Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 11 कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम् Notes in Hindi

Contents hide
CBSE 2026-27 के बारे में

यह पाठ NCERT पुस्तक में है, पर CBSE 2026-27 की परीक्षा के लिए निर्धारित पाठों में नहीं है। जिन बोर्डों में पूरी NCERT पुस्तक पढ़ाई जाती है (जैसे उत्तराखंड बोर्ड), उनके छात्रों के लिए ये नोट्स पूरे हैं।

इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का स्रोत: महर्षि पतञ्जलि का महाभाष्य, और पाणिनीय व्याकरण की ‘त्रिमुनि’ परम्परा
  • पूरे पाठ का शुद्ध मूल पाठ, नौ अंशों में पद-विभाग, शब्दार्थ, हिंदी अनुवाद और संस्कृत सरलार्थ
  • पाठ का पूरा तर्क: शब्दोपदेश या अपशब्दोपदेश, प्रतिपदपाठ क्यों नहीं, उत्सर्ग और अपवाद
  • बृहस्पति और इन्द्र का आख्यान, विद्या के चार काल
  • पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय, विभक्ति और अव्यय; अंत में पुस्तक के परिशिष्ट (छन्द, अलङ्कार) का सार
पतञ्जलिमहाभाष्यशब्दानुशासनम्शब्दोपदेशःअपशब्दःअपभ्रंशःप्रतिपदपाठःबृहस्पतिइन्द्रउत्सर्गअपवादत्रिमुनि व्याकरण

1 पाठ-परिचय: पतञ्जलि और महाभाष्य

पुस्तक पाठ से पहले हिंदी में छोटा परिचय देती है, और पाठ के बाद ‘योग्यताविस्तारः’ में कुछ और बातें। सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता यहीं से पूछे जाते हैं।

1.1 पुस्तक का परिचय

  • यह पाठ महर्षि पतञ्जलि विरचित महाभाष्य से उद्धृत (लिया गया) है
  • इसमें शब्दों के अनुशासन का वर्णन है, यानी शब्दों को नियम से सिखाने का
  • मुख्य प्रश्न: हमें कैसे शब्दों का उपदेश करना चाहिए, केवल शब्दों का, या अपशब्दों का, या दोनों का
  • इसी का समाधान पाठ में एक पौराणिक आख्यानक (बृहस्पति और इन्द्र की कथा) के माध्यम से किया गया है
बिंदु उत्तर
पाठ का नाम कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम् (शाश्वती का एकादशः पाठः)
सन्दर्भग्रन्थ महाभाष्य (व्याकरणमहाभाष्य)
रचयिता महर्षि पतञ्जलि (भाष्यकार)
पतञ्जलि का समय ई.पू. प्रथम शताब्दी माना जाता है
विधा शास्त्रीय गद्य, प्रश्न-उत्तर (संवाद) की शैली में
विषय शब्दों का उपदेश किस विधि से हो
संस्कृत में उत्तर ऐसे लिखें

‘कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम्’ इति पाठः पतञ्जलेः महाभाष्यात् सङ्कलितः।
उलटा प्रश्न “महाभाष्यस्य रचयिता कः?” उत्तर: महाभाष्यस्य रचयिता महर्षिः पतञ्जलिः।

1.2 योग्यताविस्तार: शब्दानुशासन और त्रिमुनि व्याकरण

  • पुस्तक के अनुसार “अथ शब्दानुशासनम्” व्याकरणमहाभाष्य का प्रथम सूत्र है
  • शब्दानुशासन अष्टाध्यायी की संज्ञा (नाम) है; भाष्यकार पतञ्जलि ने इसे ‘शब्दानुशासनं नाम शास्त्रम्’ कहकर स्पष्ट किया है
  • इसमें सर्वलोकप्रसिद्ध साधु शब्दों का अनुशासन है
  • लौकिक व्यवहार में पद नियत नहीं होते, पर वेदवाक्यों में नियत होते हैं, उन्हें बदला नहीं जा सकता
  • इसलिए लौकिक शब्द एक-एक करके स्वतन्त्र रूप में पढ़ दिए गए हैं, पर वैदिक शब्द मन्त्रस्थ-क्रम-विशिष्ट (मन्त्र में जिस क्रम में हैं, उसी क्रम में) पढ़े जाते हैं
याद करेंपरिभाषा 1

त्रिमुनि व्याकरण: पाणिनीय व्याकरण का दूसरा नाम, क्योंकि इसके तीन मुनि हैं: पाणिनि (अष्टाध्यायी), कात्यायन (वार्तिक) और पतञ्जलि (महाभाष्य)। ये तीनों ग्रन्थ इस परम्परा के प्रमुख और प्रामाणिक ग्रन्थ हैं।

1

पाणिनि

ग्रन्थ: अष्टाध्यायी (सूत्र)। पाठ के दोनों सूत्र, “कर्मण्यण्” और “आतोऽनुपसर्गे कः”, इसी के हैं।

2

कात्यायन

ग्रन्थ: वार्तिक। पाणिनि के सूत्रों पर पूरक नियम।

3

पतञ्जलि

ग्रन्थ: महाभाष्य। भाष्यकार; समय ई.पू. प्रथम शताब्दी। यह पाठ इसी से है।

सामान्य ज्ञान

पुस्तक यह नहीं बताती, पर यह अंश महाभाष्य के पहले आह्निक (अध्याय-खण्ड) से है, जिसे ‘पस्पशाह्निक’ कहते हैं।

2 पाठ का सार: तर्क किस क्रम में चलता है

पूरा पाठ प्रश्न और उत्तर की शृंखला है। एक प्रश्न उठता है, उत्तर आता है, उस उत्तर से अगला प्रश्न निकलता है। घटनाक्रम (तर्क-क्रम) के प्रश्न इसी से बनते हैं।

प्रश्न 1शब्दानुशासन करना है: शब्दों का उपदेश, अपशब्दों का, या दोनों का?
↓
उत्तरकिसी एक के उपदेश से काम चल जाएगा (भक्ष्य-अभक्ष्य का दृष्टान्त)
↓
प्रश्न 2दोनों में श्रेष्ठ (ज्यायः) कौन? उत्तर: शब्दोपदेश, क्योंकि वह लघु है; एक शब्द के बहुत अपभ्रंश होते हैं
↓
प्रश्न 3तो क्या एक-एक शब्द (प्रतिपदपाठ) पढ़ें? उत्तर: नहीं, यह उपाय नहीं है
↓
प्रमाणबृहस्पति ने इन्द्र को दिव्य हज़ार वर्ष पढ़ाया, फिर भी अन्त न मिला; आज तो आयु केवल सौ वर्ष है
↓
प्रश्न 4तो शब्द कैसे जानें? उत्तर: सामान्य-विशेष वाला लक्षण, यानी उत्सर्ग और अपवाद
↓
उदाहरणउत्सर्ग “कर्मण्यण्” (कुम्भकारः), अपवाद “आतोऽनुपसर्गे कः” (जलदः)

आगे हर अंश की शब्दार्थ-तालिका में पहले पुस्तक के ‘शब्दार्थाः’ हैं; “(अतिरिक्त)” लिखे शब्द ऐसे कठिन पद हैं जिनका शब्दार्थ पुस्तक में नहीं है।

3 अंश 1: मूल प्रश्न, किसका उपदेश करें?

शब्दानुशासनमिदानीं कर्तव्यम्। किं शब्दोपदेशः कर्तव्यः, आहोस्विदपशब्दोपदेशः, आहोस्विदुभयोपदेश इति?

मूल पाठ (पृष्ठ 97)

पद-विभाग (सरल क्रम)

इदानीं शब्दानुशासनं कर्तव्यम्। किं शब्दोपदेशः कर्तव्यः, आहोस्वित् अपशब्दोपदेशः, आहोस्वित् उभयोपदेशः इति?

3.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का शब्दार्थ / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
इदानीम् अधुना अब
कर्त्तव्यम् कुर्यात् करना चाहिए
शब्दोपदेशः शब्दकथनम् शब्द-कथन, (साधु) शब्दों का उपदेश
अपशब्द अपकथनम् अपशब्द-कथन (बिगड़े, असाधु शब्द)
शब्दानुशासनम् (अतिरिक्त) शब्दानाम् अनुशासनम्, व्याकरणम् शब्दों का नियमपूर्वक उपदेश, व्याकरण
आहोस्वित् (अतिरिक्त) अथवा (अव्यय) या, अथवा
उभयोपदेशः (अतिरिक्त) शब्दानाम् अपशब्दानां च उपदेशः दोनों का उपदेश

3.2 हिंदी अनुवाद

अब शब्दों का अनुशासन (व्याकरण) करना चाहिए। क्या (साधु) शब्दों का उपदेश करना चाहिए, या अपशब्दों का उपदेश, या दोनों का उपदेश?

