NCERT शाश्वती द्वितीयो भागः (कक्षा 12 संस्कृत, ऐच्छिक) के अष्टमः पाठः “कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्” के अभ्यासः के सभी प्रश्न, पुस्तक के क्रम और शब्दों में, पूरे उत्तरों के साथ। संस्कृत प्रश्नों के उत्तर पहले संस्कृत में हैं, फिर कोष्ठक में हिंदी अर्थ। अंत में योग्यताविस्तार के तीनों कार्य भी हल हैं।
1 संस्कृतेन उत्तरं दीयताम्
प्र. सायं समये भगवान् भास्करः कुत्र जिगमिषुः भवति?
उत्तर: सायं समये भगवान् भास्करः अस्तं जिगमिषुः भवति। (शाम के समय सूर्य अस्त होने का इच्छुक होता है।)
प्र. अस्ताचलगमनकाले भास्करस्य वर्णः कीदृशः भवति?
उत्तर: अस्ताचलगमनकाले भास्करस्य वर्णः अरुणः (रक्तः) भवति; तदा सः सिन्दूरद्रवस्नातानाम् इव वरुणदिगवलम्बिनाम् अरुणवारिवाहानाम् अभ्यन्तरं प्रविशति। (अस्त होते समय सूर्य लाल होता है और सिन्दूर के घोल में नहाए-से लाल बादलों में प्रवेश करता है।)
प्र. नीडेषु के प्रतिनिवर्तन्ते?
उत्तर: नीडेषु कलविङ्काः (चटकाः) प्रतिनिवर्तन्ते। (घोंसलों में गौरैया पक्षी लौटते हैं।)
प्र. शिववीरस्य विश्वासपात्रं किं स्थानं प्रयाति स्म?
उत्तर: शिववीरस्य विश्वासपात्रं सिंहदुर्गात् तोरणदुर्गं प्रयाति स्म। (शिववीर का विश्वासपात्र सिंहदुर्ग से तोरणदुर्ग जा रहा था।)
प्र. प्रतिक्षणमधिकाधिकां श्यामतां कानि कलयन्ति?
उत्तर: वनानि प्रतिक्षणम् अधिकाधिकां श्यामतां कलयन्ति। (वन पल-पल अधिक काले होते जाते हैं।)
प्र. शिववीरविश्वासपात्रस्य उष्णीषं कीदृशमासीत्?
उत्तर: शिववीरविश्वासपात्रस्य उष्णीषं राजतसूत्रशिल्पकृतबहुलचाकचक्यं, वक्रं हरितं च आसीत्। (उसकी पगड़ी चाँदी के तार की कढ़ाई से खूब चमकने वाली, टेढ़ी बँधी हुई और हरी थी।)
प्र. मेघमाला कथं शोभते?
उत्तर: मेघमाला पर्वतश्रेणी इव शोभते। सा क्षणं सूक्ष्मविस्तारा, परतः प्रकटितशिखरिशिखरविडम्बना, अथ दर्शितदीर्घशुण्डमण्डितदिगन्तदन्तावलभयानकाकारा, ततः पारस्परिकसंश्लेषविहितमहान्धकारा च भूत्वा समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत्। (मेघमाला पर्वतों की कतार जैसी शोभित होती है: पहले छोटे फैलाव वाली, फिर पर्वत-शिखरों जैसी, फिर दिग्गजों जैसी भयानक, और अंत में आपस में मिलकर घना अँधेरा करते हुए उसने पूरा आकाश ढक लिया।)
2 समीचीनोत्तरसङ्ख्यां कोष्ठके लिखत
प्र. शिवराजविजयस्य रचयिता कः अस्ति? (क) बाणभट्टः (ख) श्रीहर्षः (ग) अम्बिकादत्तव्यासः (घ) माघः
उत्तर: (ग) अम्बिकादत्तव्यासः
प्र. कतिवर्षदेशीयो युवा हयेन पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि गच्छति स्म। (क) चतुर्दशवर्षदेशीयः (ख) द्वादशवर्षदेशीयः (ग) पञ्चदशवर्षदेशीयः (घ) षोडशवर्षदेशीयः
उत्तर: (घ) षोडशवर्षदेशीयः (लगभग सोलह वर्ष का)
प्र. शिववीरस्य विश्वासपात्रं किम् आदाय तोरणदुर्गं प्रयाति? (क) संवादम् आदाय (ख) पत्रम् आदाय (ग) पुष्पगुच्छम् आदाय (घ) अश्वम् आदाय
