Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 8 कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम् Notes in Hindi

Contents hide
इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का सन्दर्भग्रन्थ (शिवराजविजयम्) और रचयिता (अम्बिकादत्तव्यास)
  • पाठ के पाँचों अंशों का शुद्ध मूल पाठ, पुस्तक के शब्दार्थ, सरल क्रम और हिंदी अनुवाद
  • लम्बे समस्त पदों को खोलकर समझना, हर अंश के सन्धि, समास, प्रत्यय और लकार
  • पाठ के अलङ्कार (रूपक, उत्प्रेक्षा, उपमा), उपपद-विभक्ति और सारे अव्यय
  • शिववीर के दूत का चरित्र-चित्रण, प्रकृति-चित्रण, सूक्ति और योग्यताविस्तार
शिवराजविजयम्अम्बिकादत्तव्यासआषाढमेघमालाषोडशवर्षदेशीयःशिववीरसिंहदुर्गतोरणदुर्गपत्रझञ्झावातअधित्यकाउपत्यकासादी

1 पाठ-परिचय: सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता

प्रस्तुत पाठ अम्बिकादत्तव्यास द्वारा रचित ‘शिवराजविजयम्’ नामक ऐतिहासिक उपन्यास के प्रथम विराम के चतुर्थ निःश्वास से संकलित है।

पाठ-परिचय, शाश्वती पृष्ठ 75

  • यह पाठ ‘शिवराजविजयम्’ से लिया गया है। पुस्तक इसे ऐतिहासिक उपन्यास कहती है
  • स्थान: उपन्यास के प्रथम विराम का चतुर्थ निःश्वास (यानी पहले भाग का चौथा खण्ड)
  • रचयिता अम्बिकादत्तव्यास बहुमुखी प्रतिभा के धनी थे
  • उन्होंने संस्कृत व हिन्दी में शताधिक (सौ से अधिक) ग्रन्थों की रचना की
  • उनकी कृतियों की अद्भुत कल्पनाशक्ति और पात्रों के चरित्र में दिखे उच्च आदर्शों ने विद्वानों को अपनी ओर आकृष्ट किया
बिंदु उत्तर (संस्कृत में भी)
पाठ कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम् (शाश्वती, अष्टमः पाठः)
सन्दर्भग्रन्थ शिवराजविजयम् (ऐतिहासिकः उपन्यासः)
ग्रन्थ में स्थान प्रथमः विरामः, चतुर्थः निःश्वासः
रचयिता अम्बिकादत्तव्यासः
विधा गद्य (वर्णन-प्रधान, लम्बे समास और अलङ्कार)
मुख्य भाव दृढसंकल्प, विश्वासपात्र और कर्मठ व्यक्ति को कोई बाधा लक्ष्य से नहीं रोक सकती
परीक्षा संकेत

सन्दर्भग्रन्थ-रचयिता का उत्तर संस्कृत में ऐसे लिखें: ‘कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्’ इति पाठः अम्बिकादत्तव्यासेन रचितात् ‘शिवराजविजयम्’ इति ऐतिहासिकोपन्यासात् सङ्कलितः। अभ्यास 2 (अ) में भी पूछा है: शिवराजविजयस्य रचयिता कः? उत्तर: अम्बिकादत्तव्यासः (बाणभट्टः, श्रीहर्षः, माघः नहीं)।

सामान्य ज्ञान

भास्वती (कक्षा 12, केन्द्रिक संस्कृत) का पाठ “दौवारिकस्य निष्ठा” भी इसी उपन्यास ‘शिवराजविजय’ से है। दोनों पाठों में शिवाजी को “शिववीर” कहा गया है।

1.1 पाठ का भाव (पुस्तक के अनुसार)

  • जो लोग वीर, विश्वासपात्र, कर्मठ और दृढसंकल्प वाले होते हैं, उन्हें कोई भी मानवीय या प्राकृतिक बाधा अपने संकल्पित लक्ष्य तक पहुँचने से नहीं रोक सकती
  • संकल्पित कार्य पूरा करने में चाहे उनके प्राण भी चले जाएँ, वे पीछे नहीं हटते
  • शिवाजी का विश्वासपात्र और कर्मठ दूत (गुप्तचर) अपने काम के लिए सिंहदुर्ग से पत्र लेकर तोरणदुर्ग जाता है
  • रास्ते में भीषण प्राकृतिक बाधाएँ आती हैं, पर वह तनिक भी विचलित नहीं होता
  • उसका संकल्प है: ‘कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्’, यानी “कार्य सिद्ध करूँगा या देह त्याग कर दूँगा”

2 कथा-सार और घटनाक्रम

चित्र 1: सिंहदुर्ग से तोरणदुर्ग की यात्रा और रास्ते की बाधाएँ
चित्र 1: सिंहदुर्ग से तोरणदुर्ग की यात्रा और रास्ते की बाधाएँ
1आषाढ मास की सन्ध्या: सूर्य अस्त होने को है और पश्चिम के लाल बादलों में प्रवेश कर गया
↓
2गौरैया पक्षी बच्चों की चहचहाहट से भरे घोंसलों में लौट रहे हैं; वन पल-पल काले होते जा रहे हैं
↓
3अचानक चारों ओर पर्वतश्रेणी जैसी मेघमाला प्रकट हुई और उसने पूरा आकाश ढक लिया
↓
4उसी समय लगभग 16 वर्ष का एक गोरा युवक घोड़े पर पर्वतश्रेणियों के ऊपर-ऊपर जा रहा था
↓
5वह शिववीर का विश्वासपात्र था और सिंहदुर्ग से उन्हीं का पत्र लेकर तोरणदुर्ग जा रहा था
↓
6तभी भारी आँधी उठी; सन्ध्या का अँधेरा मेघमाला से दुगुना, फिर धूल-पत्तों-पराग से और दुगुना हो गया
↓
7न कोई सरल मार्ग, न समतल भूमि; रास्ता भी दिखाई नहीं देता; खुर चिकने पत्थरों पर फिसलते हैं
↓
8हिलती शाखाएँ सामने से चोट करती हैं; वृक्षों, झरनों और प्राणियों के भयानक शब्द से आकाश मानो निगला गया
↓
9फिर भी “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्” की प्रतिज्ञा करने वाला शिववीर का दूत अपने कार्य से नहीं रुकता