संस्कृत सरलार्थ

इदानीं शब्दानाम् अनुशासनं करणीयम्। अत्र प्रश्नः अस्ति: किं केवलं साधुशब्दानाम् उपदेशः करणीयः, उत अपशब्दानाम् उपदेशः, उत उभयेषाम् उपदेशः इति।

याद करेंपरिभाषा 2

शब्दानुशासनम् (शब्दानाम् अनुशासनम्, षष्ठी तत्पुरुष): शब्दों का नियमपूर्वक उपदेश, यानी व्याकरण। पुस्तक के अनुसार यह अष्टाध्यायी की संज्ञा है।

3.3 व्याकरण-बिंदु

  • कर्तव्यम्, कर्तव्यः = कृ + तव्यत् (“करना चाहिए”)
  • आहोस्विदपशब्दोपदेशः = आहोस्वित् + अपशब्दोपदेशः: त् के बाद स्वर, त् → द् (जश्त्व सन्धि)
  • आहोस्विदुभयोपदेश इति = आहोस्वित् + उभयोपदेशः + इति: पहले जश्त्व (त् → द्), फिर अः के बाद अ से भिन्न स्वर आने पर विसर्ग का लोप (उभयोपदेश इति)
  • शब्दोपदेशः = शब्द + उपदेशः (गुण सन्धि: अ + उ = ओ)
  • इदानीम्, किम्, आहोस्वित्, इति: अव्यय

4 अंश 2: एक के उपदेश से दूसरा समझ आ जाता है

अन्यतरोपदेशेन कृतं स्यात्। तद्यथा-भक्ष्यनियमेनाभक्ष्यप्रतिषेधो गम्यते। ‘पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः’ इत्युक्ते गम्यत एतत्- अतोऽन्येऽभक्ष्या इति॥
अभक्ष्यप्रतिषेधेन च भक्ष्यनियमः। तद्यथा- ‘अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटः अभक्ष्यो ग्राम्यसूकरः’ इत्युक्ते गम्यत एतत्-आरण्यो भक्ष्य इति॥

मूल पाठ (पृष्ठ 97)

पद-विभाग (सरल क्रम)

अन्यतरोपदेशेन कृतं स्यात्। तत् यथा: भक्ष्यनियमेन अभक्ष्यप्रतिषेधः गम्यते। ‘पञ्च पञ्चनखाः भक्ष्याः’ इति उक्ते एतत् गम्यते: अतः अन्ये अभक्ष्याः इति।
अभक्ष्यप्रतिषेधेन च भक्ष्यनियमः (गम्यते)। तत् यथा: ‘ग्राम्यकुक्कुटः अभक्ष्यः, ग्राम्यसूकरः अभक्ष्यः’ इति उक्ते एतत् गम्यते: आरण्यः भक्ष्यः इति।

4.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का शब्दार्थ / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
अन्यतरः एकतरः (दोनों में से) एक
भक्ष्यम् खादनीयम् खाने योग्य
उक्ते कथिते कहने पर
आरण्यः वन्यः वन के, जंगली
कृतं स्यात् (अतिरिक्त) कार्यं सिद्धं स्यात् काम चल जाएगा
तद्यथा (अतिरिक्त) उदाहरणार्थम् जैसे कि
भक्ष्यनियमः (अतिरिक्त) भक्ष्याणां नियमः खाने योग्य का नियम (सूची)
अभक्ष्यप्रतिषेधः (अतिरिक्त) अभक्ष्याणां निषेधः न खाने योग्य का निषेध
गम्यते (अतिरिक्त) ज्ञायते समझ आ जाता है
पञ्चनखाः (अतिरिक्त) पञ्च नखाः येषां ते पाँच नखों वाले (प्राणी)
ग्राम्यकुक्कुटः (अतिरिक्त) ग्रामे भवः कुक्कुटः गाँव का मुर्गा
ग्राम्यसूकरः (अतिरिक्त) ग्रामे भवः सूकरः गाँव का सूअर

4.2 हिंदी अनुवाद

(उत्तर:) दोनों में से किसी एक के उपदेश से काम चल जाएगा। जैसे: भक्ष्य (खाने योग्य) का नियम बताने से अभक्ष्य (न खाने योग्य) का निषेध समझ आ जाता है। ‘पाँच नखों वाले पाँच (प्राणी) भक्ष्य हैं’ कहने पर यह समझ आ जाता है कि इनसे अन्य अभक्ष्य हैं।

और अभक्ष्य के निषेध से भक्ष्य का नियम (समझ आता है)। जैसे: ‘गाँव का मुर्गा अभक्ष्य है, गाँव का सूअर अभक्ष्य है’ कहने पर यह समझ आता है कि जंगली (आरण्य) भक्ष्य है।

नियम से निषेध

  • कहा: ‘पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः’
  • समझ आया: अतोऽन्येऽभक्ष्याः (बाकी सब अभक्ष्य)

निषेध से नियम

  • कहा: ‘अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटः अभक्ष्यो ग्राम्यसूकरः’
  • समझ आया: आरण्यो भक्ष्यः (जंगली भक्ष्य)
संस्कृत सरलार्थ

शब्दानाम् अपशब्दानां वा एकस्य एव उपदेशेन कार्यं सिध्यति। यथा भक्ष्याणां नियमेन अभक्ष्याणां निषेधः ज्ञायते, तथा अभक्ष्याणां निषेधेन भक्ष्याणां नियमः अपि ज्ञायते।

4.3 व्याकरण-बिंदु

  • भक्ष्यनियमेनाभक्ष्यप्रतिषेधो: नियमेन + अभक्ष्य (दीर्घ सन्धि: अ + अ = आ); प्रतिषेधः + गम्यते: विसर्ग से पहले अ और बाद में घोष व्यञ्जन, अः → ओ (उत्व सन्धि)
  • इत्युक्ते = इति + उक्ते (यण् सन्धि: इ → य्)
  • गम्यत एतत् = गम्यते + एतत्: पहले ए → अय् (अयादि सन्धि), फिर य् का लोप। विच्छेद में मूल पद लिखें: गम्यते + एतत्
  • अतोऽन्येऽभक्ष्याः = अतः + अन्ये + अभक्ष्याः: अतः + अन्ये में पहले उत्व (अः → ओ), फिर पूर्वरूप (अ का लोप, ऽ); अन्ये + अभक्ष्याः में पूर्वरूप (ए के बाद अ का लोप, ऽ)
  • उक्ते = वच् + क्त, सप्तमी एकवचन (‘इत्युक्ते’ = ऐसा कहे जाने पर: सति सप्तमी)
  • गम्यते = गम् + यक् + लट्, कर्मवाच्य, प्रथम पुरुष एकवचन
  • स्यात् = अस् + विधिलिङ्, प्रथम पुरुष एकवचन
  • पञ्चनखाः = पञ्च नखाः येषां ते (बहुव्रीहि); ग्राम्यकुक्कुटः = ग्राम्यः कुक्कुटः (कर्मधारय); अभक्ष्यः = न भक्ष्यः (नञ् तत्पुरुष)
  • भक्ष्यम् ↔ अभक्ष्यम् (विलोम, अभ्यास 3)

5 अंश 3: यही बात शब्दों पर

एवमिहापि। यदि तावच्छब्दोपदेशः क्रियते, गौरित्येतस्मिन्नुपदिष्टे गम्यत एतत् गाव्यादयोऽपशब्दा इति। अथाप्यपशब्दोपदेशः क्रियेत, गाव्यादिषूपदिष्टेषु गम्यत एतत्-गौरित्येष शब्द इति॥

मूल पाठ (पृष्ठ 97)

पद-विभाग (सरल क्रम)

एवम् इह अपि। यदि तावत् शब्दोपदेशः क्रियते, ‘गौः’ इति एतस्मिन् उपदिष्टे एतत् गम्यते: गाव्यादयः अपशब्दाः इति। अथ अपि अपशब्दोपदेशः क्रियेत, गाव्यादिषु उपदिष्टेषु एतत् गम्यते: ‘गौः’ इति एषः शब्दः इति।

