NCERT शाश्वती द्वितीयो भागः (कक्षा 12 संस्कृत, ऐच्छिक) के द्वितीयः पाठः “रघुकौत्ससंवादः” के अभ्यासः के सभी 15 प्रश्न (90 भाग), पुस्तक के क्रम और शब्दों में, पूरे उत्तरों के साथ। संस्कृत प्रश्नों के उत्तर पहले संस्कृत में हैं, फिर कोष्ठक में हिंदी अर्थ; ‘हिन्दीभाषया व्याख्या’ वाले प्रश्न का उत्तर हिंदी में है।
1 संस्कृतभाषया उत्तरं लिखत
प्र. कौत्सः कस्य शिष्य आसीत्?
उत्तर: कौत्सः वरतन्तोः शिष्यः आसीत्। (कौत्स वरतन्तु के शिष्य थे।)
प्र. रघुः कम् अध्वरम् अनुतिष्ठति स्म?
उत्तर: रघुः विश्वजितम् अध्वरम् अनुतिष्ठति स्म। (रघु विश्वजित् यज्ञ कर रहे थे।)
प्र. कौत्सः किमर्थं रघुं प्राप?
उत्तर: कौत्सः गुरुदक्षिणार्थं (गुरवे देयं धनं प्राप्तुम्) रघुं प्राप। (गुरुदक्षिणा के लिए धन पाने हेतु।)
प्र. मन्त्रकृताम् अग्रणीः कः आसीत्?
उत्तर: मन्त्रकृताम् ऋषीणाम् अग्रणीः कौत्सस्य गुरुः वरतन्तुः आसीत्।
प्र. तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः नरेन्द्रः कथमिव आभाति स्म?
उत्तर: तीर्थप्रतिपादितर्द्धिः नरेन्द्रः शरीरमात्रेण तिष्ठन् आरण्यकैः उपात्तफलप्रसूतिः स्तम्बेन अवशिष्टः नीवारः इव आभाति स्म। (सारा धन दान करके केवल शरीर से शेष राजा, डंठल-मात्र बचे नीवार की तरह शोभित हो रहे थे।)
प्र. चातकोऽपि कं न याचते?
उत्तर: चातकः अपि निर्गलिताम्बुगर्भं शरद्घनं न याचते। (जल बरसा चुके शरद् के बादल से।)
प्र. कौत्सस्य गुरुः गुरुदक्षिणात्वेन कियद्धनं देयमिति आदिदेश?
उत्तर: कौत्सस्य गुरुः विद्यापरिसंख्यया चतस्रः दश च कोटीः (चतुर्दश कोटीः) वित्तं गुरुदक्षिणात्वेन देयम् इति आदिदेश। (14 करोड़ स्वर्णमुद्राएँ।)
प्र. रघुः कस्मात् परीवादात् भीतः आसीत्?
उत्तर: “गुर्वर्थम् अर्थी श्रुतपारदृश्वा रघोः सकाशात् कामम् अनवाप्य वदान्यान्तरं गतः” इति परीवादात् रघुः भीतः आसीत्। (याचक रघु से खाली हाथ लौटकर दूसरे दाता के पास गया, इस निन्दा से।)
प्र. कस्मात् अर्थं निष्क्रष्टुं रघुः चकमे?
उत्तर: कुबेरात् अर्थं निष्क्रष्टुं रघुः चकमे। (कुबेर से।)
प्र. हिरण्मयीं वृष्टिं के शशंसुः?
उत्तर: कोषगृहे नियुक्ताः (जनाः) सविस्मयाः हिरण्मयीं वृष्टिं शशंसुः। (खजाने में नियुक्त कर्मचारियों ने।)
प्र. कौ अभिनन्द्यसत्त्वौ अभूताम्?