2.1 पाठ तीन चरणों में

1

प्रकृति का वर्णन

आषाढ की सन्ध्या, अस्त होता सूर्य, लौटते पक्षी, काले होते वन, आकाश को ढकती मेघमाला (पुस्तक का अनुच्छेद 1)।

2

नायक का परिचय

16 वर्ष का सुन्दर, सुगठित, पसीने से भीगा, हरी पगड़ी और हरे अंगरखे वाला शिववीर का विश्वासपात्र (अनुच्छेद 2)।

3

बाधाएँ और संकल्प

आँधी, घना अँधेरा, कठिन पहाड़ी मार्ग, भयानक शब्द; फिर भी दूत अपने कार्य से नहीं रुकता (अनुच्छेद 3)।

पढ़ने का तरीका

पुस्तक में पाठ तीन अनुच्छेदों में है। पहला और तीसरा अनुच्छेद लम्बे हैं, इसलिए यहाँ उन्हें दो-दो भागों में बाँटा गया है: अंश 1-2 = अनुच्छेद 1, अंश 3 = अनुच्छेद 2, अंश 4-5 = अनुच्छेद 3। यह पाठ गद्य है, इसमें कोई श्लोक नहीं, इसलिए अन्वय की जगह हर लम्बे वाक्य का सरल क्रम (पद-विभाग) दिया गया है।

3 अंश 1: आषाढ की सन्ध्या

मासोऽयमाषाढः, अस्ति च सायं समयः, अस्तं जिगमिषुर्भगवान् भास्करः सिन्दूर-द्रव-स्नातानामिव वरुण-दिगवलम्बिनामरुण-वारिवाहानामभ्यन्तरं प्रविष्टः। कलविङ्काश्चाटकैर- रुतैः परिपूर्णेषु नीडेषु प्रतिनिवर्तन्ते। वनानि प्रतिक्षणमधिकाधिकां श्यामतां कलयन्ति।

मूल पाठ, अनुच्छेद 1 (पूर्वार्ध), शाश्वती पृष्ठ 75

3.1 शब्दार्थ (पुस्तक के अनुसार)

पद अर्थ और टिप्पणी
जिगमिषुः जाने के इच्छुक; गम् + सन् + उ; इच्छार्थक ‘सन्’ प्रत्यय
सिन्दूरद्रवस्नातानाम् सिन्दूर के घोल से स्नान किये हुए
स्नातानाम् ष्णा (शौचे) + क्त प्रत्यय। षष्ठी विभक्ति बहुवचन
वरुणदिक् पश्चिमदिशा; वरुणस्य दिक्; वरुणदेव को पश्चिम दिशा का अधिपति माना जाता है
वरुणदिगवलम्बिनाम् वरुणदिशः अवलम्बनं शीलं येषां ते। तेषाम्। अव + लम्ब् + इन् प्रत्यय (पश्चिम दिशा का सहारा लेने वाले)
अरुणवारिवाहानाम् लालिमायुक्त बादलों के; अरुणाश्च ते वारिवाहाश्च। तेषाम्। वारि वहन्ति इति वारिवाहाः = मेघाः
कलविङ्काः पक्षी (गौरैया)
चाटकैरः पक्षिशावकों के द्वारा। चटकस्य अपत्यं चाटकैरः। चटका + एरच् प्रत्यय। गौरैया का बच्चा
प्रतिक्षणम् पल-पल। क्षणं क्षणम् = प्रतिक्षणम्। अव्यय
नीडेषु घोंसलों में। नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी बहुवचन
श्यामताम् कालेपन को। श्यामस्य भावः = श्यामता। भावार्थ में ‘तल्’ प्रत्यय। श्याम + तल्
कलयन्ति प्राप्त करते हैं। कल (गतौ सङ्ख्याने च) + णिच्, लट् लकार प्रथम पुरुष, बहुवचन। चुरादिगण
अतिरिक्त कठिन शब्द
भास्करः सूर्य
अस्तम् अस्त होना (अस्तं गम् = डूबना); अव्यय
अभ्यन्तरम् भीतर
प्रविष्टः प्रवेश कर गया
रुतैः चहचहाहट से, शब्दों से
प्रतिनिवर्तन्ते लौट रहे हैं
अधिकाधिकाम् अधिक से अधिक
सरल क्रम (पद-विभाग)

अयम् आषाढः मासः (अस्ति)। सायं समयः च अस्ति। अस्तं जिगमिषुः भगवान् भास्करः सिन्दूर-द्रव-स्नातानाम् इव वरुण-दिक्-अवलम्बिनाम् अरुण-वारिवाहानाम् अभ्यन्तरं प्रविष्टः। कलविङ्काः चाटकैर-रुतैः परिपूर्णेषु नीडेषु प्रतिनिवर्तन्ते। वनानि प्रतिक्षणम् अधिकाधिकां श्यामतां कलयन्ति।

3.2 हिंदी अनुवाद

  • यह आषाढ का महीना है और सायंकाल का समय है
  • अस्त होने के इच्छुक भगवान् सूर्य पश्चिम दिशा में टिके हुए लाल बादलों के भीतर प्रवेश कर गए हैं
  • वे लाल बादल ऐसे लगते हैं मानो सिन्दूर के घोल में नहाए हुए हों
  • गौरैया पक्षी अपने बच्चों की चहचहाहट से भरे घोंसलों में लौट रहे हैं
  • वन पल-पल अधिक से अधिक कालापन (अँधेरा) प्राप्त कर रहे हैं
संस्कृत-भावार्थ

आषाढमासस्य सायङ्कालः अस्ति। सूर्यः अस्तं गन्तुम् इच्छन् पश्चिमदिशि स्थितानां रक्तवर्णानां मेघानाम् अन्तः प्रविष्टः; ते मेघाः सिन्दूरद्रवेण स्नाताः इव प्रतीयन्ते। चटकाः शावकानां कलरवेण पूर्णेषु नीडेषु प्रत्यागच्छन्ति, वनानि च क्षणे क्षणे अधिकं कृष्णानि भवन्ति।

