कक्षा 12 संस्कृत ऐच्छिक (शाश्वती द्वितीयो भागः) सप्तमः पाठः “विक्रमस्यौदार्यम्” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: सन्दर्भग्रन्थ, कथा का क्रम, चार रत्न, पाँच श्लोकों का भाव, सन्धि-समास-प्रत्यय, छन्द और सूक्तियाँ एक जगह।
1 पाठ एक नज़र में
| बिंदु | तथ्य |
|---|---|
| सन्दर्भग्रन्थ | सिंहासनद्वात्रिंशिका: 32 मनोरञ्जक कथाओं का संग्रह |
| रचयिता | पुस्तक कोई नाम नहीं देती |
| तीन पाठ | केवल गद्यमय, केवल पद्यमय, गद्य-पद्यमय |
| श्रोता और समय | धारा नगरी के राजा भोज; ग्रन्थ भोज (1018-1063) के अनन्तर |
| फ्रेम-कथा | टीले की खुदाई में मिला विक्रमादित्य का सिंहासन; 32 पुत्तलिकाएँ भोज को बैठने से रोकती हैं |
| मुख्य संदेश | विक्रम का सहज औदार्य: धन का त्याग ही उसकी रक्षा है |
| सन्दर्भ (संस्कृत में) | ‘विक्रमस्यौदार्यम्’ इति पाठः ‘सिंहासनद्वात्रिंशिका’ इति कथासङ्ग्रहात् सङ्कलितः। |
2 कथा का क्रम
- भोज सिंहासन पर बैठने चले; एक अन्य पुत्तलिका: जिसकी उदारता विक्रम जैसी हो, वही बैठे
- विक्रम का चिन्तन: संसार असार; धन दान-भोग के बिना सफल नहीं
- सर्वस्वदक्षिण यज्ञ: शिल्पियों से मण्डप, यज्ञसामग्री, देव-मुनि-गन्धर्व-यक्ष-सिद्ध आमन्त्रित
- ब्राह्मण समुद्रतीर गया, षोडशोपचार पूजा, पुष्पाञ्जलि; कोई उत्तर नहीं
- लौटते समय देदीप्यमानशरीर समुद्र ब्राह्मणरूप में आया: सम्मान मिल गया
- समुद्र ने यज्ञ के व्यय के लिए चार रत्न दिए
- ब्राह्मण पहुँचा तो यज्ञ समाप्त; राजा ने एक रत्न चुनने को कहा
- घर में पुत्र, पिता, भार्या, स्नुषा में विवाद
- राजा ने चारों रत्न दे दिए; भोज तूष्णीम् (चुप) रहे
3 चार रत्न और चार माँगें
| रत्न | फल |
|---|---|
| प्रथम | यद्वस्तु स्मर्यते तद्ददाति (जो याद करो वही देता है) |
| द्वितीय | अमृततुल्यं भोजनादिकम् |
| तृतीय | चतुरङ्गबलम् (घुड़सवार, रथसवार, हाथीसवार, पैदल) |
| चतुर्थ | दिव्याभरणानि |
| वक्ता | माँग | तर्क |
|---|---|---|
| पुत्र | चतुरङ्गबल वाला रत्न | सुख से राज्य कर सकेंगे |
| पिता | जिससे धन मिले | बुद्धिमता राज्यं न प्रार्थनीयम्; धनेन सर्वमपि लभ्यते |
| भार्या | षड्रसान् सूते | अन्न से ही प्राणधारण |
| स्नुषा | रत्नाभरणादिकं सूते | (तर्क नहीं) |
4 पाँचों श्लोक: भाव और छन्द
| श्लोक | आरम्भ | भाव | छन्द / अलङ्कार |
|---|---|---|---|
| 1 | उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं | लक्ष्मी उत्साही, फुर्तीले, कर्मकुशल, व्यसनहीन, शूर, कृतज्ञ, दृढ़निश्चयी के पास स्वयं रहती है | उपजाति |
| 2 | उपार्जितानां वित्तानां | धन का त्याग ही रक्षा, जैसे तालाब के जल का परीवाह | अनुष्टुप्; उपमा (इव) |
| 3 | दातव्यं भोक्तव्यं | धन दो और भोगो, सञ्चय नहीं; मधुमक्खियों का शहद दूसरे ले जाते हैं | आर्या (मात्रिक; CBSE सूची से बाहर) |
| 4 | ददाति प्रतिगृह्णाति | प्रीति के छह लक्षण: देना, लेना, गुप्त कहना, पूछना, खाना, खिलाना | अनुष्टुप् |
| 5 | गिरौ कलापी गगने पयोदः | मोर-बादल, कमल-सूर्य, कुमुद-चन्द्र: मित्र के लिए कोई दूर नहीं | उपजाति |
श्लोक 1 का अन्वय: लक्ष्मीः स्वयम् उत्साहसम्पन्नम् अदीर्घसूत्रम् क्रियाविधिज्ञम् शूरम् कृतज्ञम् दृढनिश्चयम् व्यसनेषु च असक्तम् वासहेतोः वाञ्छति।