5.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
इह (अतिरिक्त) अत्र (शब्दविषये) यहाँ (शब्दों के विषय में)
तावत् (अतिरिक्त) प्रथमम् पहले, यदि मान लें
उपदिष्टे (अतिरिक्त) कथिते, पाठिते उपदेश किए जाने पर
गाव्यादयः (अतिरिक्त) गावी आदौ येषां ते गावी आदि (शब्द)
क्रियेत (अतिरिक्त) विधीयेत किया जाए

5.2 हिंदी अनुवाद

यहाँ (शब्दों के विषय में) भी ऐसा ही है। यदि (साधु) शब्द का उपदेश किया जाए, तो ‘गौः’ इसका उपदेश होने पर यह समझ आ जाता है कि ‘गावी’ आदि अपशब्द हैं। और यदि अपशब्दों का उपदेश किया जाए, तो ‘गावी’ आदि का उपदेश होने पर यह समझ आ जाता है कि ‘गौः’ यह (साधु) शब्द है।

संस्कृत सरलार्थ

भक्ष्याभक्ष्यवत् शब्दविषये अपि। ‘गौः’ इति साधुशब्दे उपदिष्टे गावी इत्यादयः अपशब्दाः इति ज्ञायते। गावी इत्यादिषु अपशब्देषु उपदिष्टेषु ‘गौः’ इति साधुशब्दः इति ज्ञायते।

5.3 व्याकरण-बिंदु

  • एवमिहापि = एवम् + इह + अपि (इह + अपि: दीर्घ सन्धि)
  • तावच्छब्दोपदेशः = तावत् + शब्दोपदेशः: त् + श् → च् + छ् (व्यञ्जन सन्धि: श्चुत्व, फिर श् → छ्)
  • गौरित्येतस्मिन्नुपदिष्टे = गौः + इति (विसर्ग → र्, रत्व) + एतस्मिन् (इति + एतस्मिन्: यण्) + उपदिष्टे (ह्रस्व स्वर के बाद पदान्त न्, आगे स्वर: न् दो बार, ङमुट् आगम)
  • गाव्यादयोऽपशब्दाः = गावी + आदयः (यण् सन्धि: ई → य्) + अपशब्दाः (आदयः + अपशब्दाः: उत्व, फिर पूर्वरूप)
  • अथाप्यपशब्दोपदेशः = अथ + अपि (दीर्घ) + अपशब्दोपदेशः (अपि + अप…: यण्)
  • गाव्यादिषूपदिष्टेषु = गाव्यादिषु + उपदिष्टेषु (दीर्घ सन्धि: उ + उ = ऊ), अभ्यास 8 (ग)
  • गौरित्येष शब्द इति: एषः + शब्दः में एषः का विसर्ग व्यञ्जन से पहले लुप्त होता है (एषः/सः का नियम); शब्दः + इति में विसर्ग-लोप
  • उपदिष्टे, उपदिष्टेषु = उप + दिश् + क्त; सप्तमी (सति सप्तमी: “उपदेश किए जाने पर”)
  • क्रियते = कृ + यक् + लट् (कर्मवाच्य); क्रियेत = कृ + यक् + विधिलिङ्
  • अव्यय: एवम्, इह, अपि, यदि, तावत्, अथ, इति

6 अंश 4: शब्दोपदेश श्रेष्ठ क्यों?

किं पुनरत्र ज्यायः?
लघुत्वाच्छब्दोपदेशः। लघीयाञ्छब्दोपदेशः। गरीयानपशब्दोपदेशः। एकैकस्य शब्दस्य बहवोऽपभ्रंशाः। तद्यथा-गौरित्यस्य शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिका इत्येवमादयोऽपभ्रंशाः।
इष्टान्वाख्यानं खल्वपि भवति॥

मूल पाठ (पृष्ठ 97-98)

पद-विभाग (सरल क्रम)

पुनः अत्र किं ज्यायः? लघुत्वात् शब्दोपदेशः (ज्यायः)। शब्दोपदेशः लघीयान्। अपशब्दोपदेशः गरीयान्। एकैकस्य शब्दस्य बहवः अपभ्रंशाः (सन्ति)। तत् यथा: ‘गौः’ इति अस्य शब्दस्य गावी, गोणी, गोता, गोपोतलिका इति एवम् आदयः अपभ्रंशाः। इष्टान्वाख्यानं खलु अपि भवति।

6.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का शब्दार्थ / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
ज्यायः श्रेष्ठः श्रेष्ठ
आख्यानम् कथनम् कथन
लघीयान् (अतिरिक्त) लघुतरः अधिक छोटा, अधिक सरल
गरीयान् (अतिरिक्त) गुरुतरः अधिक भारी, अधिक विस्तृत
अपभ्रंशाः (अतिरिक्त) विकृताः अपशब्दाः बिगड़े हुए रूप
इष्टान्वाख्यानम् (अतिरिक्त) इष्टानां (साधुशब्दानाम्) अन्वाख्यानम् इष्ट (मान्य, साधु) शब्दों का कथन
खलु (अतिरिक्त) निश्चयेन (अव्यय) निश्चय ही

6.2 हिंदी अनुवाद

तो फिर यहाँ (दोनों में) श्रेष्ठ क्या है?

लघुता के कारण शब्दोपदेश (श्रेष्ठ है)। शब्दोपदेश छोटा (सरल) है। अपशब्दोपदेश भारी (बहुत विस्तृत) है। एक-एक शब्द के बहुत-से अपभ्रंश होते हैं। जैसे: ‘गौः’ इस शब्द के गावी, गोणी, गोता, गोपोतलिका इत्यादि अपभ्रंश हैं।

और (शब्दोपदेश से) इष्ट शब्दों का कथन भी हो जाता है।

चित्र 1: एक साधु शब्द ‘गौः’ और उसके चार अपभ्रंश (पुस्तक के चित्र के अनुसार)। एक शब्द सिखाने से चारों अपशब्द अपने-आप पहचाने जाते हैं, इसलिए शब्दोपदेश लघीयान् है।
चित्र 1: एक साधु शब्द ‘गौः’ और उसके चार अपभ्रंश (पुस्तक के चित्र के अनुसार)। एक शब्द सिखाने से चारों अपशब्द अपने-आप पहचाने जाते हैं, इसलिए शब्दोपदेश लघीयान् है।

शब्दोपदेशः

  • लघीयान् (छोटा, सरल)
  • एक शब्द = एक उपदेश
  • इष्ट शब्दों का कथन भी हो जाता है
  • इसलिए ज्यायः (श्रेष्ठ)

अपशब्दोपदेशः

  • गरीयान् (भारी, विस्तृत)
  • एक शब्द के बहवः अपभ्रंशाः
  • ‘गौः’ के ही गावी, गोणी, गोता, गोपोतलिका आदि
याद करेंपरिभाषा 3

अपभ्रंशः / अपशब्दः: किसी साधु (शुद्ध) शब्द का बिगड़ा हुआ रूप। पाठ में ‘गौः’ शब्द के अपभ्रंश: गावी, गोणी, गोता, गोपोतलिका।

संस्कृत सरलार्थ

शब्दोपदेशः अपशब्दोपदेशात् श्रेष्ठः, यतः सः लघुः। एकस्य साधुशब्दस्य बहवः अपभ्रंशाः भवन्ति, यथा ‘गौः’ इत्यस्य गावी, गोणी, गोता, गोपोतलिका इत्यादयः। अतः अपशब्दोपदेशः गुरुः। शब्दोपदेशेन इष्टानां शब्दानां कथनम् अपि भवति।

6.3 व्याकरण-बिंदु

  • पुनरत्र = पुनः + अत्र (विसर्ग → र्, रत्व सन्धि), अभ्यास 8 (छ)
  • लघुत्वाच्छब्दोपदेशः = लघुत्वात् + शब्दोपदेशः (त् + श् → च् + छ्), अभ्यास 8 (ङ)
  • लघीयाञ्छब्दोपदेशः = लघीयान् + शब्दोपदेशः: न् के बाद श्, न् → ञ् और श् → छ् (व्यञ्जन सन्धि)
  • गरीयानपशब्दोपदेशः = गरीयान् + अपशब्दोपदेशः (न् + स्वर, केवल मेल)
  • बहवोऽपभ्रंशाः = बहवः + अपभ्रंशाः (उत्व, फिर पूर्वरूप)
  • इत्येवमादयोऽपभ्रंशाः = इति + एवम् (यण्) + आदयः + अपभ्रंशाः (उत्व, फिर पूर्वरूप)
  • इष्टान्वाख्यानम् = इष्ट + अन्वाख्यानम् (दीर्घ), अभ्यास 8 (च); खल्वपि = खलु + अपि (यण्: उ → व्)
  • लघुत्वात् = लघु + त्व, पञ्चमी (हेतु अर्थ में पञ्चमी: “लघुता के कारण”)
  • लघीयान् = लघु + ईयसुन्; गरीयान् = गुरु + ईयसुन् (दो में तुलना: “अधिक”)। दोनों विलोम हैं (अभ्यास 3)
  • एकः ↔ बहवः (विलोम, अभ्यास 3); इष्टान् ↔ अनिष्टान् (विलोम)

