कक्षा 12 संस्कृत (शाश्वती द्वितीयो भागः) एकादशः पाठः “कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम्” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: स्रोत और रचयिता, तर्क का क्रम, कठिन शब्द और सन्धि-समास-प्रत्यय एक जगह। यह पाठ CBSE 2026-27 के निर्धारित पाठों में नहीं है; पूरी NCERT पुस्तक पढ़ाने वाले बोर्डों (जैसे उत्तराखंड) के लिए है।
1 पाठ एक नज़र में
| बिंदु | तथ्य |
|---|---|
| सन्दर्भग्रन्थ | महाभाष्य (व्याकरणमहाभाष्य) |
| रचयिता | महर्षि पतञ्जलि (भाष्यकार), समय ई.पू. प्रथम शताब्दी |
| त्रिमुनि व्याकरण | पाणिनि (अष्टाध्यायी), कात्यायन (वार्तिक), पतञ्जलि (महाभाष्य) |
| शब्दानुशासन | अष्टाध्यायी की संज्ञा; “अथ शब्दानुशासनम्” महाभाष्य का प्रथम सूत्र (पुस्तक के अनुसार) |
| विषय | शब्दों का उपदेश कैसे हो: शब्दों का, अपशब्दों का, या दोनों का |
| समाधान | पौराणिक आख्यानक (बृहस्पति-इन्द्र) के माध्यम से |
| लौकिक / वैदिक | लौकिक पद नियत नहीं, स्वतन्त्र रूप में पढ़े गए; वैदिक पद नियत, मन्त्रस्थ-क्रम-विशिष्ट |
2 तर्क का क्रम
| क्रम | प्रश्न | उत्तर |
|---|---|---|
| 1 | शब्दोपदेश, अपशब्दोपदेश या उभयोपदेश? | अन्यतरोपदेशेन कृतं स्यात् (किसी एक से काम चल जाएगा) |
| 2 | दृष्टान्त | ‘पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः’ से बाकी अभक्ष्य; ‘अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटः, ग्राम्यसूकरः’ से आरण्य भक्ष्य |
| 3 | शब्दों पर | ‘गौः’ सिखाने से गावी आदि अपशब्द; गावी आदि सिखाने से ‘गौः’ शब्द |
| 4 | किं ज्यायः? | लघुत्वात् शब्दोपदेशः; अपशब्दोपदेश गरीयान्; गौः के अपभ्रंश: गावी, गोणी, गोता, गोपोतलिका; इष्टान्वाख्यान भी होता है |
| 5 | प्रतिपदपाठ (गौः, अश्वः, पुरुषः, हस्ती, शकुनिः, मृगः, ब्राह्मणः …)? | नहीं: अनभ्युपाय |
| 6 | प्रमाण | बृहस्पति (प्रवक्ता) ने इन्द्र (अध्येता) को दिव्य हज़ार वर्ष शब्दपारायण सुनाया, अंत नहीं मिला |
| 7 | आज? | आयु वर्षशतम्; विद्या के चार काल: आगम, स्वाध्याय, प्रवचन, व्यवहार; आयु आगमकाल में ही समाप्त |
| 8 | तो कैसे जानें? | सामान्यविशेषवत् लक्षण, जिससे अल्प यत्न से महान् शब्दौघ जाने जाएँ |
| 9 | वह क्या है? | उत्सर्ग (सामान्य): कर्मण्यण्; अपवाद (विशेष): आतोऽनुपसर्गे कः |
3 उत्सर्ग और अपवाद (पुस्तक की टिप्पणी)
- कर्मण्यण् (पाणिनि सूत्र 3-2-1): उत्सर्ग; कुम्भकारः = कुम्भं करोति इति, कुम्भं √कृ अण्
- आतोऽनुपसर्गे कः (3-2-2): अपवाद; जलदः = जलं ददाति इति, जलं √दा क
- उपपद तत्पुरुष में धातु से सामान्यतया अण्; धातु आकारान्त और उपसर्ग-रहित हो तो क
