Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 7 विक्रमस्यौदार्यम् Short Notes

कक्षा 12 संस्कृत ऐच्छिक (शाश्वती द्वितीयो भागः) सप्तमः पाठः “विक्रमस्यौदार्यम्” का त्वरित पुनरावृत्ति सार: सन्दर्भग्रन्थ, कथा का क्रम, चार रत्न, पाँच श्लोकों का भाव, सन्धि-समास-प्रत्यय, छन्द और सूक्तियाँ एक जगह।

1 पाठ एक नज़र में

बिंदु तथ्य
सन्दर्भग्रन्थ सिंहासनद्वात्रिंशिका: 32 मनोरञ्जक कथाओं का संग्रह
रचयिता पुस्तक कोई नाम नहीं देती
तीन पाठ केवल गद्यमय, केवल पद्यमय, गद्य-पद्यमय
श्रोता और समय धारा नगरी के राजा भोज; ग्रन्थ भोज (1018-1063) के अनन्तर
फ्रेम-कथा टीले की खुदाई में मिला विक्रमादित्य का सिंहासन; 32 पुत्तलिकाएँ भोज को बैठने से रोकती हैं
मुख्य संदेश विक्रम का सहज औदार्य: धन का त्याग ही उसकी रक्षा है
सन्दर्भ (संस्कृत में) ‘विक्रमस्यौदार्यम्’ इति पाठः ‘सिंहासनद्वात्रिंशिका’ इति कथासङ्ग्रहात् सङ्कलितः।

2 कथा का क्रम

  1. भोज सिंहासन पर बैठने चले; एक अन्य पुत्तलिका: जिसकी उदारता विक्रम जैसी हो, वही बैठे
  2. विक्रम का चिन्तन: संसार असार; धन दान-भोग के बिना सफल नहीं
  3. सर्वस्वदक्षिण यज्ञ: शिल्पियों से मण्डप, यज्ञसामग्री, देव-मुनि-गन्धर्व-यक्ष-सिद्ध आमन्त्रित
  4. ब्राह्मण समुद्रतीर गया, षोडशोपचार पूजा, पुष्पाञ्जलि; कोई उत्तर नहीं
  5. लौटते समय देदीप्यमानशरीर समुद्र ब्राह्मणरूप में आया: सम्मान मिल गया
  6. समुद्र ने यज्ञ के व्यय के लिए चार रत्न दिए
  7. ब्राह्मण पहुँचा तो यज्ञ समाप्त; राजा ने एक रत्न चुनने को कहा
  8. घर में पुत्र, पिता, भार्या, स्नुषा में विवाद
  9. राजा ने चारों रत्न दे दिए; भोज तूष्णीम् (चुप) रहे

3 चार रत्न और चार माँगें

रत्न फल
प्रथम यद्वस्तु स्मर्यते तद्ददाति (जो याद करो वही देता है)
द्वितीय अमृततुल्यं भोजनादिकम्
तृतीय चतुरङ्गबलम् (घुड़सवार, रथसवार, हाथीसवार, पैदल)
चतुर्थ दिव्याभरणानि
वक्ता माँग तर्क
पुत्र चतुरङ्गबल वाला रत्न सुख से राज्य कर सकेंगे
पिता जिससे धन मिले बुद्धिमता राज्यं न प्रार्थनीयम्; धनेन सर्वमपि लभ्यते
भार्या षड्रसान् सूते अन्न से ही प्राणधारण
स्नुषा रत्नाभरणादिकं सूते (तर्क नहीं)

4 पाँचों श्लोक: भाव और छन्द

श्लोक आरम्भ भाव छन्द / अलङ्कार
1 उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं लक्ष्मी उत्साही, फुर्तीले, कर्मकुशल, व्यसनहीन, शूर, कृतज्ञ, दृढ़निश्चयी के पास स्वयं रहती है उपजाति
2 उपार्जितानां वित्तानां धन का त्याग ही रक्षा, जैसे तालाब के जल का परीवाह अनुष्टुप्; उपमा (इव)
3 दातव्यं भोक्तव्यं धन दो और भोगो, सञ्चय नहीं; मधुमक्खियों का शहद दूसरे ले जाते हैं आर्या (मात्रिक; CBSE सूची से बाहर)
4 ददाति प्रतिगृह्णाति प्रीति के छह लक्षण: देना, लेना, गुप्त कहना, पूछना, खाना, खिलाना अनुष्टुप्
5 गिरौ कलापी गगने पयोदः मोर-बादल, कमल-सूर्य, कुमुद-चन्द्र: मित्र के लिए कोई दूर नहीं उपजाति

