थ और विषय

पुस्तक पाठ के आरम्भ में हिंदी में यह परिचय देती है। इसके मुख्य बिंदु:

  • यह पाठ पतञ्जलि रचित योगसूत्र पर आधारित है
  • इसमें योगाभ्यास के माध्यम से जीवन को संयमित बनाने के लिए शारीरिक, मानसिक एवं बौद्धिक रूप से विशिष्ट उपायों का उल्लेख है
  • योग के विभिन्न स्वरूपों का सलक्षण (लक्षण सहित) वर्णन किया गया है
  • पाठ का विवेचन संवाद के माध्यम से रोचक रूप में किया गया है
  • पाठ की विषयवस्तु छात्रों के बहुमुखी विकास के लिए अत्यन्त उपयोगी है
याद करेंपरिभाषा 1

योगस्य वैशिष्ट्यम् = योग की विशेषता। वैशिष्ट्यम् = विशिष्टस्य भावः, विशेषता। पाठ बताता है कि योग शरीर और मन दोनों का नियमन करता है और पढ़ाई में भी एकाग्रता बढ़ाता है।

1.1 पाठ एक नज़र में

बिंदु तथ्य (पुस्तक के अनुसार)
पाठ योगस्य वैशिष्ट्यम् (शाश्वती, दशमः पाठः)
आधार-ग्रन्थ (सन्दर्भग्रन्थ) योगसूत्र (योगसूत्रम्)
रचयिता पतञ्जलि
शैली संवाद: कक्षा में छात्र और योगाचार्य; बीच-बीच में योगसूत्र के सूत्र
स्थान एक कक्षा, जो आज योग-विषय के चित्रों से सजी है
योग्यताविस्तार योगसूत्र के पाँच और सूत्र; श्रीमद्भगवद्गीता के चार श्लोक (2/48, 2/50, 2/53, 2/61)
परीक्षा संकेत

सन्दर्भ संस्कृत में ऐसे लिखें: ‘योगस्य वैशिष्ट्यम्’ इति पाठः पतञ्जलिविरचितं ‘योगसूत्रम्’ आधृत्य सङ्कलितः। रचयिता पूछा जाए तो: योगसूत्रस्य रचयिता पतञ्जलिः। पुस्तक पतञ्जलि का कोई समय नहीं देती, अपनी ओर से न जोड़ें।

2 संवाद का क्रम और पात्र

1कक्षा योग के चित्रों से सजी है; स्वप्निल पूछता है: आज कोई विशेष कार्यक्रम है?
↓
2बलराम: अभी योगशिक्षा का कालांश है; सागरिका: माँ ने कहा, ‘योगः स्वास्थ्यकरः’
↓
3योगशिक्षक का प्रवेश; छात्र योग की उपयोगिता जानना चाहते हैं; 21 जून का योगदिवस
↓
4योग की परिभाषा: योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः; पाँच वृत्तियों के लक्षण श्यामपट्ट पर
↓
5अष्टाङ्ग योग के नाम, फिर एक-एक अङ्ग का लक्षण
↓
6पाँच यमों और पाँच नियमों के फल; घण्टी बजती है
↓
7छात्रों के आग्रह पर आसन से धारणा-ध्यान-समाधि तक के फल; कल प्रायोगिक अभ्यास

2.1 पात्र-परिचय

पात्र पाठ में भूमिका (मुख्य कथन)
स्वप्निलः पहला प्रश्न पूछता है: ‘अद्य कक्षायां कोऽपि विशिष्टः कार्यक्रमः?’; बाद में योगाङ्गों का फल जानने की उत्कण्ठा
बलरामः बताता है: ‘इदानीं तु योगशिक्षायाः कालांशः’; योगशिक्षा अतीव उपयोगिनी; अन्त में: ‘अतीव ज्ञानवर्धिका एषा कक्षा’
मोहिनी ‘एषः तु नूतनः विषयः’; बताती है कि योगशिक्षक विस्तार से बताएँगे; योग को सविस्तर जानना चाहती है
सागरिका माँ के मुख से सुना: ‘योगः स्वास्थ्यकरः’; अष्टाङ्ग-सूत्र का तात्पर्य पूछती है
सागरः पूछता है: क्या विद्याध्ययन में भी योग का उपयोग है?; योग की उपयोगिता जानने को उत्सुक
मनीषः समाचारपत्रों में पढ़ा कि विश्व में भी योगदिवस उत्साह से मनाया जाता है
मोहनः ‘चित्तवृत्तिनिरोधः’ का तात्पर्य पूछता है
योगाचार्यः (योगशिक्षकः) सूत्र श्यामपट्ट पर लिखकर समझाते हैं; अन्त में कल प्रायोगिक व्यवहार का वचन

3 संवाद-अंश 1: कक्षा का दृश्य और योगशिक्षक का प्रवेश

(कक्षायाः दृश्यम्- अद्य कक्षा विशेषरूपेण सुसज्जिता अस्ति। भित्तिषु योगविषयस्य विविध-चित्राणि सज्जितानि सन्ति।)

स्वप्निलः: बलराम! अद्य कक्षायां कोऽपि विशिष्टः कार्यक्रमः?
बलरामः: अरे मित्र! त्वं न जानासि? इदानीं तु योगशिक्षायाः कालांशः।
मोहिनी: एषः तु नूतनः विषयः। किं प्रतिदिनम् ईदृशी कक्षा प्रचलिष्यति?
बलरामः: आम्, अधुना तु अस्माकं कृते योगशिक्षा अतीव उपयोगिनी अस्ति।
सागरिका: अहो! सुखदमाश्चर्यम्। अहमपि गृहे मातुः मुखाद् योगशिक्षायाः विषये श्रुतवती। तया उक्तम्- ‘योगः स्वास्थ्यकरः’।
सागरः: किं विद्याध्ययनेऽपि अस्योपयोगः वर्तते?
मोहिनी: आम्, अस्मिन् विषये योगशिक्षकः, विशेषरूपेण वदिष्यति।
(योगशिक्षकः कक्षायां प्रविशति)
छात्राः: नमो नमः आचार्य! स्वागतम् अत्र भवतां कक्षायाम्।
योगाचार्यः: छात्राः! भवन्तः सम्प्रति समुत्सुकाः दृश्यन्ते। काऽपि विशिष्टा जिज्ञासा अस्ति किम्?
सागरः: भो आचार्य! वयं सर्वे योगस्य उपयोगितायाः विषये सम्यग्रूपेण ज्ञातुम् उत्सुकाः स्मः।

मूल पाठ, पृष्ठ 89

3.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
भित्तिषु भित्ति, स्त्री., स.वि., बहु.व. (पुस्तक) भित्तियों पर, दीवारों पर
कोऽपि कः + अपि (पुस्तक) कोई भी
इदानीम् अव्यय; पुस्तक का अर्थ: ‘जब’ वाक्य में भाव: इस समय, अभी
उपयोगिनी उप + युज् + घिनुण् + स्त्री. (पुस्तक) उपयोगी, काम में आने वाली
उक्तम् वच् + क्त (पुस्तक) कहा हुआ
स्वागतम् सु + आ + गम् + क्त (पुस्तक) शुभागमन, सुखद अगवानी
सम्यग्रूपेण सम्यक् + रूपेण (पुस्तक) अच्छी तरह से
कालांशः (अतिरिक्त) कालस्य अंशः पढ़ाई का घंटा (पीरियड)
सुसज्जिता (अतिरिक्त) सम्यक् अलङ्कृता अच्छी तरह सजी हुई
ईदृशी (अतिरिक्त) एतादृशी ऐसी
प्रचलिष्यति (अतिरिक्त) प्रवर्तिष्यते चलेगी
स्वास्थ्यकरः (अतिरिक्त) स्वास्थ्यं करोति इति स्वास्थ्य देने वाला
समुत्सुकाः (अतिरिक्त) अतीव उत्सुकाः बहुत उत्सुक
जिज्ञासा (अतिरिक्त) ज्ञातुम् इच्छा जानने की इच्छा

3.2 हिंदी अनुवाद

  • (कक्षा का दृश्य: आज कक्षा विशेष रूप से सजी है। दीवारों पर योग-विषय के तरह-तरह के चित्र सजे हैं।)
  • स्वप्निल: बलराम! आज कक्षा में कोई विशेष कार्यक्रम है?
  • बलराम: अरे मित्र! तुम नहीं जानते? अभी तो योगशिक्षा का कालांश (घंटा) है।
  • मोहिनी: यह तो नया विषय है। क्या हर दिन ऐसी कक्षा चलेगी?
  • बलराम: हाँ, अब तो हमारे लिए योगशिक्षा बहुत उपयोगी है।
  • सागरिका: अहा! सुखद आश्चर्य है। मैंने भी घर पर माँ के मुख से योगशिक्षा के विषय में सुना था। उन्होंने कहा था: ‘योग स्वास्थ्य देने वाला है’।
  • सागर: क्या विद्या पढ़ने में भी इसका उपयोग है?
  • मोहिनी: हाँ, इस विषय में योगशिक्षक विशेष रूप से बताएँगे। (योगशिक्षक कक्षा में प्रवेश करते हैं)
  • छात्र: आचार्य जी को बार-बार नमस्कार! यहाँ हमारी कक्षा में आपका स्वागत है।
  • योगाचार्य: छात्रो! आप इस समय बहुत उत्सुक दिखाई दे रहे हैं। क्या कोई विशेष जिज्ञासा है?
  • सागर: हे आचार्य! हम सब योग की उपयोगिता के विषय में अच्छी तरह जानने को उत्सुक हैं।