4 कठिन शब्द
| पद | अर्थ | पद | अर्थ |
|---|---|---|---|
| इदानीम् | अधुना, अब | कर्त्तव्यम् | करना चाहिए |
| अन्यतरः | एकतरः, एक | भक्ष्यम् | खादनीयम्, खाने योग्य |
| उक्ते | कथिते, कहने पर | आरण्यः | वन्यः, वन के |
| ज्यायः | श्रेष्ठः | आख्यानम् | कथनम् |
| पठितव्याः | पढ़ने चाहिए | प्रतिपत्तौ | ज्ञाने, जानने पर |
| अध्येता | श्रोता, सुनने वाला | उपयुक्ता | उपयोगिनी, उपयोगी |
| कृत्स्नम् | सम्पूर्णम्, सारी | प्रतिपत्तव्याः | ज्ञातव्याः, जानने चाहिए |
| औघान् (पुस्तक का शब्दार्थ; शुद्ध: ओघान्) | समूहान्, समूह को | प्रतिपद्येरन् | जानीयुः, जान लें |
| आहोस्वित् | अथवा | अद्यत्वे | आजकल |
5 व्याकरण-सार
| विषय | पाठ के उदाहरण |
|---|---|
| दीर्घ | इष्ट + अन्वाख्यानम्; गाव्यादिषु + उपदिष्टेषु; तर्हि + इमे; उत्सर्ग + अपवादौ |
| गुण | शब्द + उपदेशः; प्रतिपद + उक्तानाम्; न + इति; सामान्येन + उत्सर्गः |
| वृद्धि | अथ + एतस्मिन्; शब्द + ओघान्; कालेन + एव |
| यण् | इति + एवम्; इति + उक्ते; खलु + अपि; कर्मणि + अण्; गावी + आदयः |
| पूर्वरूप | अन्ये + अभक्ष्याः; (उत्व के बाद) अतः + अन्ये, बहवः + अपभ्रंशाः, आतः + अनुपसर्गे |
| विसर्ग | गौः + इति, पुनः + अत्र (रत्व); पुनः + तत् (स्); बृहस्पतिः + च (श्) |
| व्यञ्जन | लघुत्वात् + शब्दोपदेशः (च्छ); तस्मात् + अनभ्युपायः (जश्त्व); सामान्यविशेषवत् + लक्षणम् (ल्ल) |
| प्रत्यय | कृ + तव्यत्; भक्ष् + ण्यत्; वच् + क्त; कृ + क्त; उप + युज् + क्त + टाप्; उप + दिश् + क्त; लघु + ईयसुन्; प्र + वच् + तृच् |
| समास | शब्दानाम् अनुशासनम् (षष्ठी तत्पुरुष); पञ्च नखाः येषां ते (बहुव्रीहि); उत्सर्गः च अपवादः च (द्वन्द्व); न अभ्युपायः (नञ्); कुम्भं करोति इति (उपपद) |
| लकार | प्रोवाच, जगाम (लिट्); स्यात्, प्रतिपद्येरन् (विधिलिङ्); गम्यते, श्रूयते (लट्, कर्मवाच्य) |
| विभक्ति | इन्द्राय (चतुर्थी); दिव्यं वर्षसहस्रम् (समय-अवधि में द्वितीया); लघुत्वात् (हेतु में पञ्चमी); शब्दोपदेशे सति (सति सप्तमी) |
| विलोम | भक्ष्यम्-अभक्ष्यम्; लघीयान्-गरीयान्; एकः-बहवः; इष्टान्-अनिष्टान्; इदानीम्-तदानीम् |
6 संस्कृत में तैयार उत्तर
- ‘कथं शब्दानुशासनं कर्तव्यम्’ इति पाठः पतञ्जलेः महाभाष्यात् सङ्कलितः।
- लघुत्वात् शब्दोपदेशः ज्यायान्; अपशब्दोपदेशः गरीयान्।
- विद्या आगमकालेन, स्वाध्यायकालेन, प्रवचनकालेन, व्यवहारकालेन च उपयुक्ता भवति।
- शब्दानां प्रतिपत्तौ प्रतिपदपाठः अनभ्युपायः; सामान्यविशेषवत् लक्षणं (उत्सर्गापवादौ) प्रवर्त्यम्।
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री