उत्तर: गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहः अर्थी कौत्सः अर्थिकामात् अधिकप्रदः नृपः रघुः च, तौ द्वौ अपि साकेतनिवासिनः जनस्य अभिनन्द्यसत्त्वौ अभूताम्।
2 कोष्ठकात् समुचितं पदमादाय रिक्तस्थानानि पूरयत
प्र. यशसा ________ अतिथिं प्रत्युज्जगाम। (प्रकाशः, कृष्णः, आतिथेयः)
उत्तर: यशसा प्रकाशः अतिथिं प्रत्युज्जगाम। (श्लोक 2: ‘यशसा प्रकाशः’)
प्र. मानधनाग्रयायी ________ तपोधनम् उवाच। (विशाम्पतिः, अकृताञ्जलिः, कौत्सः)
उत्तर: मानधनाग्रयायी विशाम्पतिः तपोधनम् उवाच।
प्र. कुशाग्रबुद्धे! ________ कुशली। (ते शिष्यः, ते गुरुः, अग्रणीः)
उत्तर: कुशाग्रबुद्धे! ते गुरुः कुशली।
प्र. हे राजन् सर्वत्र ________ अवेहि। (दुःखम्, वार्तम्, असुखम्)
उत्तर: हे राजन् सर्वत्र वार्तम् अवेहि।
प्र. स्तम्बेन अवशिष्टः ________ इव आभासि। (धान्यम्, नीवारः, वृक्षः)
उत्तर: स्तम्बेन अवशिष्टः नीवारः इव आभासि।
प्र. हे विद्वन्! ________ गुरवे कियत् प्रदेयम्। (त्वया, मया, लोकेन)
उत्तर: हे विद्वन्! त्वया गुरवे कियत् प्रदेयम्।
प्र. ________ अचिन्तयित्वा गुरुणा अहमुक्तः (शरीरक्लेशम्, अर्थकार्श्यम्, रोगक्लेशम्)
उत्तर: अर्थकार्श्यम् अचिन्तयित्वा गुरुणा अहमुक्तः।
3 अधोलिखितानां सप्रसङ्गं हिन्दीभाषया व्याख्या कार्या
प्र. कोटीश्चतस्रो दश चाहर।
उत्तर: सन्दर्भ: प्रस्तुत पंक्ति हमारी पाठ्यपुस्तक ‘शाश्वती द्वितीयो भागः’ के ‘रघुकौत्ससंवादः’ पाठ से ली गई है, जो महाकवि कालिदास द्वारा विरचित रघुवंश महाकाव्य के पञ्चम सर्ग से संकलित है।
प्रसङ्ग: कौत्स राजा रघु को बता रहे हैं कि उनके गुरु वरतन्तु ने उनसे कितनी गुरुदक्षिणा माँगी।
व्याख्या: विद्या पूरी करने के बाद कौत्स ने गुरु से बार-बार गुरुदक्षिणा लेने का आग्रह किया। गुरु पहले उसकी भक्ति को ही दक्षिणा मान चुके थे, पर इस हठ से वे क्रोधित हो गए। तब उन्होंने कौत्स की निर्धनता का विचार किए बिना कहा कि जितनी विद्याएँ (चौदह) तुमने पढ़ी हैं, उनकी संख्या के अनुसार चौदह करोड़ (स्वर्णमुद्राएँ) धन लाओ।
विशेष: ‘चतस्रः दश च’ = चार और दस = चौदह; ‘आहर’ = आ + √हृ, लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन। सन्धि: कोटीः + चतस्रः (विसर्ग → श्), चतस्रः + दश (उत्व)।
प्र. माभूत्परीवादनवावतारः।
उत्तर: सन्दर्भ: प्रस्तुत पंक्ति हमारी पाठ्यपुस्तक ‘शाश्वती द्वितीयो भागः’ के ‘रघुकौत्ससंवादः’ पाठ से ली गई है, जो महाकवि कालिदास द्वारा विरचित रघुवंश महाकाव्य के पञ्चम सर्ग से संकलित है।
प्रसङ्ग: कौत्स के लौटने की तैयारी देखकर राजा रघु उन्हें रोकते हुए अपने मन की चिन्ता प्रकट करते हैं।
व्याख्या: रघु कहते हैं कि लोग यह न कहें कि ‘शास्त्रों में पारंगत एक याचक गुरुदक्षिणा के लिए रघु के पास आया और अपनी इच्छित वस्तु पाए बिना किसी दूसरे दाता के पास चला गया।’ मेरे लिए ऐसी नई निन्दा का आरम्भ न हो। अर्थात् रघु के द्वार से कोई याचक खाली हाथ न लौटे, यह उनकी कीर्ति का प्रश्न है।
