Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 3 बालकौतुकम् Short Notes

कक्षा 12 संस्कृत ऐच्छिक (शाश्वती द्वितीयो भागः) तृतीयः पाठः “बालकौतुकम्” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता, घटनाक्रम, छह श्लोकों का भाव, छन्द-अलङ्कार, सन्धि-समास-प्रत्यय और सूक्तियाँ एक जगह।

1 पाठ एक नज़र में

बिंदु तथ्य
सन्दर्भग्रन्थ उत्तररामचरितम् (नाटक), चतुर्थ अंक
रचयिता महाकवि भवभूति, “करुण रस के अनुपम चितेरे”
भवभूति के नाटक मालतीमाधवम्, महावीरचरितम्, उत्तररामचरितम्
भवभूति का समय कल्हण की राजतरङ्गिणी के अनुसार 8वीं शताब्दी के कान्यकुब्जेश्वर यशोवर्मा के समसामयिक
भाव वात्सल्य (अतिथियों का लव के प्रति) और हास्य (बटुओं का अश्व-वर्णन)
स्थान महर्षि वाल्मीकि का आश्रम
सन्दर्भ (संस्कृत में) ‘बालकौतुकम्’ इति पाठः महाकविभवभूतिविरचितस्य ‘उत्तररामचरितम्’ इति नाटकस्य चतुर्थाङ्कात् सङ्कलितः।

2 घटनाक्रम

  1. नेपथ्य में बटुओं का कोलाहल; जनक: शिष्टानध्याय है
  2. कौसल्या को एक बालक में रामभद्र के अंग दिखते हैं; अरुन्धती (श्लोक 1) और जनक (श्लोक 2) मोहित
  3. लव आयु-क्रम न जानते हुए भी बड़ों से सुना उचित प्रकार अपनाकर सिर झुकाकर प्रणाम करता है; आशीर्वाद मिलता है
  4. अरुन्धती और कौसल्या उसे गोद में लेती हैं; कौसल्या को सीता का मुख दिखता है; जनक (श्लोक 3)
  5. लव: माता-पिता नहीं जानता, “वाल्मीकि का हूँ”
  6. बटु अश्व का हास्यपूर्ण वर्णन करते हैं (श्लोक 4) और लव को खींच ले जाते हैं
  7. लव रक्षकों को देखकर जानता है: आश्वमेधिक अश्व; नेपथ्य से वीरघोषणा (श्लोक 5)
  8. लव का क्रोध (श्लोक 6), घोड़ा पकड़ने का आदेश; राजपुरुष की चेतावनी; लव धनुष चढ़ाता है

3 छह श्लोक: वक्ता, भाव, छन्द, अलङ्कार

श्लोक वक्ता भाव छन्द अलङ्कार
1 कुवलयदलस्निग्धश्यामः अरुन्धती बालक में फिर से बालक बने रघुनन्दन; देखते ही आँखों में अमृत-अञ्जन हरिणी (न स म र स ल ग) –
2 महिम्नामेतस्मिन् जनक विवेकी ही पहचानें ऐसा गुण-अतिशय; शोक-जड़ मन को चुम्बक जैसे खींचता है शिखरिणी (य म न स भ ल ग) उपमा (यद्वत् अयस्कान्तशकलः)
3 वत्सायाश्च रघूद्वहस्य जनक बालक में सीता-राम की पूरी आकृति, द्युति, वाणी, विनय शार्दूलविक्रीडितम् (म स ज स त त ग) उत्प्रेक्षा (प्रतिबिम्बतेव)
4 पश्चात्पुच्छं वहति बटु पूँछ, लम्बी गर्दन, चार खुर, घास, लीद: भोला वर्णन (हास्य रस) मन्दाक्रान्ता (म भ न त त ग ग) –
5 योऽयमश्वः पताकेयम् नेपथ्य अश्व राम की पताका या वीरघोषणा अनुष्टुप् –
6 यदि नो सन्ति लव क्षत्रिय हैं ही; मैं तुम्हारी पताका हरता हूँ अनुष्टुप् –