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
मासोऽयम् मासः + अयम् विसर्ग सन्धि: पहले उत्व (मासः → मासो), फिर पूर्वरूप (मासो + अयम् = मासोऽयम्)
जिगमिषुर्भगवान् जिगमिषुः + भगवान् विसर्ग सन्धि: रत्व (उ के बाद विसर्ग, आगे घोष व्यञ्जन, विसर्ग → र्)
वरुणदिगवलम्बिनाम् वरुणदिक् + अवलम्बिनाम् व्यञ्जन सन्धि: जश्त्व (क् → ग्)
कलविङ्काश्चाटकैर कलविङ्काः + चाटकैर विसर्ग सन्धि: आगे च होने से विसर्ग → श्
अधिकाधिकाम् अधिक + अधिकाम् दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ)
वरुणदिक् वरुणस्य दिक् षष्ठी तत्पुरुष समास (पुस्तक)
अरुणवारिवाहाः अरुणाः च ते वारिवाहाः च कर्मधारय समास (पुस्तक का विग्रह)
वारिवाहाः वारि वहन्ति इति उपपद तत्पुरुष समास (= मेघाः)
प्रतिक्षणम् क्षणं क्षणम् अव्ययीभाव समास (वीप्सा अर्थ में ‘प्रति’); अव्यय
जिगमिषुः √गम् + सन् + उ सन्नन्त (जाने का इच्छुक)
स्नातानाम् √ष्णा (स्ना) + क्त क्त प्रत्यय, षष्ठी बहुवचन
प्रविष्टः प्र + √विश् + क्त क्त प्रत्यय
रुतैः √रु + क्त क्त प्रत्यय, तृतीया बहुवचन (रुत = शब्द)
श्यामताम् श्याम + तल् तद्धित, भाव अर्थ में तल् (स्त्रीलिङ्ग)
कलयन्ति √कल् + णिच् लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
प्रतिनिवर्तन्ते प्रति + नि + √वृत् लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (आत्मनेपद)
च, सायम्, अस्तम्, इव, प्रतिक्षणम् अव्यय अव्यय

कर्तृ-क्रिया: भास्करः → प्रविष्टः; कलविङ्काः → प्रतिनिवर्तन्ते; वनानि → कलयन्ति। विशेषण-विशेष्य: जिगमिषुः, भगवान् → भास्करः; परिपूर्णेषु → नीडेषु; अधिकाधिकाम् → श्यामताम्; सिन्दूर-द्रव-स्नातानाम्, वरुणदिगवलम्बिनाम्, अरुण → वारिवाहानाम्।

याद रखने का तरीका

“वरुण की दिशा = पश्चिम”: पुस्तक बताती है कि वरुणदेव पश्चिम दिशा के अधिपति माने जाते हैं। सूर्य पश्चिम में डूबता है, इसलिए लाल बादल “वरुणदिगवलम्बी” हैं।

4 अंश 2: मेघमाला ने आकाश ढक लिया

अथाकस्मात् परितो मेघमाला पर्वतश्रेणीव प्रादुरभूत्, क्षणं सूक्ष्मविस्तारा, परतः प्रकटित-शिखरि शिखर-विडम्बना, अथ दर्शित-दीर्घ-शुण्डमण्डित-दिगन्त-दन्तावल-भयानकाकारा ततः पारस्परिक-संश्लेष-विहित-महान्धकारा च समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत्।

मूल पाठ, अनुच्छेद 1 (उत्तरार्ध), शाश्वती पृष्ठ 75

4.1 शब्दार्थ (पुस्तक के अनुसार)

पद अर्थ और टिप्पणी
अथ अनन्तरम्। अव्यय (इसके बाद)
परितः चारों ओर
प्रादुरभूत् प्रकट हुई। प्रादुस् + भू + लुङ् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन
प्रकटितशिखरिशिखरविडम्बना पर्वत शिखरों का अनुकरण करने वाली (मेघमाला)। शिखरिणां शिखराणि शिखरिशिखराणि। शिखरिशिखराणां विडम्बनं = शिखरिशिखरविडम्बनम्। प्रकटितं शिखरिशिखरविडम्बनं यया सा (मेघमाला)
दर्शितदीर्घशुण्डमण्डित­दिगन्तदन्तावलभयानकाकारा लम्बी-लम्बी सूँडों से सुशोभित दिग्गजों के समान भयानक आकार वाली (मेघमाला)। पूरा विग्रह नीचे 4.3 में
पारस्परिकसंश्लेषेण (बादलों के) परस्पर मिल जाने से
पर्यच्छदीत् ढक लिया है (व्याप्त हो गई)। परि + अच्छदीत्। छद (संवरणे) लुङ् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन
मेघमाला समस्तं गगनतलं परितः पर्यच्छदीत् मेघमाला ने समस्त गगन मण्डल को आच्छादित कर लिया। ‘परितः’ अव्यय के प्रयोग से ‘गगनतलं’ और ‘समस्तं’ पदों में द्वितीया विभक्ति हुई है: ‘अभितः परितःसमयानिकषाहाप्रतियोगेऽपि’ इस अनुशासन से
अतिरिक्त कठिन शब्द
अकस्मात् अचानक (अव्यय)
सूक्ष्मविस्तारा पतले (छोटे) फैलाव वाली
शिखरी पर्वत (शिखर वाला)
दन्तावलः हाथी (पुस्तक: शोभनौ दन्तौ अस्य)
दिगन्ताः दिशाओं के छोर (दिशाम् अन्ताः)
विहित किया गया, बनाया गया

4.2 मेघमाला के चार रूप

इस अंश की सबसे सुंदर बात यह है कि लेखक मेघमाला के बदलते रूपों को क्रम से दिखाते हैं:

1क्षणं सूक्ष्मविस्तारा: पहले क्षण भर में छोटे (पतले) फैलाव वाली
↓
2परतः प्रकटित-शिखरि शिखर-विडम्बना: फिर पर्वत की चोटियों की नकल करने वाली
↓
3अथ दर्शित-दीर्घ-शुण्डमण्डित-दिगन्त-दन्तावल-भयानकाकारा: फिर लम्बी सूँडों वाले दिग्गजों जैसी भयानक आकार वाली
↓
4ततः पारस्परिक-संश्लेष-विहित-महान्धकारा: अंत में आपस में मिलकर घना अँधेरा करने वाली, और उसने पूरा आकाश ढक लिया
सरल क्रम (पद-विभाग)