विशेष: ‘मा भूत्’ = माङ् + अभूत्; ‘परीवादनवावतारः’ = परीवादस्य नवः अवतारः (नव + अवतारः: दीर्घ सन्धि)। रघु की दानशीलता और यश के प्रति सजगता प्रकट होती है।
प्र. द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन्।
उत्तर: सन्दर्भ: प्रस्तुत पंक्ति हमारी पाठ्यपुस्तक ‘शाश्वती द्वितीयो भागः’ के ‘रघुकौत्ससंवादः’ पाठ से ली गई है, जो महाकवि कालिदास द्वारा विरचित रघुवंश महाकाव्य के पञ्चम सर्ग से संकलित है।
प्रसङ्ग: रघु कौत्स से कुछ समय अपने यहाँ ठहरने का आग्रह करते हैं।
व्याख्या: रघु कहते हैं: हे पूज्य! जब तक मैं तुम्हारा प्रयोजन (धन) सिद्ध करने का यत्न करता हूँ, तब तक तुम मेरी प्रशंसनीय और पूजित यज्ञशाला में चौथी अग्नि के समान रहते हुए दो-तीन दिन ठहरने की कृपा करो।
विशेष: ‘द्वित्राणि अहानि’ = दो या तीन दिन; ‘सोढुम्’ = √सह् + तुमुन्; ‘अर्हसि’ = लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन। सन्धि: द्वित्राणि + अहानि + अर्हसि (यण्)। इसी श्लोक में ‘चतुर्थोऽग्निरिव’ में उपमा अलङ्कार है।
प्र. निष्क्रष्टुमर्थं चकमे कुबेरात्।
उत्तर: सन्दर्भ: प्रस्तुत पंक्ति हमारी पाठ्यपुस्तक ‘शाश्वती द्वितीयो भागः’ के ‘रघुकौत्ससंवादः’ पाठ से ली गई है, जो महाकवि कालिदास द्वारा विरचित रघुवंश महाकाव्य के पञ्चम सर्ग से संकलित है।
प्रसङ्ग: कौत्स के ठहरना स्वीकार कर लेने के बाद राजा रघु धन जुटाने का उपाय सोचते हैं।
व्याख्या: रघु ने देखा कि पृथ्वी का सार (धन) तो पहले ही लिया जा चुका है (और उनका कोष विश्वजित् यज्ञ में खाली हो चुका है)। इसलिए उन्होंने धनपति कुबेर से धन निकाल लाने की इच्छा की, अर्थात् कुबेर पर आक्रमण करने की योजना बनाई।
विशेष: ‘निष्क्रष्टुम्’ = निस् + √कृष् + तुमुन्; ‘चकमे’ = √कम्, लिट्, प्रथम पुरुष, एकवचन (आत्मनेपद); ‘कुबेरात्’ में अपादान पञ्चमी। रघु का पराक्रम और याचक को सन्तुष्ट करने का दृढ़ निश्चय प्रकट होता है।
प्र. दिदेश कौत्साय समस्तमेव।
उत्तर: सन्दर्भ: प्रस्तुत पंक्ति हमारी पाठ्यपुस्तक ‘शाश्वती द्वितीयो भागः’ के ‘रघुकौत्ससंवादः’ पाठ से ली गई है, जो महाकवि कालिदास द्वारा विरचित रघुवंश महाकाव्य के पञ्चम सर्ग से संकलित है।
प्रसङ्ग: कोषगृह में सुवर्ण-वृष्टि होने के बाद रघु के दान का वर्णन है।
व्याख्या: जिस कुबेर पर आक्रमण होने वाला था, उससे प्राप्त चमकते सोने का ढेर वज्र से कटे सुमेरु पर्वत के पाद (तलहटी, गिरिपाद) जैसा था। राजा रघु ने वह सारा का सारा सोना कौत्स को दे दिया; अपने लिए कुछ नहीं रखा।
विशेष: ‘दिदेश’ = √दिश् (अतिसर्जने = देना), लिट्, प्रथम पुरुष, एकवचन; ‘कौत्साय’ में सम्प्रदान चतुर्थी। ‘पादं सुमेरोरिव वज्रभिन्नम्’ में उपमा अलङ्कार है। रघु की महान् दानशीलता प्रकट होती है।
4 अधोलिखितेषु रिक्तस्थानेषु विशेष्यविशेषणपदानि पाठ्यांशात् चित्वा लिखत
प्र. ________ अध्वरे।
उत्तर: विश्वजिति अध्वरे। (श्लोक 1)
प्र. ________ कोषजातम्।
उत्तर: निःशेषविश्राणित कोषजातम् (निःशेषविश्राणितकोषजातम्, ‘क्षितीशम्’ का विशेषण)। (श्लोक 1)
प्र. ________ अनुमितव्ययस्य।
