Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 2 रघुकौत्ससंवादः Short Notes

कक्षा 12 संस्कृत ऐच्छिक (शाश्वती द्वितीयो भागः) द्वितीयः पाठः “रघुकौत्ससंवादः” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: स्रोत और कवि, घटनाक्रम, बीसों श्लोकों का भाव, चरित्र, छन्द-अलङ्कार, व्याकरण और सूक्तियाँ एक जगह।

1 पाठ एक नज़र में

  • स्रोत: रघुवंश महाकाव्य, पञ्चम सर्ग; कवि: महाकवि कालिदास
  • संवाद: महाराज रघु और वरतन्तु ऋषि के शिष्य ब्रह्मचारी कौत्स के बीच, साकेत नगरी में; 20 श्लोक
  • सन्देश: शासक सर्वसाधारण के प्रति उदार एवं कल्याणकारी हो; याचक आवश्यकता से अधिक न चाहे
  • संस्कृत में: ‘रघुकौत्ससंवादः’ इति पाठः कालिदासविरचितात् रघुवंशमहाकाव्यस्य पञ्चमसर्गात् सङ्कलितः।

2 घटनाक्रम

1कौत्स ने वरतन्तु से 14 विद्याएँ पढ़ीं; बार-बार गुरुदक्षिणा का आग्रह किया
2रुष्ट गुरु ने विद्या-संख्या के अनुसार 14 करोड़ माँगे (कोटीश्चतस्रो दश च)
3कौत्स विश्वजित् यज्ञ में सर्वस्व दान कर चुके रघु के पास पहुँचे (श्लोक 1)
4रघु ने मिट्टी के पात्र में अर्घ्य देकर सत्कार किया और कुशल पूछा (श्लोक 2-5)
5कौत्स निराश होकर लौटने लगे: “चातक भी खाली बादल से नहीं माँगता” (श्लोक 6-9)
6रघु ने रोककर पूछा; कौत्स ने पूरी बात बताई (श्लोक 10-13)
7रघु: “मेरी निन्दा न हो; दो-तीन दिन ठहरो” (श्लोक 14-16)
8कुबेर पर आक्रमण की योजना; प्रातः कोषगृह में सुवर्ण-वृष्टि; सारा धन कौत्स को (श्लोक 17-19)
9निःस्पृह याचक और अधिक देने वाला राजा, दोनों साकेतवासियों के लिए अभिनन्द्य (श्लोक 20)

3 बीस श्लोक: एक-एक पंक्ति में भाव

श्लोक आरंभ भाव
1 तमध्वरे विश्वजिति विद्या पूरी कर चुके कौत्स, सर्वस्व दान कर चुके रघु के पास पहुँचे
2 स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात् सोने के पात्र न रहने से मिट्टी के पात्र में अर्घ्य; अतिथि की अगवानी
3 तमर्चयित्वा विधिवद्विधिज्ञः विधिपूर्वक पूजा कर हाथ जोड़कर रघु बोले
4 अप्यग्रणीर्मन्त्रकृतामृषीणां तुम्हारे गुरु कुशल हैं? उनसे ज्ञान वैसे पाया जैसे संसार सूर्य से चेतना
5 तवार्हतो नाभिगमेन तृप्तं आज्ञा दीजिए; गुरु की आज्ञा से आए या स्वयं?
6 इत्यर्घ्यपात्रानुमितव्ययस्य अर्घ्यपात्र से धन-व्यय समझकर कौत्स निराश होकर बोले
7 सर्वत्र नो वार्तमवेहि राजन्! सब कुशल है; सूर्य के रहते अन्धकार कैसे?
8 शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन् सब दान कर आप डंठल-मात्र बचे नीवार जैसे शोभित हैं
9 तदन्यतस्तावदनन्यकार्यो कहीं और यत्न करूँगा; चातक भी बरस चुके शरद्-मेघ से नहीं माँगता
10 एतावदुक्त्वा प्रतियातुकामं रघु ने रोककर पूछा: क्या और कितना देना है?
11 ततो यथावद्विहिताध्वराय बुद्धिमान ब्रह्मचारी ने अपना प्रयोजन कहा
12 समाप्तविद्येन मया महर्षि- गुरु ने मेरी भक्ति को ही दक्षिणा माना
13 निर्बन्धसञ्जातरुषार्थकार्श्य- हठ से रुष्ट गुरु ने 14 करोड़ लाने को कहा
14 इत्थं द्विजेन द्विजराजकान्ति- यह सुनकर जगत् के स्वामी रघु फिर बोले
15 गुर्वर्थमर्थी श्रुतपारदृश्वा याचक मुझसे खाली लौटे, ऐसी नई निन्दा न हो
16 स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये चौथी अग्नि की तरह मेरी अग्निशाला में दो-तीन दिन ठहरो
17 तथेति तस्यावितथं प्रतीतः कौत्स ने प्रतिज्ञा मानी; रघु ने कुबेर से धन लेना चाहा
18 प्रातः प्रयाणाभिमुखाय तस्मै प्रातः कोषगृह में आकाश से सोने की वर्षा
19 तं भूपतिर्भासुरहेमराशिं वज्र से कटे सुमेरु के पाद (तलहटी) जैसा सारा सोना कौत्स को दिया
20 जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ निःस्पृह याचक और अधिक देने वाला राजा, दोनों प्रशंसनीय