अथ अकस्मात् परितः पर्वतश्रेणी इव मेघमाला प्रादुरभूत्। (सा) क्षणं सूक्ष्मविस्तारा, परतः प्रकटित-शिखरि-शिखर-विडम्बना, अथ दर्शित-दीर्घ-शुण्ड-मण्डित-दिगन्त-दन्तावल-भयानक-आकारा, ततः च पारस्परिक-संश्लेष-विहित-महान्धकारा (भूत्वा) समस्तं गगनतलं पर्यच्छदीत्।

4.3 हिंदी अनुवाद

  • इसके बाद अचानक चारों ओर पर्वतों की कतार जैसी मेघमाला प्रकट हो गई
  • वह क्षण भर में छोटे फैलाव वाली थी, फिर पर्वत की चोटियों की नकल करने लगी
  • फिर लम्बी-लम्बी सूँडों से सजे दिग्गजों (दिशाओं के हाथियों) जैसे भयानक आकार वाली हो गई
  • उसके बाद बादलों के आपस में मिल जाने से घना अँधेरा करने वाली उस मेघमाला ने पूरे आकाश को ढक लिया
संस्कृत-भावार्थ

अनन्तरम् अकस्मात् चतुर्दिक्षु पर्वतानां पङ्क्तिः इव मेघमाला प्रकटिता। सा प्रथमं लघुविस्तारा, ततः पर्वतशिखराणाम् अनुकरणं कुर्वती, ततः दीर्घशुण्डैः दिग्गजैः इव भयानकाकारा, अन्ते च परस्परं मिलित्वा घोरम् अन्धकारं कुर्वती सम्पूर्णम् आकाशम् आच्छादितवती।

4.4 लम्बा समस्त पद खोलना (पुस्तक का विग्रह)

पुस्तक ‘दर्शितदीर्घशुण्डमण्डितदिगन्तदन्तावलभयानकाकारा’ का विग्रह ऐसे कदम-दर-कदम देती है:

चरण पुस्तक का विग्रह बना पद
1 दीर्घश्चासौ शुण्डश्च दीर्घशुण्डः
2 दर्शितश्चासौ दीर्घशुण्डश्च दर्शितदीर्घशुण्डः
3 दर्शितदीर्घशुण्डेन मण्डितः दर्शितदीर्घशुण्डमण्डितः
4 दिशाम् अन्ताः दिगन्ताः
5 शोभनौ दन्तौ अस्य इति दन्तावलः
6 दिगन्ता एव दन्तावलाः दिगन्तदन्तावलाः
7 दीर्घशुण्डमण्डिताश्च ते दिगन्तदन्तावलाश्च दर्शितदीर्घशुण्डमण्डितदिगन्तदन्तावलाः
8 भयानकश्च असौ आकारश्च भयानकाकारः
9 दर्शितदीर्घशुण्डमण्डितदिगन्तदन्तावला इव भयानकाकारः यस्याः सा (मेघमाला) पूरा पद, बहुव्रीहि

4.5 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
अथाकस्मात् अथ + अकस्मात् दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ)
परितो मेघमाला परितः + मेघमाला विसर्ग सन्धि: उत्व (अ के बाद विसर्ग, आगे घोष व्यञ्जन)
पर्वतश्रेणीव पर्वतश्रेणी + इव दीर्घ स्वर सन्धि (ई + इ = ई)
प्रादुरभूत् प्रादुः + अभूत् विसर्ग सन्धि: रत्व (विसर्ग → र्)
भयानकाकारा भयानक + आकारा दीर्घ स्वर सन्धि (अ + आ = आ)
पर्यच्छदीत् परि + अच्छदीत् यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
मेघमाला मेघानां माला षष्ठी तत्पुरुष समास
पर्वतश्रेणी पर्वतानां श्रेणी षष्ठी तत्पुरुष समास
महान्धकारः महान् चासौ अन्धकारः कर्मधारय समास (महत् → महा)
गगनतलम् गगनस्य तलम् षष्ठी तत्पुरुष समास
सूक्ष्मविस्तारा सूक्ष्मः विस्तारः यस्याः सा बहुव्रीहि समास (मेघमाला)
प्रकटितशिखरिशिखरविडम्बना प्रकटितं शिखरिशिखरविडम्बनं यया सा बहुव्रीहि समास (पुस्तक का विग्रह)
प्रादुरभूत् प्रादुस् + √भू लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (पुस्तक)
पर्यच्छदीत् परि + √छद् लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (पुस्तक)
विहित वि + √धा + क्त क्त प्रत्यय
परितः + गगनतलम् ‘परितः’ के योग में द्वितीया उपपद-विभक्ति (अभितःपरितः… अनुशासन, पुस्तक)
अथ, अकस्मात्, परितः, इव, परतः, ततः, च अव्यय अव्यय

कर्तृ-क्रिया: मेघमाला → प्रादुरभूत्, पर्यच्छदीत्। कर्म: गगनतलम्। विशेषण-विशेष्य: समस्तम् → गगनतलम्; सूक्ष्मविस्तारा, महान्धकारा → मेघमाला।

5 अंश 3: शिववीर का विश्वासपात्र युवक

अस्मिन् समये एकः षोडशवर्ष-देशीयो गौरो युवा हयेन पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि गच्छति स्म। एष सुघटितदृढशरीरः श्याम-श्यामैर्गुच्छ-गुच्छैः कुञ्चित-कुञ्चितैः कच-कलापैः कमनीय-कपोलपालिः दूरागमनायासवशेन सूक्ष्म-मौक्तिक-पटलेनेव स्वेदबिन्दु-व्रजेन समाच्छादित-ललाट-कपोल-नासाग्रोत्तरोष्ठः प्रसन्न-वदनाम्भोज- प्रदर्शित-दृढसिद्धान्त-महोत्साहः, राजतसूत्र-शिल्पकृत-बहुल-चाकचक्य-वक्र- हरितोष्णीष-शोभितः, हरितेनैव च कञ्चुकेन-व्यूढगूढचरता-कार्यः, कोऽपि शिववीरस्य विश्वासपात्रं सिंहदुर्गात् तस्यैव पत्रमादाय तोरणदुर्गं प्रयाति।