उत्तर: अर्घ्यपात्र-अनुमितव्ययस्य (अर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य रघोः)। (श्लोक 6)
प्र. ________ फलप्रसूतिः।
उत्तर: आरण्यकोपात्त-फलप्रसूतिः (आरण्यकोपात्तफलप्रसूतिः नीवारः)। (श्लोक 8)
प्र. ________ विवर्जिताय।
उत्तर: स्मयावेश-विवर्जिताय (स्मयावेशविवर्जिताय तस्मै = रघवे)। (श्लोक 11)
5 विग्रह पूर्वकं समासनाम निर्दिशत
प्र. उपात्तविद्यः
उत्तर: उपात्ता विद्या येन सः: बहुव्रीहि
प्र. तपोधनः
उत्तर: तपः (एव) धनं यस्य सः: बहुव्रीहि
प्र. वरतन्तुशिष्यः
उत्तर: वरतन्तोः शिष्यः: षष्ठी तत्पुरुष
प्र. महर्षिः
उत्तर: महान् ऋषिः: कर्मधारय
प्र. विहिताध्वराय
उत्तर: विहितः अध्वरः येन सः, तस्मै: बहुव्रीहि
प्र. जगदेकनाथः
उत्तर: जगतः एकः नाथः: षष्ठी तत्पुरुष
प्र. नृपतिः
उत्तर: नॄणां पतिः: षष्ठी तत्पुरुष
प्र. अनवाप्य
उत्तर: न अवाप्य: नञ् तत्पुरुष
6 अधोलिखितानां पदानां समुचितं योजनं कुरुत
प्र. अधोलिखितानां पदानां समुचितं योजनं कुरुत
(अ): (क) ते (ख) चतस्रः दश च (ग) अस्खलितोपचारां (घ) चैतन्यम् (ङ) कौत्सः (च) द्वित्राणि
(आ): (1) चतुर्दश (2) गुरुदक्षिणार्थी (3) अहानि (4) स्वस्ति अस्तु (5) प्रबोधः प्रकाशो वा (6) भक्तिम्
उत्तर: (क) ते: (4) स्वस्ति अस्तु (‘स्वस्त्यस्तु ते’, श्लोक 9)
(ख) चतस्रः दश च: (1) चतुर्दश
(ग) अस्खलितोपचारां: (6) भक्तिम्
(घ) चैतन्यम्: (5) प्रबोधः प्रकाशो वा
(ङ) कौत्सः: (2) गुरुदक्षिणार्थी
(च) द्वित्राणि: (3) अहानि
7 प्रकृतिप्रत्ययविभागः क्रियताम्
प्र. अर्थी
उत्तर: अर्थ + इनि (अर्थिन्; प्रथमा, एकवचन)
प्र. मृण्मयम्
उत्तर: मृत् + मयट्
प्र. शासितुः
उत्तर: √शास् + तृच् (शासितृ; षष्ठी, एकवचन)
प्र. अवशिष्टः
उत्तर: अव + √शिष् + क्त
प्र. उक्त्वा
उत्तर: √वच् + क्त्वा
प्र. प्रस्तुतम्
उत्तर: प्र + √स्तु + क्त
प्र. उक्तः
उत्तर: √वच् + क्त
प्र. अवाप्य
उत्तर: अव + √आप् + ल्यप्
प्र. लब्धम्
उत्तर: √लभ् + क्त
प्र. अवेक्ष्य
उत्तर: अव + √ईक्ष् + ल्यप्
8 विभक्ति-लिङ्ग-वचनादिनिर्देशपूर्वकं पदपरिचयं कुरुत
प्र. जनस्य
उत्तर: ‘जन’ शब्द, अकारान्त पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन
प्र. द्वौ
उत्तर: ‘द्वि’ शब्द (संख्यावाचक), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
प्र. तौ
उत्तर: ‘तद्’ शब्द (सर्वनाम), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
प्र. सुमेरोः
उत्तर: ‘सुमेरु’ शब्द, उकारान्त पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन
प्र. प्रातः
उत्तर: अव्यय (सुबह)
प्र. सकाशात्
उत्तर: अव्यय (पास से); पुस्तक के शब्दार्थ में ‘सकाशात्’ को अव्यय कहा गया है। रूप की दृष्टि से यह ‘सकाश’ शब्द का पञ्चमी एकवचन है।
प्र. मे
उत्तर: ‘अस्मद्’ शब्द (सर्वनाम), षष्ठी विभक्ति, एकवचन (‘मम’ का वैकल्पिक रूप); तीनों लिङ्गों में समान। (श्लोक 15: ‘अयं मे परीवादः’)
प्र. भूयः
उत्तर: अव्यय (फिर, पुनः)
प्र. वित्तस्य
उत्तर: ‘वित्त’ शब्द, अकारान्त नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन
प्र. गुरुणा