7 अंश 5: क्या एक-एक शब्द पढ़ें? (प्रतिपदपाठ)

अथैतस्मिन् शब्दोपदेशे सति किं शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः कर्तव्यः- गौरश्वः पुरुषो हस्ती शकुनिर्मृगो ब्राह्मण इत्येवमादयः शब्दाः पठितव्या?
नेत्याह। अनभ्युपाय एष शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः॥

मूल पाठ (पृष्ठ 98)

पद-विभाग (सरल क्रम)

अथ एतस्मिन् शब्दोपदेशे सति, शब्दानां प्रतिपत्तौ किं प्रतिपदपाठः कर्तव्यः: गौः, अश्वः, पुरुषः, हस्ती, शकुनिः, मृगः, ब्राह्मणः इति एवम् आदयः शब्दाः पठितव्याः? न इति आह। शब्दानां प्रतिपत्तौ एषः प्रतिपदपाठः अनभ्युपायः।

7.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का शब्दार्थ / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
पठितव्याः पठेयुः पढ़ने चाहिए
प्रतिपत्तौ ज्ञाने जानने पर, जानने के लिए
प्रतिपदपाठः (अतिरिक्त) प्रत्येकं पदस्य पृथक् पाठः एक-एक शब्द को अलग-अलग पढ़ना
शकुनिः (अतिरिक्त) पक्षी पक्षी
अनभ्युपायः (अतिरिक्त) न अभ्युपायः, अनुपायः उपाय नहीं, साधन नहीं
आह (अतिरिक्त) कथयति कहते हैं

7.2 हिंदी अनुवाद

तो इस शब्दोपदेश के होने पर, क्या शब्दों को जानने के लिए प्रतिपदपाठ करना चाहिए, यानी गौः (गाय), अश्वः (घोड़ा), पुरुषः, हस्ती (हाथी), शकुनिः (पक्षी), मृगः (हिरन), ब्राह्मणः इत्यादि शब्द (एक-एक करके) पढ़ने चाहिए?

(भाष्यकार) कहते हैं: नहीं। शब्दों को जानने के लिए यह प्रतिपदपाठ उपाय नहीं है।

याद करेंपरिभाषा 4

प्रतिपदपाठः: हर शब्द को अलग-अलग, एक-एक करके पढ़ना (जैसे गौः, अश्वः, पुरुषः, हस्ती …)। पाठ का निर्णय: अनभ्युपाय एष शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः (शब्द जानने का यह उपाय नहीं है)।

संस्कृत सरलार्थ

शब्दोपदेशे स्वीकृते अपि गौः, अश्वः, पुरुषः इत्यादीनां प्रत्येकं शब्दस्य पृथक् पाठः न करणीयः, यतः शब्दानां ज्ञाने प्रतिपदपाठः उपायः न अस्ति।

7.3 व्याकरण-बिंदु

  • अथैतस्मिन् = अथ + एतस्मिन् (वृद्धि सन्धि: अ + ए = ऐ), अभ्यास 8 (ज)
  • शब्दोपदेशे सति: सति सप्तमी (“शब्दोपदेश के होने पर”)
  • गौरश्वः = गौः + अश्वः (रत्व); पुरुषो हस्ती = पुरुषः + हस्ती (उत्व); शकुनिर्मृगो = शकुनिः + मृगः (रत्व), मृगः + ब्राह्मणः (उत्व)
  • नेत्याह = न + इति (गुण: अ + इ = ए) + आह (इति + आह: यण्)
  • अनभ्युपाय एष = अनभ्युपायः + एषः: अः के बाद अ से भिन्न स्वर, विसर्ग-लोप
  • अनभ्युपायः = न अभ्युपायः (नञ् तत्पुरुष); अभ्युपायः = अभि + उपायः (यण्)
  • पठितव्याः = पठ् + तव्यत् (बीच में इ), प्रथमा बहुवचन
  • आह = ब्रू धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन (“कहता है”)

8 अंश 6: बृहस्पति और इन्द्र का आख्यान

एवं हि श्रूयते-‘‘बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच नान्तं जगाम’’॥ बृहस्पतिश्च प्रवक्ता, इन्द्रश्चाध्येता, दिव्यं वर्षसहस्रमध्ययनकालः, न चान्तं जगाम।

मूल पाठ (पृष्ठ 98)

पद-विभाग (सरल क्रम)

एवं हि श्रूयते: ‘‘बृहस्पतिः इन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच, (परं) अन्तं न जगाम।’’ बृहस्पतिः च प्रवक्ता, इन्द्रः च अध्येता, दिव्यं वर्षसहस्रम् अध्ययनकालः, (तथापि) अन्तं न च जगाम।

8.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का शब्दार्थ / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
अध्येता श्रोता सुनने वाला (पढ़ने वाला)
श्रूयते (अतिरिक्त) आकर्ण्यते सुना जाता है
प्रतिपदोक्तानाम् (अतिरिक्त) प्रतिपदम् उक्तानाम् एक-एक करके कहे गए
शब्दपारायणम् (अतिरिक्त) शब्दानाम् आद्यन्तं पाठः शब्दों का शुरू से अंत तक पाठ
प्रोवाच (अतिरिक्त) प्रकर्षेण अकथयत् कहा, पढ़ाया
प्रवक्ता (अतिरिक्त) उपदेष्टा, वक्ता पढ़ाने वाला, बोलने वाला
न अन्तं जगाम (अतिरिक्त) समाप्तिं न प्राप अंत तक नहीं पहुँचे

8.2 हिंदी अनुवाद

ऐसा ही सुना जाता है: ‘‘बृहस्पति ने इन्द्र को दिव्य हज़ार वर्षों तक एक-एक करके कहे गए शब्दों का शब्द-पारायण सुनाया, (फिर भी) अंत तक नहीं पहुँचे।’’ बृहस्पति जैसे प्रवक्ता (पढ़ाने वाले), इन्द्र जैसे अध्येता (पढ़ने वाले), दिव्य हज़ार वर्ष अध्ययन का समय, और फिर भी अंत नहीं पाया।

1

प्रवक्ता

बृहस्पति (सामान्य ज्ञान: देवताओं के गुरु): सबसे योग्य शिक्षक

2

अध्येता

इन्द्र (सामान्य ज्ञान: देवताओं के राजा): सबसे समर्थ विद्यार्थी

3

अध्ययनकाल

दिव्यं वर्षसहस्रम्: दिव्य (देवताओं के) हज़ार वर्ष

4

परिणाम

न चान्तं जगाम: फिर भी शब्दों का अंत नहीं मिला

इस आख्यान का तर्क: जब सबसे योग्य शिक्षक, सबसे समर्थ विद्यार्थी और सबसे लम्बे समय के होते हुए भी प्रतिपदपाठ पूरा नहीं हुआ, तो वह शब्द जानने का उपाय नहीं हो सकता।

संस्कृत सरलार्थ

पुराणेषु श्रूयते यत् बृहस्पतिः इन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं यावत् प्रत्येकं शब्दं प्रोक्तवान्, तथापि शब्दानाम् अन्तं न प्राप्तवान्। प्रवक्ता बृहस्पतिः, अध्येता इन्द्रः, अध्ययनकालः च दिव्यं वर्षसहस्रम् आसीत्, तथापि अन्तः न लब्धः।

8.3 व्याकरण-बिंदु

  • बृहस्पतिरिन्द्राय = बृहस्पतिः + इन्द्राय (रत्व); बृहस्पतिश्च = बृहस्पतिः + च (विसर्ग → श्); इन्द्रश्चाध्येता = इन्द्रः + च (श्) + अध्येता (च + अध्येता: दीर्घ)
  • प्रतिपदोक्तानाम् = प्रतिपद + उक्तानाम् (गुण: अ + उ = ओ), अभ्यास 8 (ञ)
  • नान्तम् = न + अन्तम् (दीर्घ); चान्तम् = च + अन्तम् (दीर्घ)
  • इन्द्राय: चतुर्थी विभक्ति (इन्द्र के लिए, इन्द्र को)
  • दिव्यं वर्षसहस्रम्: द्वितीया विभक्ति, क्योंकि लगातार समय-अवधि बतानी है (“हज़ार वर्ष तक”)
  • प्रोवाच = प्र + वच्, लिट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन; जगाम = गम्, लिट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन
  • श्रूयते = श्रु + यक् + लट् (कर्मवाच्य)
  • प्रवक्ता = प्र + वच् + तृच्; अध्येता = अधि + इ + तृच्
  • वर्षसहस्रम् = वर्षाणां सहस्रम्; शब्दपारायणम् = शब्दानां पारायणम्; अध्ययनकालः = अध्ययनस्य कालः (सभी षष्ठी तत्पुरुष)