मूल पाठ, अनुच्छेद 2, शाश्वती पृष्ठ 75-76

5.1 शब्दार्थ (पुस्तक के अनुसार)

पद अर्थ और टिप्पणी
षोडशवर्षदेशीयः लगभग सोलह वर्ष का। ‘लगभग’ इस अर्थ में ‘कल्प’, ‘देश्य’ या ‘देशीयर्’ प्रत्यय लगते हैं। यहाँ ‘देशीयर्’ प्रत्यय लगा है। षोडशवर्ष + देशीयर्
कुञ्चितकुञ्चितैः घुँघराले। कुञ्च् (गति-कौटिल्यालपीभावेषु) + क्त प्रत्यय
कचकलापैः केश समूहों के द्वारा। कचानां कलापाः तैः
कमनीयकपोलपालिः सुन्दर गालों वाला। कमनीये कपोलपाली यस्य सः। कम् (कान्तौ) + अनीयर् प्रत्यय
हयेन घोड़े से
स्वेदबिन्दुव्रजेन पसीने की बूँदों से। स्वेदबिन्दूनां व्रजः तेन
समाच्छादितललाट­कपोलनासाग्रोत्तरोष्ठः जिसका ललाट, कपोल, नासिका का अग्रभाग तथा ऊपरी ओंठ (पसीने की बूँदों से) व्याप्त है। ललाटश्च कपोलश्च नासाग्रश्च उत्तरोष्ठश्च = ललाटकपोलनासाग्रोत्तरोष्ठम् (समास में एकवचन होना विशेष है)। समाच्छादितं ललाटकपोलनासाग्रोत्तरोष्ठं यस्य सः, बहुव्रीहि समास
प्रसन्नवदनाम्भोजेन प्रसन्नमुखकमल से
प्रसन्नवदनाम्भोजप्रदर्शित­दृढसिद्धान्तमहोत्साहः प्रसन्न मुख कमल से दृढ सिद्धान्त के महोत्साह को प्रकट करने वाला
राजतसूत्रशिल्पकृतबहुल­चाकचक्यवक्रहरितोष्णीषशोभितः चाँदी के तार की कढ़ाई (शिल्प) के कारण अत्यधिक चमकने वाली तथा टेढ़ी बँधी हुई हरी पगड़ी से सुशोभित। राजतसूत्रस्य शिल्पेन कृतं बहुलं चाकचक्यं यस्य तथाभूतं वक्रं हरितं च यत् उष्णीषं, तेन शोभितः। बहुव्रीहि समास
आदाय लेकर। आ + दा + ल्यप् प्रत्यय
प्रयाति जाता है। प्र + या (प्रापणे) + लट् लकार, प्रथम पुरुष एकवचन
अतिरिक्त कठिन शब्द
गौरः गोरा
पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि पर्वतों की कतारों के ऊपर-ऊपर
सुघटितदृढशरीरः सुगठित और मज़बूत शरीर वाला
श्याम-श्यामैः गुच्छ-गुच्छैः काले-काले, गुच्छेदार
दूरागमनायासवशेन दूर से आने की थकान के कारण
सूक्ष्ममौक्तिकपटलेन इव छोटे-छोटे मोतियों की परत की तरह
कञ्चुकेन अंगरखे (कुर्ते) से
व्यूढगूढचरताकार्यः हरे अंगरखे से ही गुप्तचरी का कार्य धारण किए (छिपाए) हुए
विश्वासपात्रम् भरोसे का व्यक्ति
सरल क्रम (पद-विभाग)

अस्मिन् समये एकः षोडशवर्षदेशीयः गौरः युवा हयेन पर्वतश्रेणीः उपरि-उपरि गच्छति स्म। एषः सुघटित-दृढ-शरीरः, श्याम-श्यामैः गुच्छ-गुच्छैः कुञ्चित-कुञ्चितैः कच-कलापैः कमनीय-कपोलपालिः, दूर-आगमन-आयास-वशेन सूक्ष्म-मौक्तिक-पटलेन इव स्वेदबिन्दु-व्रजेन समाच्छादित-ललाट-कपोल-नासाग्र-उत्तरोष्ठः, प्रसन्न-वदन-अम्भोज-प्रदर्शित-दृढसिद्धान्त-महोत्साहः, राजतसूत्र-शिल्पकृत-बहुल-चाकचक्य-वक्र-हरित-उष्णीष-शोभितः, हरितेन एव च कञ्चुकेन व्यूढ-गूढचरता-कार्यः, कः अपि शिववीरस्य विश्वासपात्रं सिंहदुर्गात् तस्य एव पत्रम् आदाय तोरणदुर्गं प्रयाति।

5.2 हिंदी अनुवाद

  • इसी समय लगभग सोलह वर्ष का एक गोरा युवक घोड़े पर पर्वतश्रेणियों के ऊपर-ऊपर जा रहा था
  • उसका शरीर सुगठित और मज़बूत था
  • काले-काले, गुच्छेदार, घुँघराले बालों के समूह से उसके गाल सुन्दर लग रहे थे
  • दूर से आने की थकान के कारण उसका माथा, गाल, नाक का अगला भाग और ऊपरी ओंठ पसीने की बूँदों से ढके थे; वे बूँदें छोटे मोतियों की परत जैसी लग रही थीं
  • उसके प्रसन्न मुख-कमल से दृढ सिद्धान्त (संकल्प) का बड़ा उत्साह प्रकट हो रहा था
  • वह चाँदी के तार की कढ़ाई से खूब चमकने वाली, टेढ़ी बँधी हरी पगड़ी से सुशोभित था
  • हरे रंग के ही अंगरखे से वह गुप्तचरी का कार्य धारण किए (छिपाए) हुए था
  • ऐसा कोई (युवक) शिववीर (शिवाजी) का विश्वासपात्र, सिंहदुर्ग से उन्हीं (शिववीर) का पत्र लेकर तोरणदुर्ग जा रहा था

युवक का रूप

  • लगभग 16 वर्ष, गोरा
  • सुगठित, दृढ शरीर
  • काले, घुँघराले केश; सुन्दर गाल
  • पसीने की बूँदें मोती जैसी
  • प्रसन्न मुख, दृढ संकल्प का उत्साह