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
भित्तिषु भित्ति (स्त्री.) सप्तमी, बहुवचन (पुस्तक)
योगविषयस्य योगस्य विषयः षष्ठी तत्पुरुष; पद षष्ठी एकवचन
कोऽपि कः + अपि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
जानासि √ज्ञा लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
योगशिक्षायाः योगस्य शिक्षा षष्ठी तत्पुरुष; पद षष्ठी एकवचन
कालांशः काल + अंशः दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ) (अभ्यास 5)
प्रचलिष्यति प्र + √चल् लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
अस्माकं कृते अस्मद्: षष्ठी बहुवचन ‘कृते’ के योग में षष्ठी (अभ्यास 6)
अतीव अति + इव दीर्घ स्वर सन्धि (इ + इ = ई) (अभ्यास 5)
उपयोगिनी उप + √युज् + घिनुण् + स्त्री. (ङीप्) कृत् और स्त्री प्रत्यय (पुस्तक)
अहमपि अहम् + अपि म् का अगले स्वर से मिलकर लेखन
मुखाद् योगशिक्षायाः मुखात् + योगशिक्षायाः व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व: त् → द्)
श्रुतवती √श्रु + क्तवतु + ङीप् कृत् प्रत्यय (क्तवतु), स्त्रीलिङ्ग
तया उक्तम् √वच् + क्त; कर्ता तृतीया में कर्मवाच्य
स्वास्थ्यकरः स्वास्थ्यं करोति इति उपपद तत्पुरुष
विद्याध्ययनेऽपि विद्याध्ययने + अपि पूर्वरूप स्वर सन्धि (ए + अ = एऽ) (अभ्यास 5)
विद्याध्ययनम् विद्यायाः अध्ययनम्; विद्या + अध्ययनम् षष्ठी तत्पुरुष; दीर्घ सन्धि (आ + अ = आ)
अस्योपयोगः अस्य + उपयोगः गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
वदिष्यति √वद् लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
नमो नमः नमः + नमः विसर्ग सन्धि (उत्व)
स्वागतम् सु + आगतम् यण् स्वर सन्धि (उ + आ = वा) (अभ्यास 5)
दृश्यन्ते √दृश्, कर्मवाच्य लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
काऽपि का + अपि दीर्घ स्वर सन्धि (आ + अ = आ)
सम्यग्रूपेण सम्यक् + रूपेण व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व: क् → ग्) (अभ्यास 5)
ज्ञातुम् √ज्ञा + तुमुन् कृत् प्रत्यय
स्मः √अस् लट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन

4 संवाद-अंश 2: योग से शरीर-मन का नियमन और योगदिवस

योगाचार्यः: प्रियच्छात्राः! किं भवन्तः जानन्ति यत् योगशास्त्रे शरीरस्य मनसः च नियमनं प्रतिपादितं वर्तते। अस्य ज्ञानेन अभ्यासेन च भवन्तः स्वाध्यायेऽपि एकाग्रतां वर्धयितुम् सक्षमाः भविष्यन्ति।
मनीषः: अस्माभिः समाचारपत्रेषु पठितम् यत् विश्वेऽपि योगदिवसः सोत्साहं मान्यते।
योगाचार्यः: साधूक्तम्। जूनमासस्य एकविंशतितमः दिवसः तु अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसरूपेण सर्वत्र मान्यते।
मोहिनी: आचार्य! सम्प्रति वयं योगविषये सविस्तरं ज्ञातुम् इच्छामः।
(योगाचार्यः पाठमाध्यमेन योगशिक्षां शिक्षयति)
योगाचार्यः: प्रियच्छात्राः ध्यानेन शृणुत।

मूल पाठ, पृष्ठ 90

4.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
प्रियच्छात्राः प्रिय + छात्राः, तुक् (पुस्तक) प्रिय छात्र
सोत्साहम् उत्साहेन सह (पुस्तक) उत्साह के साथ
नियमनम् (अतिरिक्त) नियन्त्रणम् नियन्त्रण, वश में रखना
प्रतिपादितम् (अतिरिक्त) वर्णितम् बताया गया
स्वाध्याये (अतिरिक्त) स्वस्य अध्ययने अपनी पढ़ाई में
एकाग्रताम् (अतिरिक्त) एकस्मिन् विषये मनसः स्थिरताम् एक विषय पर ध्यान टिकाना
एकविंशतितमः (अतिरिक्त) एकविंशतेः पूरणः इक्कीसवाँ
सविस्तरम् (अतिरिक्त) विस्तरेण सह विस्तार से

4.2 हिंदी अनुवाद

  • योगाचार्य: प्रिय छात्रो! क्या आप जानते हैं कि योगशास्त्र में शरीर और मन का नियमन (नियन्त्रण) बताया गया है। इसके ज्ञान और अभ्यास से आप अपनी पढ़ाई में भी एकाग्रता बढ़ाने में समर्थ होंगे।
  • मनीष: हमने समाचारपत्रों में पढ़ा है कि विश्व में भी योगदिवस उत्साह के साथ मनाया जाता है।
  • योगाचार्य: ठीक कहा। जून मास का इक्कीसवाँ दिन तो अन्ताराष्ट्रिय (अन्तर्राष्ट्रीय) योगदिवस के रूप में सब जगह मनाया जाता है।
  • मोहिनी: आचार्य! अब हम योग के विषय में विस्तार से जानना चाहते हैं। (योगाचार्य पाठ के माध्यम से योग की शिक्षा देते हैं)
  • योगाचार्य: प्रिय छात्रो, ध्यान से सुनो।
याद करेंपरिभाषा 2

अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसः: जूनमासस्य एकविंशतितमः दिवसः (21 जून) अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसरूपेण सर्वत्र मान्यते।

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
प्रियच्छात्राः प्रिय + छात्राः व्यञ्जन सन्धि: ह्रस्व स्वर के बाद छ से पहले च् (तुक्) का आगम (पुस्तक)
योगशास्त्रे योगस्य शास्त्रम् षष्ठी तत्पुरुष; पद सप्तमी एकवचन
शरीरस्य मनसः च शरीर, मनस्: षष्ठी एकवचन सम्बन्ध में षष्ठी (अभ्यास 6: मनसः)
प्रतिपादितम् प्रति + √पद् + णिच् + क्त कृत् प्रत्यय (क्त)
स्वाध्यायेऽपि स्वाध्याये + अपि पूर्वरूप स्वर सन्धि
वर्धयितुम् √वृध् + णिच् + तुमुन् कृत् प्रत्यय (तुमुन्)
भविष्यन्ति √भू लृट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
अस्माभिः … पठितम् √पठ् + क्त; कर्ता तृतीया में कर्मवाच्य
विश्वेऽपि विश्वे + अपि पूर्वरूप स्वर सन्धि
सोत्साहम् स + उत्साहम्; विग्रह: उत्साहेन सह गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ) (अभ्यास 5)
मान्यते √मन् (णिजन्त), कर्मवाच्य लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
साधूक्तम् साधु + उक्तम् दीर्घ स्वर सन्धि (उ + उ = ऊ)
इच्छामः √इष् लट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन
शृणुत √श्रु लोट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

5 सूत्र-अंश 1: योग की परिभाषा और चित्त की पाँच वृत्तियाँ

योगाचार्यः: योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।
मोहनः: चित्तवृत्तिनिरोधः! अथ किं तात्पर्यम् अस्य?
योगाचार्यः: चित्तवृत्तीनां भेदः लक्षणम् चावगच्छन्तु प्रथमं, ततः विस्तरेण बोधयामि- ‘प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः’ इति
प्रमाणम्: अर्थात् प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि।
विपर्ययः: अर्थात् विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्।
विकल्पः: अर्थात् शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः।
निद्रा: अर्थात् अभावप्रत्ययालम्बनावृत्तिर्निद्रा।
स्मृतिः: अर्थात् अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मृतिः।
(एतत् सर्वं श्यामपट्टे योगाचार्यः लिखति अवबोधयति च, छात्राः च प्रसन्नमनसा अवगच्छन्ति, स्वपुस्तिकासु चाऽपि लिखन्ति)

मूल पाठ, पृष्ठ 90

याद करेंपरिभाषा 3

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः = योगः चित्तवृत्तिनिरोधः। चित्त (मन) की वृत्तियों (चंचल हलचलों) को रोक देना ही योग है। पुस्तक: चित्तवृत्तिः = चित्तस्य वृत्तिः (चित्त की चंचलता); निरोधः = रुकावट (नि + रुध् + घञ्)।

5.1 पाँच वृत्तियाँ: सूत्र और अर्थ

चित्त की पाँच वृत्तियाँ
प्रमाणम्प्रत्यक्ष, अनुमान, आगम
विपर्ययःमिथ्या ज्ञान
विकल्पःशब्द से उपजा, वस्तु से रहित
निद्राअभाव के प्रत्यय पर टिकी
स्मृतिःअनुभव किए विषय का न खोना
वृत्ति पुस्तक का सूत्र पद-विभाग सरल हिंदी अर्थ
प्रमाणम् प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि। प्रत्यक्ष-अनुमान-आगमाः प्रमाणानि प्रत्यक्ष (आँख आदि इन्द्रियों से सीधे जानना), अनुमान (चिह्न देखकर जानना) और आगम (विश्वसनीय शब्द, शास्त्र) ये तीन प्रमाण हैं।
विपर्ययः विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्। विपर्ययः मिथ्याज्ञानम् अतद्रूपप्रतिष्ठम् विपर्यय मिथ्या (झूठा) ज्ञान है, जो वस्तु के वास्तविक रूप में स्थित नहीं होता। पुस्तक: विपर्ययः = विपरीत ज्ञान।
विकल्पः शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः। शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यः विकल्पः जो ज्ञान केवल शब्द के ज्ञान के पीछे चलता है और जिसके पीछे कोई वस्तु नहीं होती, वह विकल्प है। पुस्तक का शब्दार्थ: विकल्पः = शब्दजन्य ज्ञान से रहित। परीक्षा में लक्षण सूत्र के शब्दों में लिखें: शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यः।
निद्रा अभावप्रत्ययालम्बनावृत्तिर्निद्रा। अभावप्रत्यय-आलम्बना वृत्तिः निद्रा अभाव के प्रत्यय (ज्ञान) पर टिकी हुई वृत्ति निद्रा है। पुस्तक: निद्रा = अभावजन्यज्ञानाश्रित वृत्ति।
स्मृतिः अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मृतिः। अनुभूतविषय-असम्प्रमोषः स्मृतिः अनुभव किए हुए विषय का न खोना (मन में बने रहना) स्मृति है। पुस्तक: स्मृतिः = अनुभवजन्य प्रत्यक्षीकरण।
याद करेंपरिभाषा 4