9 अंश 7: आज तो आयु सौ वर्ष ही है

किं पुनरद्यत्वे? यः सर्वथा चिरं जीवति वर्षशतं जीवति।
चतुर्भिश्च प्रकारैर्विद्योपयुक्ता भवति-आगमकालेन, स्वाध्यायकालेन, प्रवचनकालेन, व्यवहारकालेनेति। तत्र चास्यागमकालेनैवायुः पर्युपयुक्तं स्यात्। तस्मादनभ्युपायः शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः॥

मूल पाठ (पृष्ठ 98)

पद-विभाग (सरल क्रम)

अद्यत्वे पुनः किम्? यः सर्वथा चिरं जीवति (सः) वर्षशतं जीवति। चतुर्भिः च प्रकारैः विद्या उपयुक्ता भवति: आगमकालेन, स्वाध्यायकालेन, प्रवचनकालेन, व्यवहारकालेन इति। तत्र च अस्य आगमकालेन एव आयुः पर्युपयुक्तं स्यात्। तस्मात् शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः अनभ्युपायः।

9.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का शब्दार्थ / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
उपयुक्ता उपयोगिनी उपयोगी
कृत्स्नम् सम्पूर्णम् सारी (पूरी)
अद्यत्वे (अतिरिक्त) अस्मिन् काले (अव्यय) आजकल
सर्वथा चिरम् (अतिरिक्त) सर्वप्रकारेण दीर्घकालम् हर तरह से बहुत लम्बा
आगमकालः (अतिरिक्त) गुरोः विद्याग्रहणस्य कालः गुरु से विद्या ग्रहण करने का समय
स्वाध्यायकालः (अतिरिक्त) स्वयम् अभ्यासस्य कालः स्वयं अभ्यास (दोहराने) का समय
प्रवचनकालः (अतिरिक्त) अन्येभ्यः पाठनस्य कालः दूसरों को पढ़ाने का समय
व्यवहारकालः (अतिरिक्त) विद्यायाः प्रयोगस्य कालः विद्या को व्यवहार में लाने का समय
पर्युपयुक्तम् (अतिरिक्त) समाप्तम्, व्ययितम् पूरी तरह खप जाना

पुस्तक ‘कृत्स्नम्’ का शब्दार्थ देती है और अभ्यास 4 (ङ) में “आगमकालेनैवायुः कृत्स्नं पर्युपयुक्तं स्यात्” छापती है, जबकि पाठ में यह वाक्य ‘कृत्स्नं’ के बिना छपा है। अर्थ दोनों का एक है: सारी आयु।

9.2 हिंदी अनुवाद

तो फिर आजकल क्या (होगा)? जो हर प्रकार से बहुत लम्बा जीता है, वह सौ वर्ष जीता है।

और विद्या चार प्रकार से उपयोगी होती है: आगमकाल से, स्वाध्यायकाल से, प्रवचनकाल से और व्यवहारकाल से। उसमें (प्रतिपदपाठ करने पर) इस (पढ़ने वाले) की आयु आगमकाल में ही पूरी खप जाएगी। इसलिए शब्दों को जानने के लिए प्रतिपदपाठ उपाय नहीं है।

1. आगमकालगुरु से विद्या ग्रहण करना
↓
2. स्वाध्यायकालस्वयं अभ्यास करना
↓
3. प्रवचनकालदूसरों को पढ़ाना
↓
4. व्यवहारकालविद्या को काम में लाना
तर्क को ऐसे याद करें

आयु = अधिकतम 100 वर्ष। विद्या चार कालों में उपयोगी होती है। प्रतिपदपाठ से पहला (आगम) काल ही पूरी आयु ले लेगा, तो बाकी तीन काल (स्वाध्याय, प्रवचन, व्यवहार) कभी आएँगे ही नहीं। इसलिए तस्मादनभ्युपायः शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः।

संस्कृत सरलार्थ

अद्यत्वे मनुष्यः अधिकतमं वर्षशतं जीवति। विद्या चतुर्भिः प्रकारैः उपयोगिनी भवति: आगमेन, स्वाध्यायेन, प्रवचनेन, व्यवहारेण च। प्रतिपदपाठे क्रियमाणे सम्पूर्णम् आयुः आगमकाले एव समाप्तं भवेत्। अतः प्रतिपदपाठः शब्दज्ञानस्य उपायः न अस्ति।

9.3 व्याकरण-बिंदु

  • पुनरद्यत्वे = पुनः + अद्यत्वे (रत्व)
  • चतुर्भिश्च = चतुर्भिः + च (श्); प्रकारैर्विद्योपयुक्ता = प्रकारैः + विद्या (रत्व) + उपयुक्ता (विद्या + उपयुक्ता: गुण, आ + उ = ओ)
  • व्यवहारकालेनेति = व्यवहारकालेन + इति (गुण: अ + इ = ए)
  • चास्यागमकालेनैवायुः = च + अस्य (दीर्घ) + आगमकालेन (अस्य + आगम: दीर्घ) + एव (कालेन + एव: वृद्धि, अ + ए = ऐ) + आयुः (एव + आयुः: दीर्घ)
  • पर्युपयुक्तम् = परि + उपयुक्तम् (यण्: इ → य्); प्रकृति: परि + उप + युज् + क्त
  • उपयुक्ता = उप + युज् + क्त + टाप् (स्त्रीलिङ्ग, ‘विद्या’ का विशेषण)
  • तस्मादनभ्युपायः = तस्मात् + अनभ्युपायः (जश्त्व: त् → द्)
  • चतुर्भिः प्रकारैः, आगमकालेन: तृतीया विभक्ति (किस प्रकार से/किसके द्वारा)
  • वर्षशतम् = वर्षाणां शतम् (षष्ठी तत्पुरुष); द्वितीया, समय-अवधि
  • अव्यय: अद्यत्वे, सर्वथा, चिरम्, तत्र, एव। ‘तस्मात्’ अव्यय नहीं, तद् (पञ्चमी एकवचन) का रूप है, जो ‘इसलिए’ के अर्थ में आता है

10 अंश 8: तो शब्द कैसे जानें? लक्षण से

कथं तर्हीमे शब्दाः प्रतिपत्तव्याः?
किञ्चित्सामान्यविशेषवल्लक्षणं प्रवर्त्यम्। येनाल्पेन यत्नेन महतो महतः शब्दौघान् प्रतिपद्येरन्॥

मूल पाठ (पृष्ठ 98)

पद-विभाग (सरल क्रम)

तर्हि इमे शब्दाः कथं प्रतिपत्तव्याः? किञ्चित् सामान्यविशेषवत् लक्षणं प्रवर्त्यम्, येन अल्पेन यत्नेन (जनाः) महतः महतः शब्दौघान् प्रतिपद्येरन्।

10.1 शब्दार्थ

पद पुस्तक का शब्दार्थ / संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
प्रतिपत्तव्याः ज्ञातव्याः जानने चाहिए
औघान् (पाठ में: शब्दौघान्) समूहान् समूह को
प्रतिपद्येरन् जानीयुः जाना (जान लें) चाहिए
तर्हि (अतिरिक्त) तदा (अव्यय) तो फिर
सामान्यविशेषवत् (अतिरिक्त) सामान्यं विशेषः च यस्मिन् अस्ति तत् सामान्य और विशेष (दोनों) से युक्त
लक्षणम् (अतिरिक्त) नियमः, सूत्रम् नियम, सूत्र
प्रवर्त्यम् (अतिरिक्त) प्रवर्तनीयम् चलाना चाहिए, बनाना चाहिए

10.2 हिंदी अनुवाद

तो फिर ये शब्द कैसे जाने जाएँ? सामान्य और विशेष (दोनों) से युक्त कोई लक्षण (नियम) चलाना चाहिए, जिससे थोड़े प्रयत्न से (लोग) बड़े-बड़े शब्द-समूहों को जान लें।