युवक का वेश और कार्य

  • चाँदी के तार की कढ़ाई वाली, चमकती, टेढ़ी बँधी हरी पगड़ी
  • हरा अंगरखा (कञ्चुक)
  • घोड़े पर सवार
  • शिववीर का विश्वासपात्र, गुप्तचर
  • सिंहदुर्ग से तोरणदुर्ग, पत्र लेकर
संस्कृत-भावार्थ

तस्मिन् समये षोडशवर्षाणां समीपवयस्कः गौरः युवा अश्वेन पर्वतश्रेणीनाम् उपरि गच्छति स्म। तस्य शरीरं सुगठितं दृढं च, केशाः कृष्णाः कुञ्चिताः च, मुखं प्रसन्नम् आसीत्; श्रमात् तस्य मुखे स्वेदबिन्दवः मौक्तिकानि इव शोभन्ते स्म। सः रजतसूत्रैः अलङ्कृतं हरितम् उष्णीषं हरितं कञ्चुकं च धारयन् शिववीरस्य विश्वासपात्रम् आसीत्, सिंहदुर्गात् शिववीरस्य पत्रम् आदाय तोरणदुर्गं गच्छति स्म।

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
षोडशवर्षदेशीयो गौरो युवा देशीयः + गौरः; गौरः + युवा विसर्ग सन्धि: उत्व (दोनों जगह)
पर्वतश्रेणीरुपर्युपरि पर्वतश्रेणीः + उपर्युपरि विसर्ग सन्धि: रत्व (ई के बाद विसर्ग → र्)
उपर्युपरि उपरि + उपरि यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
श्यामैर्गुच्छ श्यामैः + गुच्छ विसर्ग सन्धि: रत्व
दूरागमनायास दूर + आगमन + आयास दीर्घ स्वर सन्धि (दोनों जगह अ + आ = आ)
पटलेनेव पटलेन + इव गुण स्वर सन्धि (अ + इ = ए)
नासाग्र नासा + अग्र दीर्घ स्वर सन्धि
वदनाम्भोज वदन + अम्भोज दीर्घ स्वर सन्धि
महोत्साहः महा + उत्साहः गुण स्वर सन्धि (आ + उ = ओ)
हरितोष्णीष हरित + उष्णीष गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
हरितेनैव हरितेन + एव वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)
कोऽपि कः + अपि विसर्ग सन्धि: पहले उत्व (कः → को), फिर पूर्वरूप (को + अपि = कोऽपि)
तस्यैव तस्य + एव वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)
सुघटितदृढशरीरः सुघटितं दृढं शरीरं यस्य सः बहुव्रीहि समास
कचकलापैः कचानां कलापाः, तैः षष्ठी तत्पुरुष समास (पुस्तक)
कमनीयकपोलपालिः कमनीये कपोलपाली यस्य सः बहुव्रीहि समास (पुस्तक)
स्वेदबिन्दुव्रजेन स्वेदबिन्दूनां व्रजः, तेन षष्ठी तत्पुरुष समास (पुस्तक)
ललाटकपोलनासाग्रोत्तरोष्ठम् ललाटश्च कपोलश्च नासाग्रश्च उत्तरोष्ठश्च द्वन्द्व समास, एकवचन (समाहार; पुस्तक: “समास में एकवचन होना विशेष है”)
वदनाम्भोजम् वदनम् एव अम्भोजम् रूपक (कर्मधारय); अलङ्कार भी रूपक (अभ्यास 7)
महोत्साहः महान् चासौ उत्साहः कर्मधारय समास
हरितोष्णीषम् हरितं च तत् उष्णीषम् कर्मधारय समास
हरितोष्णीषशोभितः हरितोष्णीषेण शोभितः तृतीया तत्पुरुष समास
विश्वासपात्रम् विश्वासस्य पात्रम् षष्ठी तत्पुरुष समास
षोडशवर्षदेशीयः षोडशवर्ष + देशीयर् ‘लगभग’ अर्थ का तद्धित प्रत्यय (पुस्तक)
कुञ्चित √कुञ्च् + क्त क्त प्रत्यय (पुस्तक)
कमनीय √कम् + अनीयर् अनीयर् प्रत्यय (पुस्तक)
आदाय आ + √दा + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (पुस्तक)
प्रयाति प्र + √या लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (पुस्तक)
गच्छति स्म √गम् लट् + स्म लट् के साथ ‘स्म’ = भूतकाल (जा रहा था)
हयेन करण कारक तृतीया विभक्ति (घोड़े से)
सिंहदुर्गात् अपादान कारक पञ्चमी विभक्ति (सिंहदुर्ग से)
पर्वतश्रेणीः उपर्युपरि ‘उपर्युपरि’ (दो बार ‘उपरि’) के योग में द्वितीया उपपद-विभक्ति (सामान्य ज्ञान: वार्त्तिक “…द्वितीयाम्रेडितान्तेषु…”)
उपर्युपरि, स्म, इव, एव, च, अपि अव्यय अव्यय

कर्तृ-क्रिया: युवा → गच्छति स्म; (कोऽपि) विश्वासपात्रम् → प्रयाति। विशेषण-विशेष्य: एकः, षोडशवर्षदेशीयः, गौरः → युवा; श्याम-श्यामैः, गुच्छ-गुच्छैः, कुञ्चित-कुञ्चितैः → कचकलापैः; हरितेन → कञ्चुकेन; सूक्ष्म → मौक्तिक-पटलेन।

आम ग़लती

“शिववीरस्य विश्वासपात्रं … प्रयाति” में कर्ता विश्वासपात्रम् है (नपुंसकलिङ्ग पद, पर अर्थ है युवक), और “गच्छति स्म” का कर्ता युवा। ‘अश्वेन’ का पर्याय पाठ में हयेन है, और ‘षोडशवर्षदेशीयः’ का विशेष्य युवा (CBSE प्रतिदर्श प्रश्नपत्र 2026-27 का गद्यांश यही अंश है)।

