NCERT शाश्वती द्वितीयो भागः (कक्षा 12 संस्कृत ऐच्छिक) के सप्तमः पाठः “विक्रमस्यौदार्यम्” के अभ्यासः के सभी प्रश्न, पुस्तक के क्रम और शब्दों में, पूरे उत्तरों के साथ। संस्कृत प्रश्नों के उत्तर पहले संस्कृत में हैं, फिर कोष्ठक में हिंदी अर्थ। प्रश्न 6 की व्याख्या हिंदी में है, जैसा प्रश्न माँगता है।
1 संस्कृतभाषया उत्तरत
प्र. विक्रमस्यौदार्यम् पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
उत्तर: विक्रमस्यौदार्यम् पाठः ‘सिंहासनद्वात्रिंशिका’ इति ग्रन्थात् सङ्कलितः।
(यह पाठ ‘सिंहासनद्वात्रिंशिका’ नामक कथा-संग्रह से लिया गया है।)
प्र. उपार्जितानां वित्तानां रक्षणं कथं भवति?
उत्तर: उपार्जितानां वित्तानां त्यागेन एव रक्षणं भवति, यथा तटाकोदरसंस्थानाम् अम्भसां परीवाहेण रक्षणं भवति।
(कमाए हुए धन की रक्षा उसके त्याग (दान) से ही होती है, जैसे तालाब के जल की रक्षा उसके निकास से।)
प्र. धनविषये कीदृशः व्यवहारः कर्त्तव्यः?
उत्तर: धनविषये धनं दातव्यं भोक्तव्यं च, सञ्चयः न कर्त्तव्यः (‘दातव्यं भोक्तव्यं धनविषये सञ्चयो न कर्त्तव्यः’)।
(धन को देना और भोगना चाहिए, उसका संचय नहीं करना चाहिए।)
प्र. जलमध्ये पुष्पाञ्जलिं दत्वा क्षणं कः स्थितः?
उत्तर: समुद्राह्वानार्थं प्रेषितः ब्राह्मणः जलमध्ये पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा क्षणं स्थितः।
(समुद्र को बुलाने भेजा गया ब्राह्मण जल के बीच पुष्पाञ्जलि देकर क्षण भर खड़ा रहा।)
प्र. समुद्रः राज्ञे किमर्थं रत्नचतुष्टयं दत्तवान्?
उत्तर: समुद्रः राज्ञे (यज्ञस्य) व्ययार्थं रत्नचतुष्टयं दत्तवान्। विक्रमेण आह्वानार्थं ब्राह्मणः प्रेषितः, अतः तेन कृता सम्भावना (सम्मानः) समुद्रेण प्राप्ता; मित्रस्य लक्षणम् एतत् यत् समये दानमानादि क्रियते।
(समुद्र ने राजा को यज्ञ के खर्च के लिए चार रत्न दिए, क्योंकि राजा ने उसे सम्मान से बुलाया था और समय पर दान-मान करना मित्र का लक्षण है।)
प्र. द्वितीयरत्नेन किम् उत्पद्यते?
उत्तर: द्वितीयरत्नेन अमृततुल्यं भोजनादिकम् उत्पद्यते।
(दूसरे रत्न से अमृत के समान भोजन आदि उत्पन्न होता है।)
प्र. प्रीतिलक्षणं कतिविधं भवति?