प्रमाण तीन हैं: प्रत्यक्ष, अनुमान, आगम। सूत्र: प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि। (अभ्यास 1 घ)

याद करेंपरिभाषा 5

प्रत्ययः = ज्ञान (पुस्तक: प्रति + अयः; प्रति + इ + अच्)। निद्रा के सूत्र में ‘अभावप्रत्यय’ = अभाव का ज्ञान।

5.2 संवाद का हिंदी अनुवाद

  • योगाचार्य: चित्त की वृत्तियों को रोकना योग है।
  • मोहन: चित्तवृत्तिनिरोध! तो इसका तात्पर्य क्या है?
  • योगाचार्य: पहले चित्तवृत्तियों के भेद और लक्षण समझ लीजिए, फिर विस्तार से समझाता हूँ: ‘प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा और स्मृति’ (ये पाँच वृत्तियाँ हैं)।
  • (यह सब योगाचार्य श्यामपट्ट पर लिखते हैं और समझाते हैं, छात्र प्रसन्न मन से समझते हैं और अपनी पुस्तिकाओं में भी लिखते हैं)

5.3 शब्दार्थ (पुस्तक)

पद पुस्तक का टिप्पण हिंदी अर्थ
चित्तवृत्तिः चित्तस्य वृत्तिः चित्त की चंचलता
निरोधः नि + रुध् + घञ् रुकावट
विपर्ययः वि + परि + इ + अच् विपरीत ज्ञान
प्रत्ययः प्रति + अयः, प्रति + इ + अच् ज्ञान
विकल्पः – शब्दजन्य ज्ञान से रहित
निद्रा – अभावजन्यज्ञानाश्रित वृत्ति
स्मृतिः – अनुभवजन्य प्रत्यक्षीकरण
श्यामपट्टे (अतिरिक्त) कृष्णफलके श्यामपट्ट (ब्लैकबोर्ड) पर

5.4 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः योगः + चित्तवृत्तिनिरोधः विसर्ग सन्धि (विसर्ग → स्, फिर श्चुत्व से श्)
चित्तवृत्तिनिरोधः चित्तस्य वृत्तयः (चित्तवृत्तयः), तासां निरोधः षष्ठी तत्पुरुष
निरोधः नि + √रुध् + घञ् कृत् प्रत्यय (पुस्तक)
चावगच्छन्तु च + अवगच्छन्तु दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ)
अवगच्छन्तु अव + √गम् लोट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
बोधयामि √बुध् (णिजन्त) लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः प्रमाणं च विपर्ययः च विकल्पः च निद्रा च स्मृतिः च द्वन्द्व समास
प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रत्यक्षं च अनुमानं च आगमः च; प्रत्यक्ष + अनुमान, अनुमान + आगमाः द्वन्द्व समास; दीर्घ सन्धि (दोनों जगह अ + अ/आ = आ)
विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् विपर्ययः + मिथ्याज्ञानम् विसर्ग सन्धि (उत्व)
वस्तुशून्यो विकल्पः वस्तुशून्यः + विकल्पः विसर्ग सन्धि (उत्व)
वृत्तिर्निद्रा वृत्तिः + निद्रा विसर्ग सन्धि (रत्व)
अनुभूतविषयासम्प्रमोषः अनुभूतविषय + असम्प्रमोषः दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ)
श्यामपट्टे श्यामपट्ट (पुं.) सप्तमी, एकवचन
स्वपुस्तिकासु स्वपुस्तिका (स्त्री.) सप्तमी, बहुवचन
चाऽपि च + अपि दीर्घ स्वर सन्धि

6 सूत्र-अंश 2: अष्टाङ्ग योग और आठों अङ्गों के लक्षण

सागरः: आचार्य! अन्यदपि ज्ञातुमुत्सुकाः वयं विस्तरेण।
योगाचार्यः: अधुना योगाङ्गानां नामानि लक्षणानि चावबोधयामि- ‘यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहार-धारणा-ध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि’
सागरिका: कः तात्पर्यः अस्य एतादृशस्य दीर्घवाक्यस्य? किञ्चिदपि नावगम्यते………
योगाचार्यः: अलं चिन्तया, एकैकं कृत्वा बोधयामि।
यमः: अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः यमाः।
नियमः: शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः।
आसनम्: स्थिरसुखमासनम्।
प्राणायामः: तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः।
प्रत्याहारः: स्वविषयसम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः।
धारणा: देशबन्धश्चित्तस्य धारणा।
ध्यानम्: तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्।
समाधिः: तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः
एतत्सर्वमपि योगाचार्यः श्यामपट्टे लिखित्वा बोधयति छात्राश्च स्वस्वपुस्तिकासु लिखन्ति, अवबुध्यन्ति च।
स्वप्निलः: आचार्य। योगाङ्गानां नामानि तु अस्माभिः सुष्ठु ज्ञातानि अवबुद्धानि चाऽपि। साम्प्रतं योगाङ्गानां फलमपि ज्ञातुं महती उत्कण्ठा वर्तते।

मूल पाठ, पृष्ठ 90-91

याद करेंपरिभाषा 6

अष्टाङ्ग योग: योग के आठ अङ्ग: यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि। सूत्र: यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहार-धारणा-ध्यानसमाधयोऽष्टावङ्गानि (अभ्यास 1 छ)।

चित्र 1: अष्टाङ्ग योग की सीढ़ी: सूत्र के क्रम में आठ अङ्ग; धारणा, ध्यान और समाधि का त्रय संयम कहलाता है (पृष्ठ 92)
चित्र 1: अष्टाङ्ग योग की सीढ़ी: सूत्र के क्रम में आठ अङ्ग; धारणा, ध्यान और समाधि का त्रय संयम कहलाता है (पृष्ठ 92)

6.1 आठों अङ्गों के लक्षण-सूत्र

अङ्ग पुस्तक का सूत्र सरल हिंदी अर्थ
1. यमः अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः यमाः। अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करना), ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह (संचय न करना): ये पाँच यम हैं।
2. नियमः शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः। शौच (पवित्रता), सन्तोष, तप, स्वाध्याय और ईश्वरप्रणिधान (ईश्वर में मन लगाना): ये पाँच नियम हैं।
3. आसनम् स्थिरसुखमासनम्। जो स्थिर (अचल) और सुखदायक हो, वह आसन है।
4. प्राणायामः तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः। उस (आसन) के होने पर श्वास (साँस भीतर लेना) और प्रश्वास (साँस बाहर छोड़ना) की गति को रोकना प्राणायाम है।
5. प्रत्याहारः स्वविषयसम्प्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः। अपने-अपने विषयों के सम्बन्ध में इन्द्रियों का मानो चित्त के स्वरूप का अनुकरण करना (विषयों की ओर न भागकर चित्त के साथ ठहर जाना) प्रत्याहार है। पुस्तक: प्रत्याहारः = इन्द्रियों का दमन।
6. धारणा देशबन्धश्चित्तस्य धारणा। चित्त को किसी एक देश (स्थान) में बाँध देना धारणा है। पुस्तक: धारणा = चित्त को संयमित करने की शक्ति।
7. ध्यानम् तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्। उसी (स्थान) में प्रत्यय (ज्ञान) का एक-सा लगातार बने रहना ध्यान है। पुस्तक: ध्यानम् = मनन, चिन्तन।
8. समाधिः तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः वही (ध्यान) जब केवल ध्येय-अर्थ के रूप में भासता है और (ध्यान का) अपना स्वरूप मानो शून्य हो जाता है, तब समाधि है। पुस्तक: समाधिः = ब्रह्मचिन्तन में पूर्णलीनता।
याद करेंपरिभाषा 7

आसनम्: स्थिरसुखमासनम्। स्थिर और सुखद बैठना आसन है। पुस्तक: आसनम् = योग में बैठने का ढंग (आस् + ल्युट्)।

याद करेंपरिभाषा 8

प्राणायामः: श्वास-प्रश्वास की गति का विच्छेद। पुस्तक: श्वास खींचने, रोकने व निकालने की एक विशेष प्रक्रिया, जो पूरक, रेचक, कुम्भक के रूप में होती है (प्राण + आयामः)।

याद करेंपरिभाषा 9

धारणा: देशबन्धश्चित्तस्य धारणा। चित्त को एक स्थान पर बाँधना। ध्यानम्: तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्। वहाँ ज्ञान का एकतान (लगातार एक-सा) होना।

6.2 संवाद का हिंदी अनुवाद

  • सागर: आचार्य! हम दूसरा भी (और भी) विस्तार से जानने को उत्सुक हैं।
  • योगाचार्य: अब योग के अङ्गों के नाम और लक्षण समझाता हूँ: ‘यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान और समाधि: ये आठ अङ्ग हैं।’
  • सागरिका: ऐसे लम्बे वाक्य का क्या तात्पर्य है? कुछ भी समझ में नहीं आता…
  • योगाचार्य: चिन्ता मत करो, एक-एक करके समझाता हूँ।
  • यह सब भी योगाचार्य श्यामपट्ट पर लिखकर समझाते हैं, और छात्र अपनी-अपनी पुस्तिकाओं में लिखते हैं और समझते हैं।
  • स्वप्निल: आचार्य! योग के अङ्गों के नाम तो हमने अच्छी तरह जान लिए और समझ भी लिए। अब योग के अङ्गों का फल भी जानने की बड़ी उत्कण्ठा है।

6.3 शब्दार्थ (पुस्तक)

पद पुस्तक का टिप्पण हिंदी अर्थ
अन्यदपि अन्यत् + अपि दूसरा भी
यमः यम् + घञ् नियंत्रण, संयम
नियमः – नियंत्रण (योग का एक भेद)
आसनम् आस् + ल्युट् योग में बैठने का ढंग
प्राणायामः प्राण + आयामः श्वास खींचने, रोकने व निकालने की विशेष प्रक्रिया (पूरक, रेचक, कुम्भक)
प्रत्याहारः प्रति + आ + हृ + घञ् इन्द्रियों का दमन
धारणा – चित्त को संयमित करने की शक्ति
ध्यानम् ध्यै + ल्युट् मनन, चिन्तन
समाधिः सम् + आ + धा + कि ब्रह्मचिन्तन में पूर्णलीनता
अहिंसा न हिंसा मन, वचन, कर्म से किसी को पीड़ा न देना
सत्यम् सत् + यत् वास्तविक, निष्कपटता
अस्तेयम् न स्तेयम् चोरी न करना
ब्रह्मचर्यम् – संयमित जीवन
अपरिग्रहः न परिग्रहः संचय न करना
शौचम् शुच् + घञ् शुचिता, पवित्रता
सन्तोषः सम्यक् तोषः, सम् + तुष् + घञ् संतुष्टि, तृष्णारहित होना
उत्कण्ठा (अतिरिक्त) उत्सुकता तीव्र इच्छा