संस्कृत सरलार्थ

प्रतिपदपाठः उपायः नास्ति, अतः सामान्यविशेषयुक्तं किञ्चित् लक्षणं (सूत्रं) रचनीयम्। तेन लक्षणेन अल्पेन प्रयत्नेन जनाः विशालान् शब्दसमूहान् जानीयुः।

10.3 व्याकरण-बिंदु

  • तर्हीमे = तर्हि + इमे (दीर्घ: इ + इ = ई)
  • सामान्यविशेषवल्लक्षणम् = सामान्यविशेषवत् + लक्षणम्: त् के बाद ल्, त् → ल् (व्यञ्जन सन्धि, परसवर्ण)
  • सामान्यविशेषवत् = सामान्यविशेष + मतुप् (वत्); सामान्यविशेषौ = सामान्यं च विशेषः च (द्वन्द्व)
  • येनाल्पेन = येन + अल्पेन (दीर्घ); महतो महतः = महतः + महतः (उत्व)
  • शब्दौघान् = शब्द + ओघान् (वृद्धि: अ + ओ = औ); विग्रह: शब्दानाम् ओघान् (षष्ठी तत्पुरुष)
  • प्रतिपत्तव्याः = प्रति + पद् + तव्यत्, प्रथमा बहुवचन
  • प्रतिपद्येरन् = प्रति + पद्, विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष बहुवचन (आत्मनेपद)
  • अल्पेन यत्नेन: तृतीया (करण, “थोड़े प्रयत्न से”)

11 अंश 9: उत्सर्ग और अपवाद

किं पुनस्तत्?
उत्सर्गापवादौ। कश्चिदुत्सर्गः कर्तव्यः, कश्चिदपवादः॥
कथञ्जातीयकः पुनरुत्सर्गः कर्तव्यः कथञ्जातीयकोऽपवादः?
सामान्येनोत्सर्गः कर्तव्यः। तद्यथा-‘‘कर्मण्यण्’’।
तस्य विशेषेणापवादः। तद्यथा-‘‘आतोऽनुपसर्गे कः’’।

मूल पाठ (पृष्ठ 98)

पद-विभाग (सरल क्रम)

पुनः तत् किम्? उत्सर्गापवादौ। कश्चित् उत्सर्गः कर्तव्यः, कश्चित् अपवादः (कर्तव्यः)। पुनः उत्सर्गः कथञ्जातीयकः कर्तव्यः, अपवादः कथञ्जातीयकः? उत्सर्गः सामान्येन कर्तव्यः। तत् यथा: ‘‘कर्मणि अण्’’। तस्य (उत्सर्गस्य) अपवादः विशेषेण। तत् यथा: ‘‘आतः अनुपसर्गे कः’’।

11.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
उत्सर्गः (अतिरिक्त) सामान्यः नियमः सामान्य (व्यापक) नियम
अपवादः (अतिरिक्त) विशेषः नियमः विशेष नियम, जो सामान्य नियम को कुछ स्थानों पर रोकता है
कथञ्जातीयकः (अतिरिक्त) कीदृशः, कस्य प्रकारस्य किस प्रकार का
सामान्येन (अतिरिक्त) सामान्यरूपेण सामान्य रूप से
विशेषेण (अतिरिक्त) विशेषरूपेण विशेष रूप से

11.2 हिंदी अनुवाद

तो फिर वह (लक्षण) क्या है? उत्सर्ग और अपवाद। कोई उत्सर्ग (सामान्य नियम) बनाना चाहिए, कोई अपवाद (विशेष नियम)।

तो उत्सर्ग किस प्रकार का बनाना चाहिए, और अपवाद किस प्रकार का? उत्सर्ग सामान्य रूप से बनाना चाहिए। जैसे: ‘‘कर्मण्यण्’’। उसका अपवाद विशेष रूप से। जैसे: ‘‘आतोऽनुपसर्गे कः’’।

याद करेंपरिभाषा 5

उत्सर्गः: सामान्य रूप से (बहुत-से शब्दों पर) लागू होने वाला नियम। पाठ का उदाहरण: कर्मण्यण् (पाणिनि सूत्र 3-2-1)।

याद करेंपरिभाषा 6

अपवादः: उत्सर्ग का विशेष नियम, जो कुछ खास स्थितियों में सामान्य नियम को हटाकर लागू होता है। पाठ का उदाहरण: आतोऽनुपसर्गे कः (पाणिनि सूत्र 3-2-2)।

11.3 पुस्तक की टिप्पणी: दोनों सूत्र

बिंदु उत्सर्ग अपवाद
सूत्र कर्मण्यण् आतोऽनुपसर्गे कः
पाणिनि सूत्र-संख्या 3-2-1 3-2-2
प्रत्यय अण् क
कब लगता है उपपद तत्पुरुष में धातु से सामान्यतया जब धातु आकारान्त और उपसर्ग-रहित हो
उदाहरण कुम्भकारः: कुम्भं करोति इति, कुम्भं √कृ अण् जलदः: जलं ददाति इति, जलं √दा क
चित्र 2: एक सामान्य नियम (उत्सर्ग) और उसका विशेष नियम (अपवाद)। दो सूत्र मिलकर हज़ारों शब्द समझा देते हैं, इसलिए यही विधि ‘अल्प यत्न’ वाली है।
चित्र 2: एक सामान्य नियम (उत्सर्ग) और उसका विशेष नियम (अपवाद)। दो सूत्र मिलकर हज़ारों शब्द समझा देते हैं, इसलिए यही विधि ‘अल्प यत्न’ वाली है।
समझें

‘कुम्भकारः’ में धातु कृ है (आकारान्त नहीं), इसलिए सामान्य नियम से अण्। ‘जलदः’ में धातु दा है, जो आकारान्त है और उसके साथ कोई उपसर्ग नहीं, इसलिए अपवाद लगकर क प्रत्यय। यही ‘सामान्यविशेषवत् लक्षणम्’ है।

संस्कृत सरलार्थ

तत् लक्षणम् उत्सर्गः अपवादः च। उत्सर्गः सामान्यरूपेण प्रवर्तते, यथा ‘कर्मण्यण्’। तस्य अपवादः विशेषरूपेण प्रवर्तते, यथा ‘आतोऽनुपसर्गे कः’।

11.4 व्याकरण-बिंदु

  • पुनस्तत् = पुनः + तत् (विसर्ग → स्, त से पहले)
  • उत्सर्गापवादौ = उत्सर्ग + अपवादौ (दीर्घ); विग्रह: उत्सर्गः च अपवादः च (इतरेतर द्वन्द्व)
  • कश्चिदुत्सर्गः = कश्चित् + उत्सर्गः (जश्त्व: त् → द्); कश्चिदपवादः इसी प्रकार
  • कथञ्जातीयकः = कथम् + जातीयकः: दो चरण, पहले म् → अनुस्वार, फिर अनुस्वार → ञ् (परसवर्ण, आगे ज होने से)
  • कथञ्जातीयकोऽपवादः = कथञ्जातीयकः + अपवादः (उत्व, फिर पूर्वरूप)
  • सामान्येनोत्सर्गः = सामान्येन + उत्सर्गः (गुण); विशेषेणापवादः = विशेषेण + अपवादः (दीर्घ)
  • कर्मण्यण् = कर्मणि + अण् (यण्: इ → य्); आतोऽनुपसर्गे = आतः + अनुपसर्गे (उत्व, फिर पूर्वरूप)
  • कुम्भकारः, जलदः: उपपद तत्पुरुष (कुम्भं करोति इति; जलं ददाति इति), पुस्तक की टिप्पणी के अनुसार

12 तर्क एक तालिका में: प्रश्न और उत्तर

क्रम प्रश्न (पूर्वपक्ष) उत्तर (सिद्धान्त)
1 किं शब्दोपदेशः, अपशब्दोपदेशः, उभयोपदेशः वा? अन्यतरोपदेशेन कृतं स्यात् (भक्ष्य-अभक्ष्य का दृष्टान्त)
2 किं पुनरत्र ज्यायः? लघुत्वात् शब्दोपदेशः; अपशब्दोपदेशः गरीयान्
3 किं प्रतिपदपाठः कर्तव्यः? न; अनभ्युपायः (बृहस्पति-इन्द्र का आख्यान, आयु सौ वर्ष)
4 कथं तर्हीमे शब्दाः प्रतिपत्तव्याः? सामान्यविशेषवत् लक्षणं प्रवर्त्यम्
5 किं पुनस्तत्? उत्सर्गापवादौ
6 कथञ्जातीयकः उत्सर्गः, कथञ्जातीयकः अपवादः? सामान्येन उत्सर्गः (कर्मण्यण्), विशेषेण अपवादः (आतोऽनुपसर्गे कः)