4 पात्र

पात्र मुख्य गुण पाठ के प्रमाण-पद
रघु महादानी, अतिथि-सत्कारी, विनम्र, कीर्ति के प्रति सजग, पराक्रमी निःशेषविश्राणितकोषजातम्, आतिथेयः, कृताञ्जलिः, मा भूत्परीवादनवावतारः, अधिकप्रदः
कौत्स विद्वान, गुरुभक्त, स्वाभिमानी, निःस्पृह उपात्तविद्यः, श्रुतपारदृश्वा, अस्खलितोपचारां भक्तिम्, गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहः
वरतन्तु मन्त्रद्रष्टा ऋषियों में अग्रणी; भक्ति को ही दक्षिणा माना, हठ से रुष्ट अग्रणीर्मन्त्रकृताम्, निर्बन्धसञ्जातरुषा

5 छन्द और अलङ्कार

  • इन्द्रवज्रा: त त ज ग ग (ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ); उपेन्द्रवज्रा: ज त ज ग ग (।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ); हर पाद 11 वर्ण
  • उपजाति: दोनों के पाद एक श्लोक में मिले हों; इस पाठ के श्लोक उपजाति के हैं (अभ्यास 14: श्लोक 1, 15, 16)
  • गिनती से श्लोक 3 के चारों पाद उपेन्द्रवज्रा और श्लोक 7 के चारों पाद इन्द्रवज्रा हैं; CBSE अंक-योजना ने श्लोक 3 का छन्द ‘उपजाति’ दिया है
  • उपमा (इव): श्लोक 4 (सूर्य से चैतन्य), 8 (नीवार), 16 (चौथी अग्नि), 19 (सुमेरु का वज्रभिन्न पाद)
  • अनुप्रास: श्लोक 14 (द्विजेन द्विजराज-, आवेदितो वेदविदां, जगाद जगदेकनाथः)
  • पुस्तक: “कालिदासः उपमालङ्कारप्रियः”