उत्तर: ‘गुरु’ शब्द, उकारान्त पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन
9 अधोलिखितानां क्रियापदानाम् अन्येषु पुरुषवचनेषु रूपाणि लिखत
प्र. अग्रहीत्
उत्तर: √ग्रह्, लुङ् लकार, परस्मैपद
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | अग्रहीत् | अग्रहीष्टाम् | अग्रहीषुः |
| मध्यम | अग्रहीः | अग्रहीष्टम् | अग्रहीष्ट |
| उत्तम | अग्रहीषम् | अग्रहीष्व | अग्रहीष्म |
प्र. दिदेश
उत्तर: √दिश्, लिट् लकार, परस्मैपद
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | दिदेश | दिदिशतुः | दिदिशुः |
| मध्यम | दिदेशिथ | दिदिशथुः | दिदिश |
| उत्तम | दिदेश | दिदिशिव | दिदिशिम |
प्र. अभूत्
उत्तर: √भू, लुङ् लकार, परस्मैपद
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | अभूत् | अभूताम् | अभूवन् |
| मध्यम | अभूः | अभूतम् | अभूत |
| उत्तम | अभूवम् | अभूव | अभूम |
प्र. जगाद
उत्तर: √गद्, लिट् लकार, परस्मैपद
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | जगाद | जगदतुः | जगदुः |
| मध्यम | जगदिथ | जगदथुः | जगद |
| उत्तम | जगाद / जगद | जगदिव | जगदिम |
प्र. उत्सहते
उत्तर: उत् + √सह्, लट् लकार, आत्मनेपद
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | उत्सहते | उत्सहेते | उत्सहन्ते |
| मध्यम | उत्सहसे | उत्सहेथे | उत्सहध्वे |
| उत्तम | उत्सहे | उत्सहावहे | उत्सहामहे |
प्र. अर्दति
उत्तर: √अर्द्, लट् लकार, परस्मैपद
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | अर्दति | अर्दतः | अर्दन्ति |
| मध्यम | अर्दसि | अर्दथः | अर्दथ |
| उत्तम | अर्दामि | अर्दावः | अर्दामः |
प्र. याचते
उत्तर: √याच्, लट् लकार, आत्मनेपद
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | याचते | याचेते | याचन्ते |
| मध्यम | याचसे | याचेथे | याचध्वे |
| उत्तम | याचे | याचावहे | याचामहे |
प्र. अवोचत्
उत्तर: √वच्, लुङ् लकार, परस्मैपद
| पुरुष | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथम | अवोचत् | अवोचताम् | अवोचन् |
| मध्यम | अवोचः | अवोचतम् | अवोचत |
| उत्तम | अवोचम् | अवोचाव | अवोचाम |
‘उत्सहते’ और ‘याचते’ पाठ के श्लोकों में नहीं आते (पाठ में ‘उत्सुकम्’ और प्रश्न 1(च) में ‘याचते’ है); इनके रूप सामान्य धातुरूप-नियम से दिए गए हैं। ‘अर्दति’ श्लोक 9 के ‘नार्दति’ (न + अर्दति) में है।
10 अधोलिखितानां पदानां विलोम पदानि लिखत
प्र. निःशेषम्
उत्तर: सशेषम्
प्र. असकृत्
उत्तर: सकृत्
प्र. उदाराम्
उत्तर: अनुदाराम् (कृपणाम्)
प्र. अशुभम्
उत्तर: शुभम्
प्र. समस्तम्
उत्तर: असमस्तम् (आंशिकम्)
11 अधोलिखितानां पदानां वाक्येषु प्रयोगं कुरुत
प्र. नृपः
उत्तर: रघुः प्रजानां हितकारी नृपः आसीत्।
प्र. अर्थी
उत्तर: अर्थी कौत्सः गुरुदक्षिणार्थं रघुं प्राप।
प्र. भासुरम्
उत्तर: सूर्यस्य भासुरम् तेजः सर्वत्र प्रसरति।
प्र. वृष्टिः
उत्तर: रघोः कोषगृहे हिरण्मयी वृष्टिः अभवत्।
प्र. वित्तम्
उत्तर: सज्जनाः वित्तम् सत्पात्रेभ्यः यच्छन्ति।
प्र. वदान्यः
उत्तर: रघुः महान् वदान्यः आसीत्।