13 पाठ से प्रमुख वाक्य (सूक्ति-रूप)

वाक्य अर्थ
अन्यतरोपदेशेन कृतं स्यात्। दोनों में से एक के उपदेश से काम चल जाएगा।
लघीयाञ्छब्दोपदेशः। गरीयानपशब्दोपदेशः। शब्दों का उपदेश छोटा है, अपशब्दों का उपदेश भारी है।
एकैकस्य शब्दस्य बहवोऽपभ्रंशाः। एक-एक शब्द के बहुत-से अपभ्रंश होते हैं।
अनभ्युपाय एष शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः॥ शब्द जानने के लिए एक-एक शब्द पढ़ना उपाय नहीं है।
यः सर्वथा चिरं जीवति वर्षशतं जीवति। जो सबसे लम्बा जीता है, वह सौ वर्ष जीता है।
चतुर्भिश्च प्रकारैर्विद्योपयुक्ता भवति। विद्या चार प्रकार से उपयोगी होती है।
सामान्येनोत्सर्गः कर्तव्यः। … विशेषेणापवादः। उत्सर्ग सामान्य रूप से, अपवाद विशेष रूप से बनाना चाहिए।

14 व्याकरण-सारणी

14.1 अभ्यास 8 के सन्धि-विच्छेद (नियम सहित)

पद विच्छेद सन्धि
(क) शब्दोपदेशः शब्द + उपदेशः गुण (अ + उ = ओ)
(ख) अन्येऽभक्ष्याः अन्ये + अभक्ष्याः पूर्वरूप (ए के बाद अ का लोप, ऽ)
(ग) गाव्यादिषूपदिष्टेषु गाव्यादिषु + उपदिष्टेषु दीर्घ (उ + उ = ऊ)
(घ) गौरिति गौः + इति विसर्ग (रत्व: विसर्ग → र्)
(ङ) लघुत्वाच्छब्दोपदेशः लघुत्वात् + शब्दोपदेशः व्यञ्जन (त् → च्, श् → छ्)
(च) इष्टान्वाख्यानम् इष्ट + अन्वाख्यानम् दीर्घ (अ + अ = आ)
(छ) पुनरत्र पुनः + अत्र विसर्ग (रत्व)
(ज) अथैतस्मिन् अथ + एतस्मिन् वृद्धि (अ + ए = ऐ)
(झ) इत्येवम् इति + एवम् यण् (इ → य्)
(ञ) प्रतिपदोक्तानाम् प्रतिपद + उक्तानाम् गुण (अ + उ = ओ)
आम ग़लती

“अतोऽन्ये”, “बहवोऽपभ्रंशाः” जैसे पदों के विच्छेद में मूल पद लिखें: अतः + अन्ये, बहवः + अपभ्रंशाः। “अतो + अन्ये” लिखना ग़लत है, क्योंकि ‘अतो’ कोई पद नहीं। यहाँ दो चरण हैं: पहले उत्व (अः → ओ), फिर पूर्वरूप (अ का लोप)।

14.2 अभ्यास 7: प्रकृति-प्रत्यय

पद प्रकृति + प्रत्यय टिप्पणी
कर्त्तव्यः (उदाहरण) कृ + तव्यत् “करना चाहिए”
(क) भक्ष्यः भक्ष् + ण्यत् “खाने योग्य” (कृत्य प्रत्यय); कुछ पुस्तकें भक्ष् + यत् भी लिखती हैं
(ख) उक्तः वच् + क्त वच् का व → उ (सम्प्रसारण)
(ग) कृतम् कृ + क्त नपुंसकलिङ्ग
(घ) उपयुक्ता उप + युज् + क्त + टाप् स्त्रीलिङ्ग
(ङ) उपदिष्टः उप + दिश् + क्त पुंलिङ्ग

14.3 पाठ के अन्य प्रत्यय और लकार

पद प्रकृति / लकार प्रत्यय / पुरुष-वचन
पठितव्याः, प्रतिपत्तव्याः पठ्; प्रति + पद् तव्यत्
प्रवक्ता, अध्येता प्र + वच्; अधि + इ तृच्
लघीयान्, गरीयान् लघु; गुरु ईयसुन्
लघुत्वात् लघु त्व (पञ्चमी)
उपदिष्टे, उक्ते उप + दिश्; वच् क्त (सप्तमी)
प्रोवाच, जगाम प्र + वच्; गम्: लिट् प्रथम पुरुष एकवचन
गम्यते, श्रूयते, क्रियते गम्, श्रु, कृ + यक्: लट् (कर्मवाच्य) प्रथम पुरुष एकवचन
क्रियेत, स्यात् कृ + यक्; अस्: विधिलिङ् प्रथम पुरुष एकवचन
प्रतिपद्येरन् प्रति + पद्: विधिलिङ् प्रथम पुरुष बहुवचन
जीवति, भवति जीव्, भू: लट् प्रथम पुरुष एकवचन

14.4 समास-विग्रह

समस्तपद विग्रह समास
शब्दानुशासनम् शब्दानाम् अनुशासनम् षष्ठी तत्पुरुष
शब्दोपदेशः शब्दानाम् उपदेशः षष्ठी तत्पुरुष
अपशब्दोपदेशः अपशब्दानाम् उपदेशः षष्ठी तत्पुरुष
अन्यतरोपदेशेन अन्यतरस्य उपदेशेन षष्ठी तत्पुरुष
भक्ष्यनियमः भक्ष्याणां नियमः षष्ठी तत्पुरुष
अभक्ष्यप्रतिषेधः अभक्ष्याणां प्रतिषेधः षष्ठी तत्पुरुष
अभक्ष्यः न भक्ष्यः नञ् तत्पुरुष
अनिष्टान् न इष्टान् नञ् तत्पुरुष
अनभ्युपायः न अभ्युपायः नञ् तत्पुरुष
पञ्चनखाः पञ्च नखाः येषां ते बहुव्रीहि
ग्राम्यकुक्कुटः ग्राम्यः कुक्कुटः कर्मधारय
उत्सर्गापवादौ उत्सर्गः च अपवादः च इतरेतर द्वन्द्व
वर्षसहस्रम् वर्षाणां सहस्रम् षष्ठी तत्पुरुष
शब्दौघान् शब्दानाम् ओघान् षष्ठी तत्पुरुष
अध्ययनकालः अध्ययनस्य कालः षष्ठी तत्पुरुष
कुम्भकारः कुम्भं करोति इति उपपद तत्पुरुष
जलदः जलं ददाति इति उपपद तत्पुरुष

14.5 विभक्ति और अव्यय

प्रयोग विभक्ति कारण
बृहस्पतिः इन्द्राय प्रोवाच चतुर्थी जिसे सुनाया/कहा गया
दिव्यं वर्षसहस्रम् प्रोवाच द्वितीया लगातार समय-अवधि (“हज़ार वर्ष तक”)
लघुत्वात् शब्दोपदेशः पञ्चमी हेतु (कारण)
शब्दोपदेशे सति, उपदिष्टे, उक्ते सप्तमी सति सप्तमी (एक काम होने पर दूसरा)
अल्पेन यत्नेन, चतुर्भिः प्रकारैः तृतीया करण / प्रकार
शब्दानां प्रतिपत्तौ षष्ठी सम्बन्ध

पाठ के अव्यय: इदानीम् (अब), आहोस्वित् (अथवा), इति, तद्यथा (जैसे कि), च, एवम्, इह, अपि, यदि, तावत्, अथ, पुनः, खलु (निश्चय ही), हि, न, अद्यत्वे (आजकल), सर्वथा, चिरम् (देर तक), तत्र, एव, कथम्, तर्हि (तो फिर)। (‘तस्मात्’ और प्रश्नवाचक ‘किम्’ सर्वनाम के रूप हैं, अव्यय की तरह प्रयुक्त।)

14.6 विलोम (अभ्यास 3)

पद विलोम
भक्ष्यम् अभक्ष्यम्
लघीयान् गरीयान्
एकः बहवः
इष्टान् अनिष्टान्
इदानीम् तदानीम्