6.4 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
अन्यदपि अन्यत् + अपि व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व: त् → द्) (पुस्तक)
ज्ञातुमुत्सुकाः ज्ञातुम् + उत्सुकाः म् का अगले स्वर से मिलकर लेखन
योगाङ्गानाम् योगस्य अङ्गानि; योग + अङ्गानाम् षष्ठी तत्पुरुष; दीर्घ सन्धि
चावबोधयामि च + अवबोधयामि दीर्घ स्वर सन्धि
यमनियमासन…समाधयः यमः च नियमः च आसनं च … समाधिः च द्वन्द्व समास
समाधयोऽष्टावङ्गानि समाधयः + अष्टौ + अङ्गानि विसर्ग सन्धि (उत्व, फिर पूर्वरूप); अष्टौ + अङ्गानि = अयादि सन्धि (औ → आव्)
दीर्घवाक्यस्य दीर्घं वाक्यम् कर्मधारय समास
किञ्चिदपि किञ्चित् + अपि व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व)
नावगम्यते न + अवगम्यते दीर्घ स्वर सन्धि; अव + √गम्, कर्मवाच्य, लट्
अलं चिन्तया चिन्ता: तृतीया एकवचन ‘अलम्’ (बस, मत) के योग में तृतीया (अभ्यास 6)
एकैकम् एक + एकम् वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)
कृत्वा √कृ + क्त्वा कृत् प्रत्यय
अहिंसा न हिंसा नञ् तत्पुरुष (पुस्तक)
अस्तेयम् न स्तेयम् नञ् तत्पुरुष (पुस्तक)
अपरिग्रहः न परिग्रहः नञ् तत्पुरुष (पुस्तक)
सत्यास्तेय… सत्य + अस्तेय; ब्रह्मचर्य + अपरिग्रहाः दीर्घ स्वर सन्धि
स्वाध्यायेश्वर… स्वाध्याय + ईश्वर गुण स्वर सन्धि (अ + ई = ए)
स्थिरसुखमासनम् स्थिरसुखम् + आसनम् म् का अगले स्वर से मिलकर लेखन
तस्मिन् सति तद्, सत्: सप्तमी एकवचन सति सप्तमी (उसके होने पर) (अभ्यास 6: तस्मिन्)
श्वासप्रश्वासयोः श्वासः च प्रश्वासः च (श्वासप्रश्वासौ) द्वन्द्व; पद षष्ठी द्विवचन
श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः श्वासप्रश्वासयोः + गतिविच्छेदः विसर्ग सन्धि (रत्व)
गतिविच्छेदः गतेः विच्छेदः षष्ठी तत्पुरुष
अनुकार इवेन्द्रियाणाम् अनुकारः + इव; इव + इन्द्रियाणाम् विसर्ग सन्धि (लोप); गुण स्वर सन्धि (अ + इ = ए)
देशबन्धश्चित्तस्य देशबन्धः + चित्तस्य विसर्ग सन्धि (विसर्ग → स्, फिर श्चुत्व से श्)
प्रत्ययैकतानता प्रत्यय + एकतानता वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)
तदेवार्थमात्र… तत् + एव; एव + अर्थमात्र… जश्त्व; दीर्घ स्वर सन्धि
लिखित्वा √लिख् + क्त्वा कृत् प्रत्यय
छात्राश्च छात्राः + च विसर्ग सन्धि (विसर्ग → स्, फिर श्चुत्व से श्)
ज्ञातानि, अवबुद्धानि √ज्ञा + क्त; अव + √बुध् + क्त कृत् प्रत्यय (क्त), नपुं. प्रथमा बहुवचन
महती महत् + ङीप् स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (अभ्यास 6)

7 सूत्र-अंश 3: पाँच यमों के फल

योगाचार्यः: आम् आम् तदपि बोधयामि। शृण्वन्तु, लिखन्तु, अवबुध्यन्तु च तावत्-
1. यमः–
(क) अहिंसा: अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः।
(ख) सत्यम्: सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम्।
(ग) अस्तेयम्: अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम्।
(घ) ब्रह्मचर्यम्: ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः।
(ङ) अपरिग्रहः: अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः।
बलरामः: अतीव ज्ञानवर्धिका एषा कक्षा। पुस्तकालयं गत्वाऽपि एतावत् ज्ञानं प्राप्तुमश्क्यमासीत् यादृशम् अद्य अस्यां कक्षायां प्राप्तम्।

मूल पाठ, पृष्ठ 91 (‘प्राप्तुमश्क्यमासीत्’ पुस्तक का मुद्रित रूप है; पद-विभाग: प्राप्तुम् + अशक्यम् + आसीत्)

यम पुस्तक का सूत्र फल (सरल हिंदी)
अहिंसा अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः। अहिंसा में दृढ़ता से स्थित होने पर उसके पास (सन्निधि में) सब वैर त्याग देते हैं।
सत्यम् सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम्। सत्य में दृढ़ होने पर क्रिया (कर्म) का फल (साधक के वचन पर) आश्रित हो जाता है, अर्थात् उसकी कही बात सफल होती है।
अस्तेयम् अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम्। चोरी न करने में दृढ़ होने पर सब रत्न (उत्तम वस्तुएँ) उसके पास उपस्थित हो जाते हैं।
ब्रह्मचर्यम् ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः। ब्रह्मचर्य (संयमित जीवन) में दृढ़ होने पर वीर्य (बल, सामर्थ्य) का लाभ होता है।
अपरिग्रहः अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासम्बोधः। अपरिग्रह (संचय न करने) में स्थिरता होने पर जन्म कैसा (कथम्) है, इसका सम्यक् ज्ञान (सम्बोध) होता है।
याद रखने की कुंजी

पाँचों यम-फलों का ढाँचा एक है: (यम) + प्रतिष्ठायाम् (उसमें दृढ़ता होने पर) = फल। केवल अपरिग्रह में ‘प्रतिष्ठायाम्’ की जगह ‘स्थैर्ये’ है। फल-शब्द: वैरत्यागः, क्रियाफलाश्रयत्वम्, सर्वरत्नोपस्थानम्, वीर्यलाभः, जन्मकथन्तासम्बोधः।

7.1 बलराम के कथन का हिंदी अनुवाद

  • योगाचार्य: हाँ, हाँ, वह भी समझाता हूँ। तब तक (आप) सुनिए, लिखिए और समझिए।
  • बलराम: यह कक्षा बहुत ज्ञान बढ़ाने वाली है। पुस्तकालय जाकर भी इतना ज्ञान पाना असम्भव (अशक्य) था, जैसा आज इस कक्षा में मिला।

7.2 शब्दार्थ

पद पुस्तक का टिप्पण / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
तत्सन्निधौ तस्य सन्निधौ (पुस्तक) उसके पास में
प्रतिष्ठायाम् (अतिरिक्त) दृढस्थितौ सत्याम् दृढ़ता से स्थित होने पर
वैरत्यागः (अतिरिक्त) शत्रुतायाः त्यागः शत्रुता छोड़ देना
उपस्थानम् (अतिरिक्त) समीपे आगमनम् पास आ जाना
वीर्यलाभः (अतिरिक्त) सामर्थ्यस्य प्राप्तिः बल की प्राप्ति
स्थैर्ये (अतिरिक्त) स्थिरतायाम् स्थिरता होने पर
सम्बोधः (अतिरिक्त) सम्यक् ज्ञानम् अच्छी तरह जानना
ज्ञानवर्धिका (अतिरिक्त) ज्ञानं वर्धयति या ज्ञान बढ़ाने वाली

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
तदपि तत् + अपि व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व)
शृण्वन्तु, लिखन्तु, अवबुध्यन्तु √श्रु, √लिख्, अव + √बुध् लोट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (आदरार्थ ‘भवन्तः’ के साथ)
अहिंसाप्रतिष्ठायाम् अहिंसायाः प्रतिष्ठा, तस्याम् षष्ठी तत्पुरुष; प्रतिष्ठा: सप्तमी एकवचन, स्त्री. (अभ्यास 6)
तत्सन्निधौ तस्य सन्निधौ षष्ठी तत्पुरुष (पुस्तक); सप्तमी एकवचन
सन्निधिः सम् + निधिः व्यञ्जन सन्धि: म् का अनुस्वार, फिर अगले न के अनुसार न् (परसवर्ण) (अभ्यास 5)
वैरत्यागः वैरस्य त्यागः षष्ठी तत्पुरुष
सर्वरत्नोपस्थानम् सर्वरत्न + उपस्थानम् गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
वीर्यलाभः वीर्यस्य लाभः षष्ठी तत्पुरुष
गत्वाऽपि गत्वा + अपि; √गम् + क्त्वा दीर्घ स्वर सन्धि; कृत् प्रत्यय
प्राप्तुम् प्र + √आप् + तुमुन् कृत् प्रत्यय
अशक्यम् न शक्यम् नञ् तत्पुरुष
आसीत् √अस् लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
अस्यां कक्षायाम् इदम्, कक्षा: सप्तमी एकवचन, स्त्री. अधिकरण कारक

8 सूत्र-अंश 4: पाँच नियमों के फल

2. नियमः
(क) शौचम्: शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः। सत्त्वशुद्धिसौमनस्य ऐकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च।
(ख) सन्तोषः: सन्तोषादनुत्तमसुखलाभः।
(ग) तपः: कार्येन्द्रियसिद्धिः अशुद्धिक्षयात्तपः।
(घ) स्वाध्यायः: स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः।
(ङ) ईश्वरप्रणिधानम्: समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्।
(तदैव घण्टावादनम् भवति)