श्लोक 1 का अन्वय: लक्ष्मीः स्वयम् उत्साहसम्पन्नम् अदीर्घसूत्रम् क्रियाविधिज्ञम् शूरम् कृतज्ञम् दृढनिश्चयम् व्यसनेषु च असक्तम् वासहेतोः वाञ्छति।

छन्द-लक्षण: अनुष्टुप् = हर चरण में 8 अक्षर; उपजाति = इन्द्रवज्रा (त त ज ग ग) और उपेन्द्रवज्रा (ज त ज ग ग) के 11 अक्षरों वाले चरणों का मेल; वसन्ततिलका = 14 अक्षर, त भ ज ज ग ग (योग्यताविस्तार: पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति)। पुस्तक छन्द नहीं बताती; ये पहचानें अक्षर गिनकर की गई हैं।

5 अभ्यास का व्याकरण

प्रकार पद
प्रत्यय उपक्रान्तवान् (उप+क्रम्+क्तवतु), विधाय (वि+धा+ल्यप्), गत्वा (गम्+क्त्वा), गृहीत्वा (ग्रह्+क्त्वा), स्थितः (स्था+क्त), व्यतिक्रम्य (वि+अति+क्रम्+ल्यप्), दातव्यम् (दा+तव्यत्)
वृद्धि तेनैव, चैव, प्राप्तैव (… + एव)
गुण तस्येप्सितम् (तस्य + ईप्सितम्)
दीर्घ / यण् सर्वापि (सर्वा + अपि); त्वय्येवम् (त्वयि + एवम्)
व्यञ्जन यच्च, यच्चोक्तम् (श्चुत्व); तदपि, चेदस्मिन् (जश्त्व); तच्छ्रुत्वा (तत् + श्रुत्वा)
विसर्ग सोऽपि (सः + अपि: उत्व, पूर्वरूप)
षष्ठी तत्पुरुष सकलगुणनिवासः, यज्ञसामग्री, समुद्रतीरम्, जलमध्ये, पुष्पाञ्जलिम्, यज्ञसमाप्तिः, गुणकथनम्, ब्राह्मणसमूहः, प्राणधारणम्, राजसमीपम्
अन्य समास विक्रमतुल्यम् (विक्रमेण तुल्यम्, तृतीया तत्पुरुष); क्रियाविधिज्ञम् (क्रियाविधिं जानाति इति, उपपद); देदीप्यमानशरीरः (देदीप्यमानं शरीरं यस्य सः, बहुव्रीहि); व्ययार्थम् (व्ययाय इदम्, चतुर्थी तत्पुरुष)
अव्यय तूष्णीम्, यावत् … तावत्, एकदा, पुनः, अतीव, क्षणम्, स्वयम्, विना, चेत्, तर्हि
उपपद-विभक्ति विना + तृतीया (दानभोगैर्विना); रुच् + चतुर्थी (तुभ्यं रोचते); दा + चतुर्थी (तस्मै राज्ञे दास्यामि); अग्रे/मध्ये + षष्ठी

6 सूक्तियाँ

  • यस्त्वर्थिनां पूरयति, तस्येप्सितं देवः सम्पादयति: याचकों की इच्छा पूरी करने वाले की इच्छा देव पूरी करता है
  • उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम्: कमाए धन का दान ही उसकी रक्षा
  • एतदेव सुहृदो लक्षणं यत्समये दानमानादि क्रियते: समय पर दान-मान मित्र का लक्षण
  • यो यस्य मित्रं न हि तस्य दूरम्: जो जिसका मित्र, उसके लिए वह दूर नहीं
  • बुद्धिमता राज्यं न प्रार्थनीयम्: बुद्धिमान राज्य न माँगे
  • सर्वेषां प्राणिनामन्नेनैव प्राणधारणं भवति: सबका जीवन अन्न से

7 योग्यताविस्तार एक नज़र में

विषय सूक्ति (आरम्भ) सन्दर्भ (पुस्तक)
मित्रम् मित्रं प्रीतिरसायनं …; विपत् ही कसौटी (नहीं दिया)
मित्रम् न मातरि न दारेषु … कवितामृतकूप-88
मित्रम् न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति … नीतिकल्पतरु-9.141
मित्रम् केनामृतमिदं सृष्टं … पञ्चतन्त्रम्-2.60
औदार्यम् अयं निजः परो वेति … वसुधैव कुटुम्बकम् पञ्चतन्त्रम्-5.305
दानम् धनानि जीवितं चैव परार्थे … (नहीं दिया)
दानम् परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः … विक्रर्मोवशीयम्-66 (जैसा छपा है)
दानम् अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् … (नहीं दिया)
दानम् श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन … नीतिशतकम्-1.72
दानम् पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति … नीतिशतकम्-1.74