4 कठिन शब्द

शब्द अर्थ शब्द अर्थ
शिष्टानध्यायः बड़ों के आने पर अवकाश अस्खलितम् बेरोकटोक
अयस्कान्तशकलः चुम्बक का टुकड़ा सम्मोहस्थिरम् शोकाघात से जड़
प्रणामपर्यायः क्रम से प्रणाम उत्सङ्गे गोद में (क्रोडे)
पारिप्लवम् चञ्चल उत्पथैः उन्मार्गों से
पशुसमाम्नाये पशुशास्त्र में सांग्रामिके संग्रामशास्त्र में
अजस्रम् लगातार शकृत् मल
निषङ्गिणः तरकसधारी विप्रत्ययः सन्देह
ऊर्जस्वलः शक्तिशाली उत्कर्षनिकषः उत्कर्ष की कसौटी
दशकण्ठकुलद्विट् रावण-कुल का शत्रु (राम) लोष्ठैः ढेलों से
रोहितानाम् मृगों के हरिणप्लुतैः हरिणों की तरह कूदते हुए

5 व्याकरण-सार

विषय मुख्य उदाहरण
सन्धि इति + अस्खलितम् (यण्); शिशौ + अस्मिन् (अयादि); पताका + इयम् (गुण); श्रिया + एव (वृद्धि); चिरात् + मनोरथः (त् → न्); खुराः + तस्य (विसर्ग → स्); कः + अयम् (उत्व + पूर्वरूप)
समास (अभ्यास 6) विनयशिशिरः (तृतीया तत्पु.); अयस्कान्तशकलः (षष्ठी तत्पु.); दीर्घग्रीवः (बहुव्रीहि); मुखपुण्डरीकम्, पुण्यानुभावः (कर्मधारय); अस्खलितम्, अक्षत्रिया (नञ् तत्पु.); अरुन्धतीजनकौ (द्वन्द्व)
प्रत्यय निषङ्गिणः (इनि), ऊर्जस्वलः (वलच्), आश्वमेधिकः (ठक्), अभिघ्नन्तः (शतृ), पलायमानम् (शानच्), उक्तवान् (क्तवतु), कथयितव्यम् (तव्यत्), रक्षितारः (तृच्)
उपपद-विभक्ति धिग् जाल्मान्, महाराजं प्रति (द्वितीया); कृतं कृतमश्वेन, किं व्याख्यानैः (तृतीया); एतेषां मध्ये, रोहितानां मध्ये (षष्ठी)
लकार भूयाः (आशीर्लिङ्); अभिवादयिष्ये (लृट्); उपनयत, अपसर्पत, पृच्छत (लोट् म. बहु.); श्रूयते, पठ्यते (कर्मवाच्य)
अव्यय यावत्…तावत्, यद्वत्, दिष्ट्या, झटिति, नूनम्, ननु, खलु, धिक्, अजस्रम्

6 कः कं प्रति (अभ्यास 4)

कथन कः कं प्रति
अस्ति ते माता? स्मरसि वा तातम्? कौसल्या लवम्
दिष्ट्या न केवलमुत्सङ्गः मनोरथोऽपि मे पूरितः। अरुन्धती स्वं प्रति (आत्मगतम्)
वत्सायाश्च रघूद्वहस्य च शिशावस्मिन्नभिव्यज्यते। जनकः कौसल्याम्
सोऽयमधुनाऽस्माभिः स्वयं प्रत्यक्षीकृतः। बटवः लवम्
इतोऽन्यतो भूत्वा प्रेक्षामहे तावत्पलायमानं दीर्घायुषम्। कौसल्या अरुन्धतीम्
धिक् चपल! किमुक्तवानसि। पुरुषः लवम्

7 लव का चरित्र और सूक्तियाँ

  • लव: राम-सदृश तेजस्वी, विनयी (सविनय सिर झुकाकर प्रणाम), सरल, शास्त्रज्ञ (आश्वमेधिक अश्व पहचानना), कौतुकी, स्वाभिमानी (“तत्किमक्षत्रिया पृथिवी?”), निर्भय (धनुष चढ़ाना)
  • सूक्ति: सुलभसौख्यमिदानीं बालत्वं भवति। (बचपन में सुख सुलभ है)
  • सूक्ति: तीक्ष्णतरा ह्यायुधश्रेणयः शिशोरपि दृप्तां वाचं न सहन्ते।
  • उक्ति: उत्तरे रामचरिते भवभूतिर्विशिष्यते।
  • अश्वमेध: राज्य-विस्तार और राष्ट्र-समृद्धि का यज्ञ; अश्व को न रोकने वाला राजा कर देता, रोकने वाले से युद्ध; ‘राष्ट्रं वै अश्वः’ (शतपथब्राह्मण)