6 व्याकरण-सार

विषय पाठ के मुख्य उदाहरण
स्वर सन्धि क्षिति + ईशम् (दीर्घ), इव + उष्ण (गुण), गुरु + अर्थम् (यण्), द्वौ + अपि (अयादि), प्राप्तः + असि = प्राप्तोऽसि (उत्व + पूर्वरूप)
व्यञ्जन सन्धि विधिवत् + विधिज्ञः (जश्त्व), शरत् + घनम् (जश्त्व), वनात् + माम् (अनुनासिक)
विसर्ग सन्धि गुरुः + ते (सत्व), रघोः + उदाराम् (रत्व), मनः + नियोग (उत्व), कोटीः + चतस्रः (श्), नीवारः + इव (लोप)
समास उपात्तविद्यः, तपोधनः, विहिताध्वराय (बहुव्रीहि); वरतन्तुशिष्यः, जगदेकनाथः, नृपतिः (षष्ठी तत्पुरुष); महर्षिः (कर्मधारय); अनवाप्य (नञ् तत्पुरुष); वर्णाश्रमाः (द्वन्द्व)
प्रत्यय अर्थी (इनि), मृण्मयम् (मयट्), शासितुः (तृच्), अवशिष्टः, उक्तः, लब्धम्, प्रस्तुतम् (क्त), उक्त्वा (क्त्वा), अवाप्य, अवेक्ष्य (ल्यप्), आहर्तुम् (तुमुन्), प्रदेयम् (यत्)
लिट् लकार प्रपेदे, प्रत्युज्जगाम, उवाच, आचचक्षे, जगाद, चकमे, शशंसुः, दिदेश (लुङ्: अग्रहीत्, अभूताम्, अवोचत्)
उपपद-विभक्ति स्वार्थोपपत्तिं प्रति (द्वितीया), स्वस्ति ते (चतुर्थी), गुरवे प्रदेयम् / कौत्साय दिदेश (सम्प्रदान चतुर्थी)
सति सप्तमी सूर्ये तपति, त्वयि नाथे (योग्यताविस्तार: सूर्ये अस्तं गते, मयि मार्गे स्थिते, तस्मिन् पृष्टवति)

7 अनेकार्थक शब्द और पर्याय

  • गाम्: वाणी को (श्लोक 6) / भूमि को (श्लोक 17); सङ्गर: प्रतिज्ञा (नानार्थक); आरात्: समीप / दूर
  • वार्तम् = स्वास्थ्यम्, आरोग्यम्, अनामयम्; स्मयः = गर्वः; वदान्यः = दानी; एनः = पाप
  • तीन अग्नियाँ (शब्दार्थ): दक्षिणाग्नि, गार्हपत्याग्नि, आहवनीयाग्नि (कौत्स = चौथी अग्नि)
  • बहुभाषाज्ञान: मेजबान = आतिथेयः, अगवानी = प्रत्युज्जगाम, जिद = निर्बन्धः

8 योग्यताविस्तार के तथ्य

  • 14 विद्याएँ: 6 वेदाङ्ग (शिक्षा, व्याकरण, छन्द, निरुक्त, ज्यौतिष, कल्प) + 4 वेद + मीमांसा + न्यायविस्तर + पुराण + धर्मशास्त्र
  • अर्घ्य-द्रव्य: दूर्वा, अक्षत, सर्षप, सुगन्धित पुष्प, चन्दन आदि, स्वादु शीतल जल
  • मन्त्र: ‘मत्रि’ (गुप्तभाषणे) + घञ्; ऋषि = मन्त्रद्रष्टारः / मन्त्रकृतः
  • कालिदास के अन्य काव्य: ऋतुसंहार, मेघदूत, मालविकाग्निमित्र, विक्रमोर्वशीय, अभिज्ञानशाकुन्तल, कुमारसम्भव

9 सूक्तियाँ

  • सूर्ये तपत्यावरणाय दृष्टेः कल्पेत लोकस्य कथं तमिस्रा: अच्छे राजा के रहते प्रजा का अमंगल नहीं
  • शरद्घनं नार्दति चातकोऽपि: जो सब दे चुका, उससे माँगना उचित नहीं
  • मा भूत्परीवादनवावतारः: दाता को अपनी कीर्ति की चिन्ता
  • गुरुप्रदेयाधिकनिःस्पृहोऽर्थी नृपोऽर्थिकामादधिकप्रदश्च: निःस्पृह याचक और उदार दाता, दोनों प्रशंसनीय