मूल पाठ, पृष्ठ 91-92

नियम पुस्तक का सूत्र फल (सरल हिंदी)
शौचम् शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः। शौच (पवित्रता) से अपने अङ्गों के प्रति जुगुप्सा (घृणा, आसक्ति न रहना) और दूसरों से असंसर्ग (मेल-जोल न रखना) होता है।
शौचम् (आगे) सत्त्वशुद्धिसौमनस्य ऐकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च। और (शौच से) सत्त्वशुद्धि (अन्तःकरण की शुद्धि), सौमनस्य (मन की प्रसन्नता), ऐकाग्र्य (एकाग्रता), इन्द्रियजय और आत्मदर्शन की योग्यता भी आती है।
सन्तोषः सन्तोषादनुत्तमसुखलाभः। सन्तोष से अनुत्तम (जिससे बढ़कर कोई न हो, ऐसे सर्वोत्तम) सुख का लाभ होता है।
तपः कार्येन्द्रियसिद्धिः अशुद्धिक्षयात्तपः। तप से अशुद्धि का क्षय होता है और उस क्षय से कार्य करने वाली इन्द्रियों की सिद्धि (सामर्थ्य) होती है।
स्वाध्यायः स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः। स्वाध्याय से इष्ट देवता से सम्प्रयोग (मिलन, सम्बन्ध) होता है।
ईश्वरप्रणिधानम् समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्। ईश्वरप्रणिधान से समाधि की सिद्धि होती है।

(उसी समय घण्टी बजती है।)

याद करेंपरिभाषा 10

जुगुप्सा = घृणा। पुस्तक: गुप् + सन् + अ + टाप्। शौच के फल में ‘स्वाङ्गजुगुप्सा’ = अपने अङ्गों (शरीर) के प्रति घृणा, अर्थात् शरीर से आसक्ति न रहना।

8.1 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
शौचात्, सन्तोषात्, स्वाध्यायात्, ईश्वरप्रणिधानात् पञ्चमी एकवचन हेतु (कारण) में पञ्चमी: ‘…से’
शौचम् √शुच् + घञ् कृत् प्रत्यय (पुस्तक)
परैरसंसर्गः परैः + असंसर्गः विसर्ग सन्धि (रत्व)
असंसर्गः न संसर्गः नञ् तत्पुरुष
ऐकाग्र्येन्द्रियजय… ऐकाग्र्य + इन्द्रियजय… गुण स्वर सन्धि (अ + इ = ए)
इन्द्रियजयः इन्द्रियाणां जयः षष्ठी तत्पुरुष
सन्तोषादनुत्तम… सन्तोषात् + अनुत्तम… व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व)
सन्तोषः सम् + √तुष् + घञ् कृत् प्रत्यय (पुस्तक)
कार्येन्द्रिय… कार्य + इन्द्रिय… गुण स्वर सन्धि (अ + इ = ए)
अशुद्धिक्षयात् अशुद्धेः क्षयः, तस्मात् षष्ठी तत्पुरुष; पद पञ्चमी एकवचन
स्वाध्यायादिष्ट… स्वाध्यायात् + इष्ट… व्यञ्जन सन्धि (जश्त्व)
समाधिसिद्धिरीश्वर… समाधिसिद्धिः + ईश्वरप्रणिधानात् विसर्ग सन्धि (रत्व)
समाधिसिद्धिः समाधेः सिद्धिः षष्ठी तत्पुरुष
तदैव तदा + एव वृद्धि स्वर सन्धि (आ + ए = ऐ)
घण्टावादनम् घण्टायाः वादनम् षष्ठी तत्पुरुष

9 सूत्र-अंश 5: आसन से धारणा तक के फल और समापन

सर्वे छात्राः: आचार्य! कृपया आसन-प्राणायामेत्यादिकं स्पष्टीकृत्य एव कक्षां समापयतु। अर्धे मा त्यजतु।
योगाचार्यः: आम् आम् बोधयामि अग्रे अपि।
3. आसनम्: ततो द्वन्द्वानभिघातः
4. प्राणायामः: ततः क्षीयते प्रकाशावरणम्। धारणासु च योग्यता मनसः।
5. प्रत्याहारः: ततः परमावश्यतेन्द्रियाणाम्।
6. धारणा: ध्यान-समाधिः- त्रयमेकत्र संयमः। तज्जयात्प्रज्ञालोकः।
योगाचार्यः: शोभनम्। श्वः प्रायोगिकं व्यवहारं करिष्यामः, येन भवन्तः यमनियमेत्यादीनां प्रत्यक्षमनुभवं विधास्यन्ति।
(एवं कथयित्वा कक्षातः प्रस्थानं करोति आचार्यः। छात्राः अपि हृष्टमनसा परस्परं योगचर्चां कुर्वाणाः सन्ति।)

मूल पाठ, पृष्ठ 92

अङ्ग पुस्तक का सूत्र फल (सरल हिंदी)
3. आसनम् ततो द्वन्द्वानभिघातः उस (आसन) से द्वन्द्वों (जैसे सर्दी-गर्मी, सुख-दुःख के जोड़े) का आघात नहीं होता।
4. प्राणायामः ततः क्षीयते प्रकाशावरणम्। धारणासु च योग्यता मनसः। उस (प्राणायाम) से प्रकाश (ज्ञान) पर पड़ा आवरण (परदा) क्षीण होता है, और धारणाओं में मन की योग्यता आती है।
5. प्रत्याहारः ततः परमावश्यतेन्द्रियाणाम्। उस (प्रत्याहार) से इन्द्रियों की परम वश्यता (पूरी तरह वश में होना) आती है।
6. धारणा, ध्यान, समाधि त्रयमेकत्र संयमः। तज्जयात्प्रज्ञालोकः। (धारणा, ध्यान, समाधि) तीनों का एक जगह (एक विषय में) होना संयम है। उस (संयम) के जय से प्रज्ञा (बुद्धि) का आलोक (प्रकाश) होता है।
याद करेंपरिभाषा 11

संयमः: त्रयमेकत्र संयमः। धारणा, ध्यान और समाधि, इन तीनों का एक ही विषय में एक साथ होना संयम है। इसका फल: तज्जयात्प्रज्ञालोकः (संयम के जय से प्रज्ञा का प्रकाश)।

9.1 हिंदी अनुवाद (संवाद)

  • सब छात्र: आचार्य! कृपया आसन, प्राणायाम आदि को स्पष्ट करके ही कक्षा समाप्त कीजिए। आधे में मत छोड़िए।
  • योगाचार्य: हाँ, हाँ, आगे भी समझाता हूँ।
  • योगाचार्य: बहुत अच्छा। कल हम प्रायोगिक व्यवहार (अभ्यास) करेंगे, जिससे आप यम, नियम आदि का प्रत्यक्ष अनुभव करेंगे।
  • (ऐसा कहकर आचार्य कक्षा से प्रस्थान करते हैं। छात्र भी प्रसन्न मन से आपस में योग की चर्चा कर रहे हैं।)

9.2 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
स्पष्टीकृत्य स्पष्टं कृत्वा स्पष्ट करके
अर्धे मध्ये आधे में, बीच में
द्वन्द्वानभिघातः द्वन्द्वानाम् अनभिघातः द्वन्द्वों से चोट न लगना
प्रकाशावरणम् प्रकाशस्य आवरणम् ज्ञान-प्रकाश पर परदा
वश्यता वशे भावः वश में होना
प्रज्ञालोकः प्रज्ञायाः आलोकः बुद्धि का प्रकाश
श्वः आगामिनि दिने (अव्यय) आने वाला कल
प्रायोगिकम् प्रयोगसम्बद्धम् प्रयोग वाला, करके देखने वाला
हृष्टमनसा प्रसन्नेन मनसा प्रसन्न मन से

9.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
प्राणायामेत्यादिकम् प्राणायाम + इति; इति + आदिकम् गुण स्वर सन्धि (अ + इ = ए); यण् स्वर सन्धि (इ + आ = या)
स्पष्टीकृत्य स्पष्ट + च्वि + √कृ + ल्यप् कृत् प्रत्यय (ल्यप्)
समापयतु, त्यजतु सम् + √आप् (णिजन्त); √त्यज् लोट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
मा त्यजतु मा (निषेध का अव्यय) ‘मत छोड़िए’
ततो द्वन्द्व… ततः + द्वन्द्व… विसर्ग सन्धि (उत्व)
द्वन्द्वानभिघातः द्वन्द्व + अनभिघातः दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ)
अनभिघातः न अभिघातः नञ् तत्पुरुष
प्रकाशावरणम् प्रकाश + आवरणम्; प्रकाशस्य आवरणम् दीर्घ स्वर सन्धि; षष्ठी तत्पुरुष
धारणासु धारणा (स्त्री.) सप्तमी, बहुवचन
त्रयमेकत्र त्रयम् + एकत्र म् का अगले स्वर से मिलकर लेखन
तज्जयात् तत् + जयात् व्यञ्जन सन्धि (श्चुत्व: त् + ज = ज्ज)
प्रज्ञालोकः प्रज्ञा + आलोकः; प्रज्ञायाः आलोकः दीर्घ स्वर सन्धि; षष्ठी तत्पुरुष
करिष्यामः √कृ लृट् लकार, उत्तम पुरुष, बहुवचन
यमनियमेत्यादीनाम् यमनियम + इति; इति + आदीनाम् गुण; यण् स्वर सन्धि
विधास्यन्ति वि + √धा लृट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
कथयित्वा √कथ् (चुरादि) + क्त्वा कृत् प्रत्यय
कक्षातः कक्षा + तः (तसिल्) पञ्चमी के अर्थ में: कक्षा से
कुर्वाणाः √कृ + शानच् कृत् प्रत्यय, पुं. प्रथमा बहुवचन