उत्तर: (ख) पत्रम् आदाय
3 रिक्तस्थानानि पूरयत
प्र. (क) अथाकस्मात् परितो मेघमाला …….. प्रादुरभूत्।
(ख) क्षणे क्षणे …….. खुराश्चिक्कणपाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्ति।
(ग) पदे पदे …….. वृक्षशाखाः सम्मुखमाघ्नन्ति।
(घ) कृतप्रतिज्ञोऽसौ …….. निजकार्यान्न विरमति।
उत्तर:
(क) अथाकस्मात् परितो मेघमाला पर्वतश्रेणीव प्रादुरभूत्।
(ख) क्षणे क्षणे हयस्य खुराश्चिक्कणपाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्ति।
(ग) पदे पदे दोधूयमानाः वृक्षशाखाः सम्मुखमाघ्नन्ति।
(घ) कृतप्रतिज्ञोऽसौ शिववीरचरो निजकार्यान्न विरमति।
4 पदों के अर्थ और वाक्य-प्रयोग
प्र. अधोलिखितानां पदानाम् अर्थान् विलिख्य वाक्येषु प्रयुञ्जत। भास्करः, मेघमाला, वनानि, मार्गः, वीरः, गगनतलम्, झञ्झावातः, मासः, सायम्।
उत्तर:
| पद | अर्थ | वाक्य-प्रयोग |
|---|---|---|
| भास्करः | सूर्य | सायंकाले भास्करः अस्तं गच्छति। |
| मेघमाला | बादलों की पंक्ति | वर्षाकाले आकाशे मेघमाला दृश्यते। |
| वनानि | जंगल (बहुवचन) | वनानि वृक्षैः शोभन्ते। |
| मार्गः | रास्ता | अयं मार्गः ग्रामं गच्छति। |
| वीरः | बहादुर | वीरः सङ्कटे अपि न बिभेति। |
| गगनतलम् | आकाश | रात्रौ गगनतले चन्द्रः शोभते। |
| झञ्झावातः | आँधी, तूफ़ान | झञ्झावातेन वृक्षाः कम्पन्ते। |
| मासः | महीना | एकस्मिन् वर्षे द्वादश मासाः भवन्ति। |
| सायम् | शाम को (अव्यय) | वयं सायं क्रीडाक्षेत्रे क्रीडामः। |
5 सन्धिविच्छेद और सन्धिनिर्देश
प्र. अधोलिखितानां पदानां सन्धिविच्छेदं कृत्वा सन्धिनिर्देशं कुरुत। तस्यैव, शिखराच्छिखराणि, कोऽपि, प्रादुरभूत्, अथाकस्मात्, कार्यान्न।
उत्तर:
| पद | सन्धिविच्छेद | सन्धि का नाम |
|---|---|---|
| तस्यैव | तस्य + एव | वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ) |
| शिखराच्छिखराणि | शिखरात् + शिखराणि | व्यञ्जन सन्धि: त् → च् (श्चुत्व), श् → छ् (छत्व) |
| कोऽपि | कः + अपि | विसर्ग सन्धि: पहले उत्व (कः → को), फिर पूर्वरूप (अ का लोप, ऽ) |
| प्रादुरभूत् | प्रादुः + अभूत् | विसर्ग सन्धि: रत्व (विसर्ग → र्) |
| अथाकस्मात् | अथ + अकस्मात् | दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ) |
| कार्यान्न | कार्यात् + न | व्यञ्जन सन्धि: अनुनासिक (आगे न होने से त् → न्) |
6 प्रकृतिप्रत्ययविभाग
प्र. अधोलिखितानां पदानां प्रकृतिप्रत्ययविभागं प्रदर्शयत। प्रयुक्तः, उत्थितः, उत्प्लुत्य, रुतैः, उपत्यकातः, उत्थितः, ग्रस्यमानः।
उत्तर:
| पद | प्रकृति + प्रत्यय | अर्थ |
|---|---|---|
| प्रयुक्तः | प्र + √युज् + क्त | प्रयोग किया गया, उत्पन्न |
| उत्थितः | उत् + √स्था + क्त | उठा हुआ |
| उत्प्लुत्य | उत् + √प्लु + ल्यप् | उछलकर |
| रुतैः | √रु + क्त (रुत, तृतीया बहुवचन) | शब्दों (चहचहाहट) से |