उत्तर: प्रीतिलक्षणं षड्विधं भवति: ददाति, प्रतिगृह्णाति, गुह्यम् आख्याति, पृच्छति, भुङ्क्ते, भोजयते च।
(प्रीति के लक्षण छह प्रकार के होते हैं: देना, लेना, गुप्त बात कहना, पूछना, खाना और खिलाना।)
2 रिक्तस्थानानि पूरयत
| प्रश्न | पूरा वाक्य (रिक्त स्थान का पद मोटे अक्षरों में) |
|---|---|
| (क) | उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम्। |
| (ख) | दातव्यं भोक्तव्यं धनविषये सञ्चयो न कर्त्तव्यः। |
| (ग) | ततः शिल्पिभिरतीव मनोहरो मण्डपः कारितः। |
| (घ) | भो समुद्र! विक्रमार्को राजा यज्ञं करोति। |
| (ङ) | तस्मै राज्ञे व्ययार्थं रत्नचतुष्टयं दास्यामि। |
| (च) | यद्रत्नं चतुरङ्गबलं ददाति तद् ग्रहीष्यामः। |
| (छ) | सर्वेषां प्राणिनामनेनैव प्राणधारणं भवति। |
3 अधोलिखितानां पदानां वाक्येषु प्रयोगं कुरुत
| पद | वाक्य-प्रयोग | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| वित्तानाम् | उपार्जितानां वित्तानां त्यागः एव रक्षणम्। | कमाए धन का त्याग ही रक्षा है। |
| शिल्पिभिः | शिल्पिभिः अतीव मनोहरः मण्डपः कारितः। | कारीगरों ने बहुत सुन्दर मण्डप बनाया। |
| गिरौ | गिरौ कलापी नृत्यति। | पर्वत पर मोर नाचता है। |
| एतेषाम् | एतेषां रत्नानां माहात्म्यं ब्राह्मणः अकथयत्। | इन रत्नों की महिमा ब्राह्मण ने बताई। |
| दातव्यम् | धनं याचकेभ्यः दातव्यम्। | धन याचकों को देना चाहिए। |
| रोचते | मह्यं संस्कृतं रोचते। | मुझे संस्कृत अच्छी लगती है। (रुच् के योग में चतुर्थी: मह्यम्) |
4 प्रकृतिप्रत्ययविभागः क्रियताम्
| पद | प्रकृति (धातु / उपसर्ग) | प्रत्यय |
|---|---|---|
| उपक्रान्तवान् | उप + √क्रम् | क्तवतु |
| विधाय | वि + √धा | ल्यप् |
| गत्वा | √गम् | क्त्वा |
| गृहीत्वा | √ग्रह् | क्त्वा |
| स्थितः | √स्था | क्त |
| व्यतिक्रम्य | वि + अति + √क्रम् | ल्यप् |
| दातव्यम् | √दा | तव्यत् |
5 सन्धिविच्छेदं कुरुत
| पद | सन्धि-विच्छेद | सन्धि |
|---|---|---|
| तेनैव | तेन + एव | वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ) |
| यच्चोक्तम् | यत् + च + उक्तम् | श्चुत्व व्यञ्जन सन्धि (त् → च्) और गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ) |
| तस्येप्सितम् | तस्य + ईप्सितम् | गुण स्वर सन्धि (अ + ई = ए) |
| चैव | च + एव | वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ) |
| यच्च | यत् + च | श्चुत्व व्यञ्जन सन्धि (त् → च्) |
| तदपि | तत् + अपि | जश्त्व व्यञ्जन सन्धि (त् → द्) |
| सर्वापि | सर्वा + अपि | दीर्घ स्वर सन्धि (आ + अ = आ) |
| सोऽपि | सः + अपि | विसर्ग सन्धि (उत्व, फिर पूर्वरूप) |
| प्राप्तैव | प्राप्ता + एव | वृद्धि स्वर सन्धि (आ + ए = ऐ) |
| चेदस्मिन् | चेत् + अस्मिन् | जश्त्व व्यञ्जन सन्धि (त् → द्) |
| तच्छ्रुत्वा | तत् + श्रुत्वा | व्यञ्जन सन्धि (श्चुत्व: त् → च्; फिर श् → छ्) |
| त्वय्येवम् | त्वयि + एवम् | यण् स्वर सन्धि (इ + ए = ये) |
6 सप्रसङ्गं हिन्दीभाषया व्याख्या कार्या
उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम्।
तटाकोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम्॥
प्रसङ्ग: यह श्लोक हमारी पाठ्यपुस्तक शाश्वती (द्वितीयो भागः) के ‘विक्रमस्यौदार्यम्’ पाठ से लिया गया है, जो ‘सिंहासनद्वात्रिंशिका’ से सङ्कलित है। संसार को असार मानकर राजा विक्रम सोचते हैं कि कमाया धन दान और भोग के बिना सफल नहीं होता। इसी विचार की पुष्टि में यह श्लोक कहा गया है।
व्याख्या: जैसे तालाब के भीतर भरे जल की रक्षा उसके निकास (परीवाह) से होती है, वैसे ही कमाए गए धन की रक्षा उसके त्याग (दान) से ही होती है। तालाब का पानी बाहर न निकले तो वह सड़ जाता है या किनारे तोड़कर बह जाता है। उसी प्रकार धन केवल जोड़ा जाए, दान और उपयोग में न लगे, तो वह नष्ट हो जाता है।
विशेष: (1) ‘इव’ शब्द से तुलना होने के कारण उपमा अलङ्कार है। (2) अनुष्टुप् छन्द (हर चरण में 8 अक्षर)। (3) इसी विचार से विक्रम ने सर्वस्वदक्षिण यज्ञ किया।
ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति।
भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम्॥
प्रसङ्ग: यह श्लोक ‘विक्रमस्यौदार्यम्’ पाठ से लिया गया है। राजा विक्रम ने समुद्र को यज्ञ में बुलाने के लिए एक ब्राह्मण भेजा। लौटते समय ब्राह्मणरूपी समुद्र ने उससे कहा कि राजा का सम्मान उसे मिल गया, क्योंकि समय पर दान-मान करना मित्र का लक्षण है। इसी प्रसङ्ग में समुद्र मित्रता के लक्षण बताता है।
व्याख्या: प्रीति (मित्रता) के छह लक्षण हैं: मित्र को कुछ देना, मित्र से कुछ लेना, अपनी गुप्त बात मित्र को बताना, मित्र से उसकी गुप्त बात पूछना, मित्र के यहाँ भोजन करना और मित्र को अपने यहाँ भोजन कराना। जहाँ ये छह व्यवहार हों, वहाँ सच्ची मित्रता है।
विशेष: (1) अनुष्टुप् छन्द (हर चरण में 8 अक्षर)। (2) लेन-देन, विश्वास और साथ भोजन, ये मित्रता के आधार बताए गए हैं। (3) ‘चैव’ = च + एव (वृद्धि सन्धि); ‘षड्विधम्’ = षट् + विधम् (जश्त्व)।
7 अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं कुरुत
| समस्त पद | विग्रह | समास |
|---|---|---|
| विक्रमतुल्यम् | विक्रमेण तुल्यम् | तृतीया तत्पुरुष |
| क्रियाविधिज्ञम् | क्रियाविधिं जानाति इति | उपपद तत्पुरुष |
| सकलगुणनिवासः | सकलानां गुणानां निवासः | षष्ठी तत्पुरुष |
| यज्ञसामग्री | यज्ञस्य सामग्री | षष्ठी तत्पुरुष |
| समुद्रतीरम् | समुद्रस्य तीरम् | षष्ठी तत्पुरुष |
| जलमध्ये | जलस्य मध्ये | षष्ठी तत्पुरुष |
| पुष्पाञ्जलिम् | पुष्पाणाम् अञ्जलिम् | षष्ठी तत्पुरुष |
| देदीप्यमानशरीरः | देदीप्यमानं शरीरं यस्य सः | बहुव्रीहि |
| ययार्थम् (पाठ में: तस्मै राज्ञे व्ययार्थं …) | व्ययाय इदम् | चतुर्थी तत्पुरुष |
| यज्ञसमाप्तिः | यज्ञस्य समाप्तिः | षष्ठी तत्पुरुष |
| गुणकथनम् | गुणानां कथनम् | षष्ठी तत्पुरुष |
| ब्राह्मणसमूहः | ब्राह्मणानां समूहः | षष्ठी तत्पुरुष |
| प्राणधारणम् | प्राणानां धारणम् | षष्ठी तत्पुरुष |
| राजसमीपम् | राज्ञः समीपम् | षष्ठी तत्पुरुष |
‘विक्रमतुल्यम्’ का षष्ठी विग्रह (विक्रमस्य तुल्यम्) भी व्याकरण में मान्य है।