10 योगाङ्ग और उनके फल: एक सारणी

अङ्ग लक्षण (एक पंक्ति) फल (पुस्तक का सूत्र)
यम (5) अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह वैरत्यागः; क्रियाफलाश्रयत्वम्; सर्वरत्नोपस्थानम्; वीर्यलाभः; जन्मकथन्तासम्बोधः
नियम (5) शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधान स्वाङ्गजुगुप्सा, परैरसंसर्गः (और सत्त्वशुद्धि आदि); अनुत्तमसुखलाभः; कार्येन्द्रियसिद्धिः; इष्टदेवतासम्प्रयोगः; समाधिसिद्धिः
आसन स्थिरसुखम् ततो द्वन्द्वानभिघातः
प्राणायाम श्वास-प्रश्वास की गति का विच्छेद प्रकाशावरण का क्षय; धारणाओं में मन की योग्यता
प्रत्याहार इन्द्रियों का चित्त-स्वरूप का अनुकरण-सा परमा वश्यता इन्द्रियाणाम्
धारणा, ध्यान, समाधि देशबन्ध; प्रत्ययैकतानता; अर्थमात्रनिर्भास त्रयमेकत्र संयमः; तज्जयात्प्रज्ञालोकः
ध्यान दें: ‘न’ और ‘अ’ कहाँ जुड़ते हैं

इस पाठ के कई निषेध-शब्द नञ् से बने हैं: अहिंसा (न हिंसा), अस्तेयम् (न स्तेयम्), अपरिग्रहः (न परिग्रहः), असंसर्गः (न संसर्गः), अनभिघातः (न अभिघातः), असम्प्रमोषः (न सम्प्रमोषः)। ‘अ/अन्’ केवल उसी शब्द को उलटता है जिससे जुड़ा है: ‘अनुभूतविषयासम्प्रमोषः’ में अनुभूत विषय है, केवल उसका ‘खो जाना’ नहीं है। संवाद में ‘न’ अलग से भी आया है: ‘त्वं न जानासि?’ (जानना नहीं), ‘किञ्चिदपि न अवगम्यते’ (समझ में नहीं आता), ‘अर्धे मा त्यजतु’ (छोड़ना मत)।

11 योग्यताविस्तार (अ): योगस्य विशिष्टतत्त्वानि

पुस्तक योग्यताविस्तार में योगसूत्र के पाँच और सूत्र देती है, स्थान-निर्देश के साथ (जैसा पुस्तक में छपा है):

सूत्र पुस्तक का निर्देश सरल हिंदी अर्थ
(क) ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा। योगसूत्रम्, साधनपादः, सूत्रसंख्या-48 वहाँ (उस अवस्था में) प्रज्ञा ऋतम्भरा (ऋत अर्थात् सत्य को धारण करने वाली) होती है।
(ख) अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः। योग. सा., सूत्र.-3 अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेश: ये पाँच क्लेश हैं।
(ग) सुखानुशयी रागः। योग. सा., सूत्र.-7 सुख के पीछे लगा रहने वाला (सुख के अनुभव के बाद बना रहने वाला) भाव राग है।
(घ) दुःखानुशयी द्वेषः। योग. सा., सूत्र.-8 दुःख के पीछे लगा रहने वाला भाव द्वेष है।
(ङ) जन्मौषधिमन्त्रतपः समाधिजाः सिद्धयः। योग. कैवल्यपाद, सूत्र.-1 सिद्धियाँ जन्म, ओषधि, मन्त्र, तप और समाधि से उत्पन्न होती हैं।
याद करेंपरिभाषा 12

पाँच क्लेश: अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष, अभिनिवेश। रागः = सुखानुशयी; द्वेषः = दुःखानुशयी।

पद विश्लेषण प्रकार
ऋतम्भरा ऋतं बिभर्ति इति उपपद तत्पुरुष (स्त्रीलिङ्ग)
अविद्यास्मिता… अविद्या + अस्मिता; राग, द्वेष + अभिनिवेशाः दीर्घ स्वर सन्धि (आ + अ = आ; अ + अ = आ); द्वन्द्व समास
सुखानुशयी सुख + अनुशयी दीर्घ स्वर सन्धि
जन्मौषधि… जन्म + ओषधि वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ओ = औ)
समाधिजाः समाधेः जाताः उपपद तत्पुरुष (√जन् से ‘ज’)

12 योग्यताविस्तार (आ): श्रीमद्भगवद्गीता के चार श्लोक

12.1 श्लोक (क): समत्वं योग उच्यते (2/48)

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते। (2/48)

योग्यताविस्तार, पृष्ठ 96

अन्वय

(हे) धनञ्जय! (त्वम्) योगस्थः (सन्) सङ्गं त्यक्त्वा सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा कर्माणि कुरु। समत्वं योगः उच्यते।

संस्कृत भावार्थ

श्रीकृष्णः अर्जुनं वदति: हे धनञ्जय! योगे स्थितः भूत्वा, फलस्य आसक्तिं त्यक्त्वा, कार्यस्य सिद्धौ असिद्धौ च समानः भूत्वा कर्माणि कुरु। सफलतायां विफलतायां च मनसः समभावः एव योगः कथ्यते।

  • हिंदी अनुवाद: हे धनञ्जय (अर्जुन)! योग में स्थित होकर, आसक्ति छोड़कर, सिद्धि और असिद्धि (सफलता-विफलता) में समान होकर कर्म करो। समता (समत्व) को ही योग कहा जाता है।
  • शब्दार्थ: योगस्थः = योग में स्थित; सङ्गम् = आसक्ति; सिद्ध्यसिद्ध्योः = सिद्धि और असिद्धि में; समत्वम् = समता
  • व्याकरण: कुरु = √कृ, लोट्, म.पु., एक.; त्यक्त्वा = √त्यज् + क्त्वा; भूत्वा = √भू + क्त्वा; सिद्ध्यसिद्ध्योः = सिद्धिः च असिद्धिः च (द्वन्द्व), सप्तमी द्विवचन; समो भूत्वा = समः + भूत्वा (उत्व); योग उच्यते = योगः + उच्यते (विसर्ग लोप); उच्यते = √वच्, कर्मवाच्य, लट्

12.2 श्लोक (ख): योगः कर्मसु कौशलम् (2/50)

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ (2/50)

योग्यताविस्तार, पृष्ठ 96

अन्वय

बुद्धियुक्तः इह उभे सुकृतदुष्कृते जहाति। तस्मात् (त्वं) योगाय युज्यस्व। योगः कर्मसु कौशलम् (अस्ति)।

संस्कृत भावार्थ

समबुद्ध्या युक्तः जनः अस्मिन् लोके एव पुण्यं पापं च उभे त्यजति, सः कर्मबन्धनेन न बध्यते। अतः योगाय प्रयत्नं कुरु। कर्माणि कुशलतया करणम् एव योगः अस्ति।

  • हिंदी अनुवाद: (समत्व-) बुद्धि से युक्त मनुष्य यहीं (इसी लोक में) पुण्य और पाप दोनों को छोड़ देता है। इसलिए योग के लिए लग जाओ। कर्मों में कुशलता ही योग है।
  • शब्दार्थ: जहाति = छोड़ता है; सुकृतदुष्कृते = पुण्य और पाप; युज्यस्व = लग जाओ; कौशलम् = कुशलता
  • व्याकरण: बुद्धियुक्तो जहाति = बुद्धियुक्तः + जहाति (उत्व); जहातीह = जहाति + इह (दीर्घ); सुकृतदुष्कृते = सुकृतं च दुष्कृतं च (द्वन्द्व), द्वितीया द्विवचन; तस्माद्योगाय = तस्मात् + योगाय (जश्त्व); योगाय = चतुर्थी (प्रयोजन); युज्यस्व = √युज्, लोट्, म.पु., एक.

12.3 श्लोक (ग): निश्चल बुद्धि से योग (2/53)

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ (2/53)

योग्यताविस्तार, पृष्ठ 96

अन्वय

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते बुद्धिः यदा समाधौ निश्चला अचला (च) स्थास्यति, तदा (त्वं) योगम् अवाप्स्यसि।

संस्कृत भावार्थ

विविधैः वचनैः विचलिता तव बुद्धिः यदा समाधौ स्थिरा अचला च भविष्यति, तदा एव त्वं योगं प्राप्स्यसि। बुद्धेः स्थैर्यम् एव योगस्य साधनम्।

  • हिंदी अनुवाद: (तरह-तरह की) श्रुतियों (सुनी बातों) से विचलित तुम्हारी बुद्धि जब समाधि में निश्चल और अचल होकर टिकेगी, तब तुम योग को प्राप्त करोगे।
  • शब्दार्थ: विप्रतिपन्ना = विचलित; स्थास्यति = ठहरेगी; अवाप्स्यसि = प्राप्त करोगे
  • व्याकरण: स्थास्यति = √स्था, लृट्, प्र.पु., एक.; अवाप्स्यसि = अव + √आप्, लृट्, म.पु., एक.; समाधावचला = समाधौ + अचला (अयादि: औ → आव्); बुद्धिस्तदा = बुद्धिः + तदा (सत्व); योगमवाप्स्यसि = योगम् + अवाप्स्यसि; निश्चला = निः + चला (विसर्ग → श्); यदा … तदा = अव्यय-युग्म

12.4 श्लोक (घ): इन्द्रियाँ वश में, प्रज्ञा स्थिर (2/61)

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत् मत्परः।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥ (2/61)

योग्यताविस्तार, पृष्ठ 96

अन्वय

तानि सर्वाणि (इन्द्रियाणि) संयम्य युक्तः मत्परः आसीत्। हि यस्य इन्द्रियाणि वशे (सन्ति), तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (भवति)।

संस्कृत भावार्थ

साधकः सर्वाणि इन्द्रियाणि वशे कृत्वा, योगेन युक्तः ईश्वरपरायणः च भूत्वा तिष्ठेत्। यस्य इन्द्रियाणि वशे सन्ति, तस्य एव बुद्धिः स्थिरा भवति।