छन्द-लक्षण: अनुष्टुप् = हर चरण में 8 अक्षर; उपजाति = इन्द्रवज्रा (त त ज ग ग) और उपेन्द्रवज्रा (ज त ज ग ग) के 11 अक्षरों वाले चरणों का मेल; वसन्ततिलका = 14 अक्षर, त भ ज ज ग ग (योग्यताविस्तार: पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति)। पुस्तक छन्द नहीं बताती; ये पहचानें अक्षर गिनकर की गई हैं।
5 अभ्यास का व्याकरण
| प्रकार | पद |
|---|---|
| प्रत्यय | उपक्रान्तवान् (उप+क्रम्+क्तवतु), विधाय (वि+धा+ल्यप्), गत्वा (गम्+क्त्वा), गृहीत्वा (ग्रह्+क्त्वा), स्थितः (स्था+क्त), व्यतिक्रम्य (वि+अति+क्रम्+ल्यप्), दातव्यम् (दा+तव्यत्) |
| वृद्धि | तेनैव, चैव, प्राप्तैव (… + एव) |
| गुण | तस्येप्सितम् (तस्य + ईप्सितम्) |
| दीर्घ / यण् | सर्वापि (सर्वा + अपि); त्वय्येवम् (त्वयि + एवम्) |
| व्यञ्जन | यच्च, यच्चोक्तम् (श्चुत्व); तदपि, चेदस्मिन् (जश्त्व); तच्छ्रुत्वा (तत् + श्रुत्वा) |
| विसर्ग | सोऽपि (सः + अपि: उत्व, पूर्वरूप) |
| षष्ठी तत्पुरुष | सकलगुणनिवासः, यज्ञसामग्री, समुद्रतीरम्, जलमध्ये, पुष्पाञ्जलिम्, यज्ञसमाप्तिः, गुणकथनम्, ब्राह्मणसमूहः, प्राणधारणम्, राजसमीपम् |
| अन्य समास | विक्रमतुल्यम् (विक्रमेण तुल्यम्, तृतीया तत्पुरुष); क्रियाविधिज्ञम् (क्रियाविधिं जानाति इति, उपपद); देदीप्यमानशरीरः (देदीप्यमानं शरीरं यस्य सः, बहुव्रीहि); व्ययार्थम् (व्ययाय इदम्, चतुर्थी तत्पुरुष) |
| अव्यय | तूष्णीम्, यावत् … तावत्, एकदा, पुनः, अतीव, क्षणम्, स्वयम्, विना, चेत्, तर्हि |
| उपपद-विभक्ति | विना + तृतीया (दानभोगैर्विना); रुच् + चतुर्थी (तुभ्यं रोचते); दा + चतुर्थी (तस्मै राज्ञे दास्यामि); अग्रे/मध्ये + षष्ठी |
6 सूक्तियाँ
- यस्त्वर्थिनां पूरयति, तस्येप्सितं देवः सम्पादयति: याचकों की इच्छा पूरी करने वाले की इच्छा देव पूरी करता है
- उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम्: कमाए धन का दान ही उसकी रक्षा
- एतदेव सुहृदो लक्षणं यत्समये दानमानादि क्रियते: समय पर दान-मान मित्र का लक्षण
- यो यस्य मित्रं न हि तस्य दूरम्: जो जिसका मित्र, उसके लिए वह दूर नहीं
- बुद्धिमता राज्यं न प्रार्थनीयम्: बुद्धिमान राज्य न माँगे
- सर्वेषां प्राणिनामन्नेनैव प्राणधारणं भवति: सबका जीवन अन्न से
7 योग्यताविस्तार एक नज़र में
| विषय | सूक्ति (आरम्भ) | सन्दर्भ (पुस्तक) |
|---|---|---|
| मित्रम् | मित्रं प्रीतिरसायनं …; विपत् ही कसौटी | (नहीं दिया) |
| मित्रम् | न मातरि न दारेषु … | कवितामृतकूप-88 |
| मित्रम् | न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति … | नीतिकल्पतरु-9.141 |
| मित्रम् | केनामृतमिदं सृष्टं … | पञ्चतन्त्रम्-2.60 |
| औदार्यम् | अयं निजः परो वेति … वसुधैव कुटुम्बकम् | पञ्चतन्त्रम्-5.305 |
| दानम् | धनानि जीवितं चैव परार्थे … | (नहीं दिया) |
| दानम् | परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः … | विक्रर्मोवशीयम्-66 (जैसा छपा है) |
| दानम् | अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् … | (नहीं दिया) |
| दानम् | श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन … | नीतिशतकम्-1.72 |
| दानम् | पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति … | नीतिशतकम्-1.74 |
इसी अध्याय की बाक़ी सामग्री