| उपत्यकातः | उपत्यका + तसिल् | उपत्यका (नीची भूमि) से |
| उत्थितः | उत् + √स्था + क्त | उठा हुआ |
| ग्रस्यमानः | √ग्रस् + शानच् (कर्मवाच्य में यक्) | निगला जाता हुआ |
7 अलङ्कारनिर्देश
प्र. अलङ्कारनिर्देशं कुरुत। (1) वदनाम्भोजेन (2) दिगन्तदन्तावलः (3) सिन्दूरद्रवस्नातानामिव वरुणदिगवलम्बिनाम्
उत्तर:
(1) वदनाम्भोजेन: रूपक अलङ्कार। वदनम् एव अम्भोजम्: मुख (उपमेय) पर कमल (उपमान) का अभेद आरोप है।
(2) दिगन्तदन्तावलः: रूपक अलङ्कार। दिगन्ता एव दन्तावलाः (पुस्तक का विग्रह): दिशाओं के छोरों पर हाथियों का अभेद आरोप है।
(3) सिन्दूरद्रवस्नातानामिव वरुणदिगवलम्बिनाम्: उत्प्रेक्षा अलङ्कार। पश्चिम दिशा के लाल बादलों में ‘मानो सिन्दूर के घोल में नहाए हों’ की सम्भावना की गई है; वाचक शब्द ‘इव’ है।
8 विग्रहवाक्य और समासनाम
प्र. विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनामानि निर्दिशत। मेघमाला, महान्धकारः, पर्वतश्रेणीः, महोत्साहः, विश्वासपात्रम्, हरितोष्णीषशोभितः।
उत्तर:
| समस्तपद | विग्रहवाक्य | समास |
|---|---|---|
| मेघमाला | मेघानां माला | षष्ठी तत्पुरुष |
| महान्धकारः | महान् चासौ अन्धकारः | कर्मधारय |
| पर्वतश्रेणीः | पर्वतानां श्रेणीः | षष्ठी तत्पुरुष |
| महोत्साहः | महान् चासौ उत्साहः | कर्मधारय |
| विश्वासपात्रम् | विश्वासस्य पात्रम् | षष्ठी तत्पुरुष |
| हरितोष्णीषशोभितः | हरितं च तत् उष्णीषम् = हरितोष्णीषम्; हरितोष्णीषेण शोभितः | तृतीया तत्पुरुष (पूर्वपद में कर्मधारय) |
9 पाठ्यांश का सार (हिन्दी में)
प्र. पाठ्यांशस्य सारं हिन्दीभाषया आङ्ग्लभाषया वा लिखत।
उत्तर: यह पाठ अम्बिकादत्तव्यास के ऐतिहासिक उपन्यास ‘शिवराजविजयम्’ के प्रथम विराम के चतुर्थ निःश्वास से लिया गया है। आषाढ मास की सन्ध्या है। अस्त होता सूर्य पश्चिम के लाल बादलों में प्रवेश कर गया है, जो मानो सिन्दूर के घोल में नहाए हुए हैं। गौरैया पक्षी घोंसलों में लौट रहे हैं और वन पल-पल काले होते जा रहे हैं। अचानक पर्वतश्रेणी जैसी मेघमाला प्रकट होती है, और अपने रूप बदलते हुए पूरे आकाश को ढक लेती है।
इसी समय लगभग सोलह वर्ष का एक गोरा, सुगठित, घुँघराले बालों वाला युवक घोड़े पर पर्वतों के ऊपर-ऊपर जा रहा है। दूर से आने की थकान से उसके मुख पर पसीने की बूँदें मोतियों-सी चमक रही हैं, पर उसके प्रसन्न मुख पर दृढ संकल्प का उत्साह है। वह चाँदी के तार की कढ़ाई वाली हरी पगड़ी और हरा अंगरखा पहने है। वह शिववीर (शिवाजी) का विश्वासपात्र दूत है और सिंहदुर्ग से उन्हीं का पत्र लेकर तोरणदुर्ग जा रहा है।