6 अंश 4: आँधी और दुर्गम मार्ग

तावदकस्मादुत्थितो महान् झञ्झावातः, एकः सायंसमयप्रयुक्तः स्वभाव-वृत्तोऽन्धकारः, स च द्विगुणितो मेघमालाभिः। झञ्झावातोद्धूतैः रेणुभिः शीर्णपत्रैः कुसुमपरागैः शुष्कपुष्पैश्च पुनरेष द्वैगुण्यं प्राप्तः। इह पर्वत-श्रेणीतः पर्वतश्रेणीः, वनाद् वनानि, शिखराच्छिखराणि प्रपातात् प्रपातान्, अधित्यकातोऽधित्यकाः, उपत्यकात उपत्यकाः, न कोऽपि सरलो मार्गः, नानुद्भेदिनी भूमिः, पन्थाः अपि च नावलोक्यते।

मूल पाठ, अनुच्छेद 3 (पूर्वार्ध), शाश्वती पृष्ठ 76

6.1 शब्दार्थ (पुस्तक के अनुसार)

पद अर्थ और टिप्पणी
झञ्झावातोद्धूतैः आँधी से उठी। झञ्झावातेन उद्धूतैः। उत् + धू (कम्पने) क्त प्रत्यय
रेणुभिः धूलों से
द्वैगुण्यम् दुगुना हो गया। द्विगुणस्य भावः। द्विगुण + ष्यञ्
अनुद्भेदिनी समतल। न + उद्भेदिनी। न + उद् + भिद् + इन् + ङीप् प्रत्यय
प्रपातात् प्रपातान् झरने के बाद झरने
अधित्यकातोऽधित्यकाः अधित्यका (पर्वत के ऊपर की ऊँची भूमि) के बाद अधित्यकाएँ
उपत्यकात उपत्यकाः पर्वत के पास की नीची भूमि। उपत्यका के बाद उपत्यकाएँ
अतिरिक्त कठिन शब्द
तावत् तभी (अव्यय)
उत्थितः उठा
झञ्झावातः आँधी, तूफ़ान
सायंसमयप्रयुक्तः सायंकाल के कारण उत्पन्न
स्वभाववृत्तः स्वाभाविक रूप से होने वाला
द्विगुणितः दुगुना किया गया
शीर्णपत्रैः टूटे-फूटे (सूखे-झड़े) पत्तों से
कुसुमपरागैः फूलों के पराग से
पन्थाः रास्ता
नावलोक्यते दिखाई नहीं देता (न + अवलोक्यते)
सरल क्रम (पद-विभाग)

तावत् अकस्मात् महान् झञ्झावातः उत्थितः। एकः सायंसमयप्रयुक्तः स्वभाववृत्तः अन्धकारः (आसीत्), सः च मेघमालाभिः द्विगुणितः। एषः पुनः झञ्झावातोद्धूतैः रेणुभिः, शीर्णपत्रैः, कुसुमपरागैः शुष्कपुष्पैः च द्वैगुण्यं प्राप्तः। इह पर्वतश्रेणीतः पर्वतश्रेणीः, वनात् वनानि, शिखरात् शिखराणि, प्रपातात् प्रपातान्, अधित्यकातः अधित्यकाः, उपत्यकातः उपत्यकाः (सन्ति)। न कः अपि सरलः मार्गः, न अनुद्भेदिनी भूमिः, पन्थाः अपि च न अवलोक्यते।

6.2 हिंदी अनुवाद

  • तभी अचानक बड़ी भारी आँधी उठी
  • एक तो सायंकाल के कारण स्वाभाविक अँधेरा था, वह मेघमालाओं से दुगुना हो गया
  • फिर आँधी से उड़ी धूल, झड़े पत्तों, फूलों के पराग और सूखे फूलों से यह (अँधेरा) फिर दुगुना हो गया
  • यहाँ पर्वतश्रेणी के बाद पर्वतश्रेणियाँ, वन के बाद वन, शिखर के बाद शिखर, झरने के बाद झरने हैं
  • पर्वत के ऊपर की ऊँची भूमियों (अधित्यका) के बाद ऊँची भूमियाँ, और पर्वत के पास की नीची भूमियों (उपत्यका) के बाद नीची भूमियाँ हैं
  • कोई सीधा मार्ग नहीं है, भूमि समतल नहीं है, और रास्ता भी दिखाई नहीं देता

अधित्यका

  • पर्वत के ऊपर की ऊँची भूमि (पठार जैसी)
  • “अधित्यकातोऽधित्यकाः” = ऊँची भूमि के बाद ऊँची भूमि

उपत्यका

  • पर्वत के पास की नीची भूमि (घाटी, तराई)
  • “उपत्यकात उपत्यकाः” = नीची भूमि के बाद नीची भूमि
संस्कृत-भावार्थ

तदा अकस्मात् महान् झञ्झावातः उत्थितः। सायङ्कालस्य स्वाभाविकः अन्धकारः मेघैः द्विगुणः अभवत्, पुनः झञ्झावातेन उत्थिताभिः धूलिभिः, पत्रैः, परागैः, शुष्कपुष्पैः च पुनः द्विगुणः अभवत्। तत्र पर्वताः, वनानि, शिखराणि, प्रपाताः, उच्चाः नीचाः च भूमयः एकस्य पश्चात् अपराः आसन्; सरलः मार्गः समतला भूमिः च न आस्ताम्, मार्गः अपि न अदृश्यत।

6.3 अँधेरा कैसे बढ़ा

क्रम कारण परिणाम
1 सायंकाल (सायंसमयप्रयुक्तः, स्वभाववृत्तः) स्वाभाविक अन्धकार
2 मेघमालाभिः द्विगुणितः (दुगुना)
3 रेणुभिः, शीर्णपत्रैः, कुसुमपरागैः, शुष्कपुष्पैः (झञ्झावातोद्धूतैः) पुनः द्वैगुण्यं प्राप्तः (फिर दुगुना)