प्र. द्विजराजः
उत्तर: द्विजराजः (चन्द्रः) रात्रौ आकाशे शोभते।
प्र. गर्वः
उत्तर: विद्यया गर्वः न कर्तव्यः।
प्र. घनः
उत्तर: आकाशे कृष्णः घनः गर्जति।
प्र. वार्तम्
उत्तर: राज्ञः सुशासने प्रजानां सर्वत्र वार्तम् अस्ति।
12 अधोलिखितानाम् अन्वयं कुरुत
प्र. स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात् ________ आतिथेयः।
उत्तर: स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात्
पात्रे निधायार्घ्यमनर्घशीलः ।
श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः
प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः ॥2॥
अन्वयः: अनर्घशीलः यशसा प्रकाशः आतिथेयः सः (रघुः) वीतहिरण्मयत्वात् मृण्मये पात्रे अर्घ्यं निधाय श्रुतप्रकाशम् अतिथिं प्रत्युज्जगाम।
प्र. समाप्तविद्येन मया महर्षिः ________ पुरस्तात्।
उत्तर: समाप्तविद्येन मया महर्षि-
र्विज्ञापितोऽभूद गुरुदक्षिणायै ।
स मे चिरायास्खलितोपचारां
तां भक्तिमेवागणयत्पुरस्तात् ॥12॥
अन्वयः: समाप्तविद्येन मया महर्षिः गुरुदक्षिणायै विज्ञापितः अभूत्। सः चिराय अस्खलितोपचारां मे तां भक्तिम् एव पुरस्तात् अगणयत्।
प्र. स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये ________ त्वदर्थम्।
उत्तर: स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये
वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवाग्न्यगारे ।
द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन्-
यावद्यते साधयितुं त्वदर्थम् ॥16॥
अन्वयः: (हे) अर्हन्! सः त्वं प्रशस्ते महिते मदीये अग्न्यगारे चतुर्थः अग्निः इव वसन्, यावत् त्वदर्थं साधयितुं यते (तावत्) द्वित्राणि अहानि सोढुम् अर्हसि।
13 अधोलिखितेषु प्रयुक्तानाम् अलङ्काराणां निर्देशं कुरुत
प्र. ‘यतस्त्वया ज्ञानमशेषमाप्तं लोकेन ________ चैतन्यमिवोष्णरश्मेः’॥
उत्तर: उपमा अलङ्कारः। कौत्स द्वारा गुरु से सम्पूर्ण ज्ञान पाने (उपमेय) की तुलना संसार द्वारा सूर्य से चेतना पाने (उपमान) से की गई है; वाचक शब्द ‘इव’ है।
प्र. शरीरमात्रेण नरेन्द्र! तिष्ठन्न भासि ________ इवावशिष्टः॥
उत्तर: उपमा अलङ्कारः। सर्वस्व दान कर केवल शरीर से शेष रघु (उपमेय) की तुलना दाने लिए जा चुके, डंठल-मात्र बचे नीवार (उपमान) से है; वाचक शब्द ‘इव’ है।
प्र. तं भूपतिर्भासुरहेमराशिं ________ वज्रभिन्नम्॥
उत्तर: उपमा अलङ्कारः। चमकते सोने के ढेर (उपमेय) की तुलना वज्र से कटे सुमेरु पर्वत के पाद (उपमान) से है; वाचक शब्द ‘इव’ (सुमेरोरिव) है।
14 अधोलिखितेषु छन्दः निर्दिश्यताम्
प्र. तमध्वरे विश्वजिति क्षितीशं ________ वरतन्तुशिष्यः॥
उत्तर: उपजातिः छन्दः। (इन्द्रवज्रा और उपेन्द्रवज्रा के पाद मिले हुए हैं)
पाद 1: त-म-ध्व-रे वि-श्व-जि-ति क्षि-ती-शं = ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ (ज त ज ग ग) → उपेन्द्रवज्रा
पाद 2: निः-शे-ष-वि-श्रा-णि-त-को-ष-जा-तम् = ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ (त त ज ग ग) → इन्द्रवज्रा