तभी भारी आँधी उठती है। सन्ध्या का अँधेरा मेघमाला से दुगुना और फिर आँधी से उड़ी धूल, पत्तों और पराग से फिर दुगुना हो जाता है। पर्वत के बाद पर्वत, वन के बाद वन, ऊँची-नीची भूमियाँ हैं; कोई सीधा रास्ता नहीं, रास्ता दिखता भी नहीं। घोड़े के खुर चिकने पत्थरों पर फिसलते हैं, हिलती शाखाएँ सामने से चोट करती हैं, और पेड़ों, झरनों और प्राणियों के भयानक शब्द से आकाश मानो निगल लिया गया है। फिर भी “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्” (या तो देह त्याग दूँगा या कार्य सिद्ध करूँगा) की प्रतिज्ञा करने वाला शिववीर का दूत अपने कार्य से नहीं रुकता। पाठ बताता है कि दृढसंकल्प, विश्वासपात्र और कर्मठ व्यक्ति को कोई मानवीय या प्राकृतिक बाधा अपने लक्ष्य से नहीं रोक सकती।
10 पाठ्यांश के अव्यय
प्र. पाठ्यांशे प्रयुक्तानि अव्ययानि चित्वा लिखत।
उत्तर: च, सायम्, अस्तम्, इव, प्रतिक्षणम्, अथ, अकस्मात्, परितः, परतः, ततः, उपर्युपरि, स्म, एव, अपि, तावत्, पुनः, इह, न, सम्मुखम्, परम्, वा, इति।
(तसिल्-प्रत्ययान्त पद भी अव्यय होते हैं: पर्वतश्रेणीतः, अधित्यकातः, उपत्यकातः। “क्षणं सूक्ष्मविस्तारा” का क्षणम् अव्यय नहीं, ‘क्षण’ शब्द की कालवाचक द्वितीया है।)
11 योग्यताविस्तार
प्र. शिवाजी इत्यस्य कथामाधारीकृत्य संस्कृते, अन्यासु भारतीय-भाषासु च लिखितानां कथानकानां ग्रन्थानां वा सूचना सङ्गृहीतव्या। तद्यथा संस्कृते ‘श्रीशिवराज्योदयं’ नाम महाकाव्यम् अस्ति।
उत्तर: संस्कृत में शिवाजी की कथा पर आधारित दो रचनाएँ पुस्तक में आती हैं: अम्बिकादत्तव्यास का ऐतिहासिक उपन्यास ‘शिवराजविजयम्’ (यही पाठ जिससे लिया गया है) और महाकाव्य ‘श्रीशिवराज्योदयम्’। अन्य भारतीय भाषाओं के ग्रन्थों की सूची विद्यार्थी अपने पुस्तकालय से एकत्र करें।
प्र. द्वादशमासानां नामानि ज्ञेयानि, अस्मिन् पाठे कस्य मासस्य वर्णनं कृतम्, तेन कथाप्रसङ्गे कः विशेषः समुत्पन्न इति निरूपणीयम्।
उत्तर: बारह मास (सामान्य ज्ञान): चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, आषाढः, श्रावणः, भाद्रपदः, आश्विनः, कार्तिकः, मार्गशीर्षः, पौषः, माघः, फाल्गुनः।
पाठ में आषाढ मास का वर्णन है (“मासोऽयमाषाढः”)। आषाढ से वर्षा (मानसून) का आगमन माना जाता है (सामान्य ज्ञान); पाठ में इसी मास में अचानक मेघमाला, आँधी और घना अँधेरा आता है। साधारण सन्ध्या भयानक बन जाती है और दूत की यात्रा कठिन परीक्षा बन जाती है, जिससे उसका दृढ संकल्प सामने आता है।
प्र. अस्मिन् पाठे निसर्गस्य (प्रकृतेः) कीदृशं स्वरूपं चित्रितं, तस्माच्च घटनाचक्रं कथं परिवर्तते इति प्रतिपादनीयम्।
उत्तर: पाठ में प्रकृति पहले शान्त और सुन्दर है (लाल बादल, लौटते पक्षी, काले होते वन), फिर रौद्र और भयानक हो जाती है (पर्वतश्रेणी-सी मेघमाला, आँधी, दुगुना-चौगुना अँधेरा, दुर्गम मार्ग, फिसलते खुर, भयानक शब्द)। प्रकृति के इसी बदलाव से घटनाचक्र बदलता है: एक साधारण यात्रा प्राणों की बाज़ी वाला संघर्ष बन जाती है, और नायक की प्रतिज्ञा “कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्” का महत्त्व प्रकट होता है।