  • हिंदी अनुवाद: उन सब (इन्द्रियों) को संयमित करके, (योग से) युक्त और मुझमें परायण होकर (साधक) स्थित रहे। क्योंकि जिसकी इन्द्रियाँ वश में हैं, उसकी प्रज्ञा (बुद्धि) प्रतिष्ठित (स्थिर) होती है।
  • ध्यान दें: इस श्लोक में ‘आसीत्’ का भाव है ‘बैठे, स्थित रहे’ (विधि/आज्ञा का भाव); यह बलराम के वाक्य वाले ‘आसीत्’ (√अस्, लङ्, ‘था’) से भिन्न अर्थ में है। श्लोक का पाठ पुस्तक जैसा ही रखें।
  • व्याकरण: संयम्य = सम् + √यम् + ल्यप्; युक्त आसीत् = युक्तः + आसीत् (विसर्ग लोप); यस्येन्द्रियाणि = यस्य + इन्द्रियाणि (गुण); वशे = सप्तमी एकवचन; प्रतिष्ठिता = प्रति + √स्था + क्त + टाप्; हि = अव्यय (क्योंकि)
पाठ से जोड़

गीता का 2/61 श्लोक पाठ के प्रत्याहार (इन्द्रियों का दमन) और उसके फल ‘परमा वश्यता इन्द्रियाणाम्’ से मेल खाता है; 2/53 की ‘समाधौ अचला बुद्धिः’ पाठ की समाधि से; और 2/48 का ‘समत्वम्’ आसन के फल ‘द्वन्द्वानभिघात’ (सुख-दुःख जैसे द्वन्द्वों से न डिगना) से।

13 छन्द: गीता के श्लोकों में अनुष्टुप्

पाठ के सूत्र और संवाद गद्य हैं, इनमें छन्द नहीं है। योग्यताविस्तार के गीता-श्लोकों का छन्द पुस्तक नहीं बताती; नीचे अक्षर गिनकर पहचान दी गई है (सामान्य ज्ञान)।

याद करेंपरिभाषा 13

अनुष्टुप्: चार चरण, हर चरण में 8 अक्षर। लक्षण: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्। द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥ (हर चरण का पाँचवाँ लघु, छठा गुरु; दूसरे और चौथे चरण का सातवाँ लघु, पहले और तीसरे का सातवाँ गुरु)

चरण (2/48) अक्षर 5वाँ / 6वाँ / 7वाँ
यो-गस्-थः-कु-रु–कर्–मा-णि 8 रु लघु / कर् गुरु / मा गुरु
सङ्-गं-त्यक्-त्वा-ध–नञ्–ज-य 8 ध लघु / नञ् गुरु / ज लघु
सिद्-ध्य-सिद्-ध्योः-स–मो–भू-त्वा 8 स लघु / मो गुरु / भू गुरु
स-मत्-वं-यो-ग–उच्–य-ते 8 ग लघु / उच् गुरु / य लघु

इसी प्रकार 2/50 (बुद्-धि-युक्-तो-ज-हा-ती-ह) और 2/53 (श्रु-ति-वि-प्र-ति-पन्-ना-ते) के चारों चरण भी 8-8 अक्षर के हैं और अनुष्टुप् के नियम पूरे करते हैं। इन श्लोकों में पुस्तक कोई अलङ्कार नहीं बताती; हम भी कोई अलङ्कार नहीं गिना रहे।

सावधानी

छन्द हमेशा अक्षर गिनकर ही बताएँ। संयुक्त व्यञ्जन से पहले का ह्रस्व अक्षर गुरु गिना जाता है (जैसे ‘कुरु कर्माणि’ में ‘कर्’)। सूत्रों में छन्द न खोजें, वे गद्य हैं।

14 पाठ की सूक्तियाँ

सूक्ति स्रोत अर्थ
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः। पाठ (योगसूत्र) चित्त की वृत्तियों को रोकना योग है।
‘योगः स्वास्थ्यकरः’। सागरिका की माता का कथन योग स्वास्थ्य देने वाला है।
स्थिरसुखमासनम्। पाठ (योगसूत्र) स्थिर और सुखद (बैठना) आसन है।
सन्तोषादनुत्तमसुखलाभः। पाठ (योगसूत्र) सन्तोष से सर्वोत्तम सुख मिलता है।
तज्जयात्प्रज्ञालोकः। पाठ (योगसूत्र) संयम पर विजय से बुद्धि का प्रकाश होता है।
समत्वं योग उच्यते। गीता 2/48 समता ही योग कहलाती है।
योगः कर्मसु कौशलम्। गीता 2/50 कर्मों में कुशलता ही योग है।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता। गीता 2/61 जिसकी इन्द्रियाँ वश में हैं, उसकी बुद्धि स्थिर है।

15 व्याकरण-सारणी: पूरे पाठ की सन्धि, शब्दरूप, समास, प्रत्यय

15.1 सन्धि (अभ्यास 5 सहित)

पाठ में आई सन्धियाँ
स्वर सन्धिदीर्घ, गुण, वृद्धि, यण्, अयादि, पूर्वरूप
व्यञ्जन सन्धिजश्त्व, श्चुत्व, तुक्, परसवर्ण
विसर्ग सन्धिउत्व, रत्व, सत्व, लोप
भेद नियम पाठ के उदाहरण
दीर्घ सवर्ण स्वर मिलकर दीर्घ काल + अंशः = कालांशः; अति + इव = अतीव; साधु + उक्तम् = साधूक्तम्; योग + अङ्गानाम् = योगाङ्गानाम्; प्रज्ञा + आलोकः = प्रज्ञालोकः
गुण अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ स + उत्साहम् = सोत्साहम्; अस्य + उपयोगः = अस्योपयोगः; स्वाध्याय + ईश्वर = स्वाध्यायेश्वर; सर्वरत्न + उपस्थानम् = सर्वरत्नोपस्थानम्
वृद्धि अ/आ + ए/ऐ = ऐ; अ/आ + ओ/औ = औ एक + एकम् = एकैकम्; तदा + एव = तदैव; प्रत्यय + एकतानता = प्रत्ययैकतानता; जन्म + ओषधि = जन्मौषधि
यण् इ/ई → य्, उ/ऊ → व् (आगे भिन्न स्वर) सु + आगतम् = स्वागतम्; इति + आदिकम् = इत्यादिकम्
अयादि औ + स्वर → आव् अष्टौ + अङ्गानि = अष्टावङ्गानि; समाधौ + अचला = समाधावचला
पूर्वरूप ए/ओ + अ = एऽ/ओऽ विद्याध्ययने + अपि = विद्याध्ययनेऽपि; स्वाध्याये + अपि = स्वाध्यायेऽपि; विश्वे + अपि = विश्वेऽपि
जश्त्व पद के अन्त का क्/त् → ग्/द् (आगे स्वर या घोष व्यञ्जन) सम्यक् + रूपेण = सम्यग्रूपेण; अन्यत् + अपि = अन्यदपि; सन्तोषात् + अनुत्तम = सन्तोषादनुत्तम; तस्मात् + योगाय = तस्माद्योगाय
श्चुत्व त् + ज → ज्ज तत् + जयात् = तज्जयात्
तुक् ह्रस्व स्वर के बाद छ से पहले च् प्रिय + छात्राः = प्रियच्छात्राः (पुस्तक)
परसवर्ण म् → अनुस्वार → आगे के वर्ग का पञ्चम वर्ण सम् + निधिः = सन्निधिः
उत्व अः + घोष व्यञ्जन → ओ नमः + नमः = नमो नमः; विपर्ययः + मिथ्या = विपर्ययो मिथ्या; ततः + द्वन्द्व = ततो द्वन्द्व
उत्व + पूर्वरूप अः + अ → ओऽ कः + अपि = कोऽपि; समाधयः + अष्टौ = समाधयोऽष्टौ
रत्व अ/आ से भिन्न स्वर के बाद का विसर्ग → र् (आगे स्वर या घोष व्यञ्जन) वृत्तिः + निद्रा = वृत्तिर्निद्रा; परैः + असंसर्गः = परैरसंसर्गः; समाधिसिद्धिः + ईश्वर = समाधिसिद्धिरीश्वर
सत्व (श्चुत्व सहित) विसर्ग + च/त → श्च/स्त योगः + चित्त = योगश्चित्त; देशबन्धः + चित्तस्य = देशबन्धश्चित्तस्य; छात्राः + च = छात्राश्च; बुद्धिः + तदा = बुद्धिस्तदा
विसर्ग लोप अः + अ से भिन्न स्वर → विसर्ग का लोप अनुकारः + इव = अनुकार इव; योगः + उच्यते = योग उच्यते; युक्तः + आसीत् = युक्त आसीत्

15.2 शब्दरूप (अभ्यास 6)

पद मूलशब्द विभक्ति वचन लिङ्ग
अस्माकम् अस्मद् षष्ठी बहुवचन तीनों लिङ्गों में समान
मनसः मनस् षष्ठी एकवचन नपुंसकलिङ्ग
चिन्तया चिन्ता तृतीया एकवचन स्त्रीलिङ्ग
अङ्गानि अङ्ग प्रथमा बहुवचन नपुंसकलिङ्ग
तस्मिन् तद् सप्तमी एकवचन पुंलिङ्ग / नपुंसकलिङ्ग (दोनों में यही रूप)
महती महत् प्रथमा एकवचन स्त्रीलिङ्ग
प्रतिष्ठायाम् प्रतिष्ठा सप्तमी एकवचन स्त्रीलिङ्ग
ध्यान दें

‘मनसः’ रूप पञ्चमी एकवचन में भी यही होता है, पर पाठ के दोनों वाक्यों (‘शरीरस्य मनसः च नियमनम्’, ‘योग्यता मनसः’) में यह षष्ठी है। ‘अङ्गानि’ द्वितीया बहुवचन में भी यही रूप है, पर ‘अष्टावङ्गानि’ वाक्य का कर्ता-पद होने से यहाँ प्रथमा है।