पाद 3: उ-पा-त्त-वि-द्यो गु-रु-द-क्षि-णा-र्थी = ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → उपेन्द्रवज्रा
पाद 4: कौ-त्सः प्र-पे-दे व-र-त-न्तु-शि-ष्यः = ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → इन्द्रवज्रा
प्र. गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा ________ नवावतारः॥
उत्तर: उपजातिः छन्दः।
पाद 1: गु-र्व-र्थ-म-र्थी श्रु-त-पा-र-दृ-श्वा = ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → इन्द्रवज्रा
पाद 2: र-घोः स-का-शा-द-न-वा-प्य का-मम् = ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → उपेन्द्रवज्रा
पाद 3: ग-तो व-दा-न्या-न्त-र-मि-त्य-यं मे = ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → उपेन्द्रवज्रा
पाद 4: मा भू-त्प-री-वा-द-न-वा-व-ता-रः = ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → इन्द्रवज्रा
प्र. स त्वं प्रशस्ते महिते ________ त्वदर्थम्॥
उत्तर: उपजातिः छन्दः।
पाद 1: स त्वं प्र-श-स्ते म-हि-ते म-दी-ये = ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → इन्द्रवज्रा
पाद 2: व-सं-श्च-तु-र्थो-ऽग्नि-रि-वा-ग्न्य-गा-रे = ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → उपेन्द्रवज्रा
पाद 3: द्वि-त्रा-ण्य-हा-न्य-र्ह-सि सो-ढु-म-र्हन् = ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → इन्द्रवज्रा
पाद 4: या-व-द्य-ते सा-ध-यि-तुं त्व-द-र्थम् = ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ → इन्द्रवज्रा
अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः। इन्द्रवज्रा (त त ज ग ग) और उपेन्द्रवज्रा (ज त ज ग ग) के पाद जिस श्लोक में मिले हों, वह उपजाति है। हर पाद में 11 वर्ण होते हैं।
15 ‘रघु-कौत्ससंवादं’ सरलसंस्कृतभाषया स्वकीयैः वाक्यैः विशदयत
प्र. ‘रघु-कौत्ससंवादं’ सरलसंस्कृतभाषया स्वकीयैः वाक्यैः विशदयत।
उत्तर: कौत्सः वरतन्तोः शिष्यः आसीत्। सः गुरोः समीपे चतुर्दश विद्याः अपठत्। विद्यासमाप्तौ सः गुरुं गुरुदक्षिणां ग्रहीतुं पुनः पुनः अप्रार्थयत्। गुरुः तस्य भक्तिम् एव गुरुदक्षिणाम् अमन्यत, परं शिष्यस्य निर्बन्धेन क्रुद्धः सन् विद्यासंख्यया चतुर्दश कोटीः सुवर्णमुद्राः आनेतुम् आदिशत्। ततः कौत्सः रघुं प्राप। तदा रघुः विश्वजिति यज्ञे सर्वं धनं दत्तवान् आसीत्। अतः सः मृण्मये पात्रे अर्घ्यं निधाय अतिथेः सत्कारम् अकरोत्। रघोः धनहीनतां दृष्ट्वा कौत्सः अन्यत्र गन्तुम् ऐच्छत्। रघुः तं निवार्य द्वित्राणि दिनानि स्थातुम् अवदत्। रघुः कुबेरात् धनम् आनेतुं निश्चयम् अकरोत्। प्रातः एव तस्य कोषगृहे सुवर्णस्य वृष्टिः अभवत्। रघुः तत् सर्वं धनं कौत्साय अयच्छत्। कौत्सः गुरवे देयात् अधिकं न ऐच्छत्, रघुः च याचकस्य इच्छायाः अपि अधिकं दातुम् ऐच्छत्। अतः उभौ अपि साकेतनिवासिनां जनानां प्रशंसनीयौ अभवताम्।
(हिंदी सार: कौत्स ने 14 विद्याएँ पढ़कर गुरुदक्षिणा का हठ किया, गुरु ने 14 करोड़ माँगे; सर्वस्व दान कर चुके रघु ने कुबेर से धन लाने का निश्चय किया, कोषगृह में सुवर्ण-वृष्टि हुई और सारा धन कौत्स को दिया।)