15 पुस्तक का परिशिष्ट: छन्द और अलङ्कार का सार

पाठ 11 के बाद इसी PDF में पुस्तक के तीन परिशिष्ट छपे हैं: परिशिष्ट 1 छन्द, परिशिष्ट 2 अलङ्कार, परिशिष्ट 3 अनुशंसित ग्रन्थ। ये पाठ 11 का भाग नहीं हैं, पर पूरी पुस्तक के श्लोकों के छन्द-अलङ्कार इन्हीं से पढ़े जाते हैं। नीचे पुस्तक के लक्षणों का सार है। CBSE 2026-27 (ऐच्छिक) के पाठ्यक्रम में जिन छह छन्दों और छह अलङ्कारों के नाम हैं, वे ★ से चिह्नित हैं (यह सूची CBSE के पाठ्यक्रम से है, पुस्तक में नहीं)।

15.1 छन्द के मूल नियम

  • छन्द (वृत्त): पद्य में वर्णों की निश्चित व्यवस्था
  • पद्य के चार भाग पाद (चरण) कहलाते हैं; चारों में बराबर वर्ण = समवृत्त; पहला-तीसरा और दूसरा-चौथा समान = अर्धसमवृत्त; संख्या असमान = विषमवृत्त
  • गुरु (ऽ): दीर्घ स्वर; अनुस्वार-युक्त, विसर्ग-युक्त, और संयुक्त वर्ण से पहले का वर्ण भी गुरु; पाद का अंतिम लघु वर्ण आवश्यकता होने पर गुरु मान लिया जाता है
  • लघु (।): बाकी सब (सामान्यतः ह्रस्व स्वर)
  • यति: पाद में जहाँ थोड़ा विराम होता है; इसके दूसरे नाम: विच्छेद, विराम, विरति
गण चिह्न गण चिह्न
भगण ऽ।। जगण ।ऽ।
सगण ।।ऽ यगण ।ऽऽ
रगण ऽ।ऽ तगण ऽऽ।
मगण ऽऽऽ नगण ।।।

तीन वर्णों का एक गण होता है; गुरु-लघु के क्रम से गण आठ हैं।

15.2 छन्दों के लक्षण (पुस्तक के अनुसार)

छन्द वर्ण प्रति चरण लक्षण
गायत्री (वैदिक) 8 (तीन चरण) पाँचवाँ वर्ण लघु, छठा गुरु
अनुष्टुप् (वैदिक) 8 (चार चरण) चार चरण, हर चरण में आठ वर्ण
त्रिष्टुप् (वैदिक) 11 (चार चरण) चार चरण, हर चरण में ग्यारह अक्षर
★ अनुष्टुप् (श्लोक) 8 सभी चरणों में 5वाँ लघु, 6ठा गुरु; पहले-तीसरे चरण का 7वाँ गुरु, दूसरे-चौथे का 7वाँ लघु
इन्द्रवज्रा 11 तगण, तगण, जगण, गुरु, गुरु
उपेन्द्रवज्रा 11 जगण, तगण, जगण, गुरु, गुरु
★ उपजाति 11 इन्द्रवज्रा और उपेन्द्रवज्रा के चरणों का मिश्रण
वंशस्थ 12 जगण, तगण, जगण, रगण
★ वसन्ततिलका 14 तगण, भगण, जगण, जगण, गुरु, गुरु
★ मालिनी 15 नगण, नगण, मगण, यगण, यगण; यति 8वें और फिर अंतिम (15वें) वर्ण के बाद
★ शिखरिणी 17 यगण, मगण, नगण, सगण, भगण, लघु, गुरु; यति 6ठे और 17वें वर्ण के बाद
★ मन्दाक्रान्ता 17 मगण, भगण, नगण, तगण, तगण, गुरु, गुरु
शार्दूलविक्रीडित 19 मगण, सगण, जगण, सगण, तगण, तगण, गुरु; यति 12वें और 19वें अक्षर के बाद

15.3 अलङ्कारों के लक्षण (पुस्तक के अनुसार)

जैसे आभूषण शरीर की शोभा बढ़ाते हैं, वैसे ही अलङ्कार काव्य की चारुता बढ़ाते हैं। शब्द के द्वारा शोभा बढ़ाने वाले शब्दालङ्कार (जैसे अनुप्रास, यमक) और अर्थ के द्वारा शोभा बढ़ाने वाले अर्थालङ्कार (जैसे उपमा, रूपक) कहलाते हैं।

अलङ्कार पहचान
★ अनुप्रास समान वर्णों की आवृत्ति (वर्णसाम्यमनुप्रासः)
★ यमक वर्ण-समूह की उसी क्रम में पुनरावृत्ति, पर अर्थ भिन्न (या अंशतः/पूर्णतः निरर्थक)
★ उपमा भेद रहते हुए भी दो वस्तुओं की समानता; चार तत्त्व: उपमेय, उपमान, साधारण धर्म, वाचक शब्द (इव, यथा आदि)
★ रूपक अतिशय सादृश्य से उपमेय पर उपमान का आरोप (अभेद)
★ उत्प्रेक्षा उपमेय की उपमान के रूप में सम्भावना (उत्कट सन्देह)
★ श्लेष एक पद या पद-समुदाय से अनेक अर्थों का कथन
अर्थान्तरन्यास मुख्य अर्थ का समर्थन दूसरे वाक्यार्थ से
अतिशयोक्ति उपमेय का निगरण करके केवल उपमान का कथन (अभेद की स्थापना)
व्याजस्तुति ऊपर से निन्दा, वास्तव में स्तुति (या उलटा)
अन्योक्ति कहे गए उपमान से समान इतिवृत्त वाले उपमेय की प्रतीति

परिशिष्ट 3 में अनुशंसित ग्रन्थों की सूची है (जैसे ईशावास्योपनिषद्, रघुवंशमहाकाव्यम्, उत्तररामचरितम्, श्रीमद्भगवद्गीता, कादम्बरी, शिवराजविजयः), जो आगे पढ़ने के लिए है।

सभी परिभाषाएँ एक जगह
त्रिमुनि व्याकरणपाणिनि (अष्टाध्यायी), कात्यायन (वार्तिक), पतञ्जलि (महाभाष्य) की परम्परा, यानी पाणिनीय व्याकरण
शब्दानुशासनम्शब्दों का नियमपूर्वक उपदेश, व्याकरण; अष्टाध्यायी की संज्ञा
अपभ्रंशः / अपशब्दःसाधु शब्द का बिगड़ा रूप; गौः के गावी, गोणी, गोता, गोपोतलिका
प्रतिपदपाठःहर शब्द को अलग-अलग पढ़ना; शब्द जानने का उपाय नहीं
उत्सर्गःसामान्य नियम, जैसे कर्मण्यण्
अपवादःविशेष नियम, जैसे आतोऽनुपसर्गे कः
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम्; स्रोत: महाभाष्य; रचयिता: महर्षि पतञ्जलि (ई.पू. प्रथम शताब्दी)
  • त्रिमुनि: पाणिनि (अष्टाध्यायी), कात्यायन (वार्तिक), पतञ्जलि (महाभाष्य)
  • प्रश्न: शब्दोपदेश, अपशब्दोपदेश या उभयोपदेश? उत्तर: अन्यतरोपदेशेन कृतं स्यात्
  • दृष्टान्त: पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः; अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटः, ग्राम्यसूकरः; आरण्यो भक्ष्यः
  • ज्यायः = शब्दोपदेश (लघीयान्); अपशब्दोपदेश गरीयान्; गौः के अपभ्रंश: गावी, गोणी, गोता, गोपोतलिका
  • प्रतिपदपाठ अनभ्युपाय: बृहस्पति (प्रवक्ता) ने इन्द्र (अध्येता) को दिव्य हज़ार वर्ष पढ़ाया, अंत नहीं
  • आज आयु वर्षशतम्; विद्या के चार काल: आगम, स्वाध्याय, प्रवचन, व्यवहार; आगमकाल में ही आयु समाप्त
  • उपाय: सामान्यविशेषवत् लक्षण = उत्सर्ग (कर्मण्यण्, 3-2-1, कुम्भकारः) + अपवाद (आतोऽनुपसर्गे कः, 3-2-2, जलदः)
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं पाठ का सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता संस्कृत वाक्य में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं भक्ष्य-अभक्ष्य का दृष्टान्त और ‘गौः’ के चारों अपभ्रंश बता सकता हूँ?
  • क्या मैं बता सकता हूँ कि प्रतिपदपाठ उपाय क्यों नहीं है (दो कारण)?
  • क्या मैं विद्या के चार काल क्रम से लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं उत्सर्ग और अपवाद के सूत्र, सूत्र-संख्या और उदाहरण लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं अभ्यास 8 के दस सन्धि-विच्छेद और अभ्यास 7 के पाँच प्रत्यय कर सकता हूँ?