15.3 समास

समस्त पद विग्रह समास
चित्तवृत्तिः चित्तस्य वृत्तिः (पुस्तक) षष्ठी तत्पुरुष
तत्सन्निधौ तस्य सन्निधौ (पुस्तक) षष्ठी तत्पुरुष
योगशिक्षा योगस्य शिक्षा षष्ठी तत्पुरुष
योगाचार्यः योगस्य आचार्यः षष्ठी तत्पुरुष
विद्याध्ययनम् विद्यायाः अध्ययनम् षष्ठी तत्पुरुष
वैरत्यागः वैरस्य त्यागः षष्ठी तत्पुरुष
प्रज्ञालोकः प्रज्ञायाः आलोकः षष्ठी तत्पुरुष
स्वास्थ्यकरः स्वास्थ्यं करोति इति उपपद तत्पुरुष
अहिंसा न हिंसा (पुस्तक) नञ् तत्पुरुष
अस्तेयम् न स्तेयम् (पुस्तक) नञ् तत्पुरुष
अपरिग्रहः न परिग्रहः (पुस्तक) नञ् तत्पुरुष
अनभिघातः न अभिघातः नञ् तत्पुरुष
दीर्घवाक्यम् दीर्घं वाक्यम् कर्मधारय
श्वासप्रश्वासौ श्वासः च प्रश्वासः च द्वन्द्व
प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रत्यक्षं च अनुमानं च आगमः च द्वन्द्व
सुकृतदुष्कृते सुकृतं च दुष्कृतं च द्वन्द्व

15.4 प्रत्यय

पद प्रकृति + प्रत्यय प्रत्यय-प्रकार
उक्तम् √वच् + क्त (पुस्तक) कृत् (क्त)
स्वागतम् सु + आ + √गम् + क्त (पुस्तक) कृत् (क्त)
श्रुतवती √श्रु + क्तवतु + ङीप् कृत् (क्तवतु) + स्त्री
उपयोगिनी उप + √युज् + घिनुण् + स्त्री. (पुस्तक) कृत् + स्त्री
निरोधः नि + √रुध् + घञ् (पुस्तक) कृत् (घञ्)
प्रत्याहारः प्रति + आ + √हृ + घञ् (पुस्तक) कृत् (घञ्)
आसनम् √आस् + ल्युट् (पुस्तक) कृत् (ल्युट्)
ध्यानम् √ध्यै + ल्युट् (पुस्तक) कृत् (ल्युट्)
समाधिः सम् + आ + √धा + कि (पुस्तक) कृत् (कि)
सत्यम् सत् + यत् (पुस्तक) तद्धित (यत्)
जुगुप्सा √गुप् + सन् + अ + टाप् (पुस्तक) सन्नन्त + स्त्री
ज्ञातुम्, प्राप्तुम् √ज्ञा + तुमुन्; प्र + √आप् + तुमुन् कृत् (तुमुन्)
कृत्वा, गत्वा, लिखित्वा √कृ, √गम्, √लिख् + क्त्वा कृत् (क्त्वा)
स्पष्टीकृत्य, संयम्य …√कृ + ल्यप्; सम् + √यम् + ल्यप् कृत् (ल्यप्)
कुर्वाणाः √कृ + शानच् कृत् (शानच्)
महती महत् + ङीप् स्त्री प्रत्यय

15.5 अव्यय और उपपद-विभक्ति

अव्यय / उपपद अर्थ पाठ का प्रयोग
इदानीम् इस समय (पुस्तक: ‘जब’) इदानीं तु योगशिक्षायाः कालांशः।
अधुना अब अधुना तु अस्माकं कृते योगशिक्षा अतीव उपयोगिनी अस्ति।
सम्प्रति / साम्प्रतम् अब, इस समय भवन्तः सम्प्रति समुत्सुकाः दृश्यन्ते; साम्प्रतं … उत्कण्ठा वर्तते।
अतीव बहुत अधिक योगशिक्षा अतीव उपयोगिनी अस्ति।
सुष्ठु अच्छी तरह अस्माभिः सुष्ठु ज्ञातानि।
श्वः आने वाला कल श्वः प्रायोगिकं व्यवहारं करिष्यामः।
तावत् तब तक, अभी शृण्वन्तु, लिखन्तु, अवबुध्यन्तु च तावत्।
परस्परम् आपस में छात्राः परस्परं योगचर्चां कुर्वाणाः सन्ति।
अलम् + तृतीया बस, मत अलं चिन्तया।
कृते + षष्ठी के लिए अस्माकं कृते।
सह + तृतीया साथ सोत्साहम् = उत्साहेन सह।
मा मत (निषेध) अर्धे मा त्यजतु।

15.6 प्रश्ननिर्माण: रेखाङ्कित पद से प्रश्न

प्रश्नवाचक पद रेखाङ्कित पद के लिङ्ग, विभक्ति और वचन के अनुसार चुनें; क्रियाविशेषण के लिए कथम्, स्थान के लिए कुत्र।

वाक्य (रेखाङ्कित पद) पद का रूप प्रश्न
भित्तिषु योगविषयस्य चित्राणि सन्ति। पुं., षष्ठी, एक. भित्तिषु कस्य चित्राणि सन्ति?
सागरिका मातुः मुखाद् योगशिक्षायाः विषये श्रुतवती। स्त्री. (मातृ), षष्ठी, एक. सागरिका कस्याः मुखाद् योगशिक्षायाः विषये श्रुतवती?
योगदिवसः सोत्साहम् मान्यते। क्रियाविशेषण योगदिवसः कथं मान्यते?
अस्तेयप्रतिष्ठायाम् सर्वरत्नोपस्थानम्। स्त्री., सप्तमी, एक. कस्यां सर्वरत्नोपस्थानम्?
छात्राः स्वपुस्तिकासु लिखन्ति। स्त्री., सप्तमी, बहु. छात्राः कासु लिखन्ति?
सन्तोषात् अनुत्तमसुखलाभः। पुं., पञ्चमी, एक. कस्मात् अनुत्तमसुखलाभः?

16 योग की महत्ता: पाठ के आधार पर (अभ्यास 7)

16.1 शरीर, मन और बुद्धि के लिए योग

शरीर के लिए

  • योगः स्वास्थ्यकरः: स्वास्थ्य देता है
  • आसन से सर्दी-गर्मी जैसे द्वन्द्व नहीं सताते
  • प्राणायाम से श्वास पर नियन्त्रण

मन और बुद्धि के लिए

  • चित्त की वृत्तियों का निरोध
  • पढ़ाई (स्वाध्याय) में एकाग्रता बढ़ती है
  • संयम के जय से प्रज्ञा का प्रकाश

16.2 संस्कृत में योग का महत्त्व

संस्कृत में योग का महत्त्व (5 वाक्य)

योगः स्वास्थ्यकरः अस्ति। योगशास्त्रे शरीरस्य मनसः च नियमनं प्रतिपादितम् अस्ति। योगस्य ज्ञानेन अभ्यासेन च छात्राः स्वाध्याये एकाग्रतां वर्धयितुं सक्षमाः भवन्ति। यमनियमैः जीवनं संयमितं भवति, आसनप्राणायामैः शरीरं स्वस्थं भवति, धारणाध्यानसमाधिभिः च प्रज्ञालोकः भवति। अतः एव जूनमासस्य एकविंशतितमः दिवसः विश्वे अन्ताराष्ट्रिययोगदिवसरूपेण मान्यते।

मुख्य शब्द एक जगह
योगःचित्तवृत्तिनिरोधः: चित्त की वृत्तियों को रोकना
चित्तवृत्तिःचित्त की चंचलता (चित्तस्य वृत्तिः)
प्रमाणम्प्रत्यक्ष, अनुमान, आगम
विपर्ययःमिथ्या ज्ञान, विपरीत ज्ञान
विकल्पःशब्द-ज्ञान के पीछे चलने वाला, वस्तु से शून्य ज्ञान
निद्राअभाव के प्रत्यय पर टिकी वृत्ति
स्मृतिःअनुभव किए विषय का न खोना
आसनम्स्थिर और सुखद बैठना
प्राणायामःश्वास-प्रश्वास की गति का विच्छेद (पूरक, रेचक, कुम्भक)
प्रत्याहारःइन्द्रियों का दमन
धारणाचित्त को एक देश में बाँधना
ध्यानम्प्रत्यय की एकतानता
समाधिःकेवल अर्थ का भासना, स्वरूप मानो शून्य
संयमःधारणा, ध्यान, समाधि का एकत्र होना
जुगुप्साघृणा
क्लेशाःअविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष, अभिनिवेश
अनुष्टुप्हर चरण में 8 अक्षर; 5वाँ लघु, 6ठा गुरु
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: योगस्य वैशिष्ट्यम्; आधार: पतञ्जलि रचित योगसूत्र; शैली: कक्षा का संवाद
  • पात्र: स्वप्निल, बलराम, मोहिनी, सागरिका, सागर, मनीष, मोहन, योगाचार्य; ‘योगः स्वास्थ्यकरः’ सागरिका की माता का कथन
  • योगदिवस: जून का इक्कीसवाँ दिन (एकविंशतितमः दिवसः)
  • योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः; पाँच वृत्तियाँ: प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा, स्मृति; प्रमाण तीन: प्रत्यक्ष, अनुमान, आगम
  • आठ अङ्ग: यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि
  • यम-फल: वैरत्याग, क्रियाफलाश्रयत्व, सर्वरत्नोपस्थान, वीर्यलाभ, जन्मकथन्तासम्बोध
  • नियम-फल: स्वाङ्गजुगुप्सा-परैरसंसर्ग, अनुत्तमसुखलाभ, कार्येन्द्रियसिद्धि, इष्टदेवतासम्प्रयोग, समाधिसिद्धि
  • आसन → द्वन्द्वानभिघात; प्राणायाम → प्रकाशावरण-क्षय; प्रत्याहार → परमा वश्यता; संयम → प्रज्ञालोक
  • गीता: समत्वं योग उच्यते (2/48); योगः कर्मसु कौशलम् (2/50); अनुष्टुप् छन्द
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं आठों योगाङ्गों के नाम क्रम से और हर एक का लक्षण-सूत्र लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं पाँचों वृत्तियों और पाँचों यम-नियमों के फल बिना देखे लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं बता सकता हूँ कि किस पात्र ने कौन-सी बात कही?
  • क्या मैं अभ्यास 5 के सातों सन्धि-विच्छेद और अभ्यास 6 के सातों शब्दरूप कर सकता हूँ?
  • क्या मैं गीता के चारों श्लोकों का अन्वय और संस्कृत भावार्थ लिख सकता हूँ, और 2/48 को गिनकर अनुष्टुप् सिद्ध कर सकता हूँ?
  • क्या मैं योग का महत्त्व संस्कृत में पाँच वाक्यों में लिख सकता हूँ?