6.4 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
तावदकस्मादुत्थितो तावत् + अकस्मात् + उत्थितः व्यञ्जन सन्धि: जश्त्व (त् → द्, दोनों जगह)
उत्थितो महान् उत्थितः + महान् विसर्ग सन्धि: उत्व
स्वभाववृत्तोऽन्धकारः स्वभाववृत्तः + अन्धकारः विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
द्विगुणितो मेघमालाभिः द्विगुणितः + मेघमालाभिः विसर्ग सन्धि: उत्व
झञ्झावातोद्धूतैः झञ्झावात + उद्धूतैः गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
शुष्कपुष्पैश्च शुष्कपुष्पैः + च विसर्ग सन्धि: विसर्ग → श्
पुनरेष पुनः + एषः विसर्ग सन्धि: रत्व (विसर्ग → र्)
वनाद् वनानि वनात् + वनानि व्यञ्जन सन्धि: जश्त्व (त् → द्)
शिखराच्छिखराणि शिखरात् + शिखराणि व्यञ्जन सन्धि: त् → च् (श्चुत्व) और श् → छ् (छत्व)
अधित्यकातोऽधित्यकाः अधित्यकातः + अधित्यकाः विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
उपत्यकात उपत्यकाः उपत्यकातः + उपत्यकाः विसर्ग सन्धि: विसर्ग लोप (अ के बाद विसर्ग, आगे अ से भिन्न स्वर)
कोऽपि कः + अपि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
सरलो मार्गः सरलः + मार्गः विसर्ग सन्धि: उत्व
नानुद्भेदिनी न + अनुद्भेदिनी दीर्घ स्वर सन्धि
नावलोक्यते न + अवलोक्यते दीर्घ स्वर सन्धि
झञ्झावातोद्धूतैः झञ्झावातेन उद्धूतैः तृतीया तत्पुरुष समास (पुस्तक)
शीर्णपत्रैः शीर्णानि च तानि पत्राणि, तैः कर्मधारय समास
कुसुमपरागैः कुसुमानां परागाः, तैः षष्ठी तत्पुरुष समास
शुष्कपुष्पैः शुष्काणि च तानि पुष्पाणि, तैः कर्मधारय समास
अनुद्भेदिनी न उद्भेदिनी नञ् तत्पुरुष समास
उत्थितः उत् + √स्था + क्त क्त प्रत्यय
प्रयुक्तः प्र + √युज् + क्त क्त प्रत्यय
उद्धूतैः उत् + √धू + क्त क्त प्रत्यय (पुस्तक)
प्राप्तः प्र + √आप् + क्त क्त प्रत्यय
द्वैगुण्यम् द्विगुण + ष्यञ् तद्धित (भाव अर्थ, पुस्तक)
पर्वतश्रेणीतः, अधित्यकातः, उपत्यकातः पर्वतश्रेणी / अधित्यका / उपत्यका + तसिल् तसिल् प्रत्यय (पञ्चमी के अर्थ में, ‘से’)
अवलोक्यते अव + √लोक् कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
तावत्, अकस्मात्, च, पुनः, इह, न, अपि अव्यय अव्यय

कर्तृ-क्रिया: झञ्झावातः → उत्थितः; एषः (अन्धकारः) → प्राप्तः; पन्थाः → न अवलोक्यते। विशेषण-विशेष्य: महान् → झञ्झावातः; सायंसमयप्रयुक्तः, स्वभाववृत्तः, एकः → अन्धकारः; सरलः → मार्गः; अनुद्भेदिनी → भूमिः; झञ्झावातोद्धूतैः → रेणुभिः।

7 अंश 5: फिसलते खुर, भयानक शब्द और अटल प्रतिज्ञा

क्षणे-क्षणे हयस्य खुराश्चिक्कण-पाषाण-खण्डेषु प्रस्खलन्ति। पदे पदे दोधूयमानाः वृक्षशाखाः सम्मुखमाघ्नन्ति, परं दृढसङ्कल्पोऽयं सादी (अश्वारोही) न स्वकार्याद् विरमति। परितः स-हडहडाशब्दं दोधूयमानानां परस्सहस्र-वृक्षाणां, वाताघात-सञ्जात-पाषाण-पातानां प्रपातानाम्, महान्धतमसेन ग्रस्यमानानामिव सत्त्वानां क्रन्दनस्य च भयानकेन स्वनेन कवलीकृतमिव गगनतलम्। परं “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्” इति कृतप्रतिज्ञोऽसौ शिववीरचरो निजकार्यान्न विरमति।

मूल पाठ, अनुच्छेद 3 (उत्तरार्ध), शाश्वती पृष्ठ 76-77

7.1 शब्दार्थ (पुस्तक के अनुसार)

पद अर्थ और टिप्पणी
दोधूयमानाः अत्यधिक हिलने वाले। पुनः पुनः अत्यधिकं कम्पमानाः। धूञ् + यङ् + शानच् प्रत्यय
आघातः अभिघात। चोट। आ + हन् + क्त प्रत्यय (पुस्तक में जैसा छपा; व्याकरण के अनुसार आ + √हन् + घञ्)
महान्धतमसेन अत्यन्त अन्धकार से। अकारान्त नपुंसक शब्द है। अन्धयति इति अन्धम्। अन्धं च तत् तमश्च। अन्धतमसम्। महच्च तत् अन्धतमसं च महान्धतमसम्। तेन
कवलीकृतम् ग्रसित होता हुआ। अकवलं कवलं सम्पद्यमानं कृतं कवलीकृतम्। कवल + च्वि + कृतम् प्रत्यय
आघ्नन्ति आ + हन्। लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
सादी घुड़सवार
चिक्कणपाषाणखण्डेषु चिकने पत्थर खण्डों पर
साधयेयम् सिद्ध करूँगा। साध् (संसिद्धौ) + णिच् प्रत्यय + लिङ् लकार। उत्तम पुरुष एकवचन
पातयेयम् नष्ट कर दूँगा। पत् (गतौ) + णिच् प्रत्यय। लिङ् लकार उत्तम पुरुष एकवचन
अतिरिक्त कठिन शब्द
खुराः खुर
प्रस्खलन्ति फिसलते हैं
सम्मुखम् सामने से (अव्यय)
स-हडहडाशब्दम् ‘हड़-हड़’ की आवाज़ के साथ
परस्सहस्र हज़ारों से भी अधिक
वाताघातसञ्जातपाषाणपातानाम् वायु की चोट से जिनमें पत्थर गिर रहे हैं, ऐसे (झरनों के)
ग्रस्यमानानाम् निगले जाते हुए
सत्त्वानाम् प्राणियों के
क्रन्दनस्य रोने-चिल्लाने के
स्वनेन शब्द (आवाज़) से
कृतप्रतिज्ञः प्रतिज्ञा किया हुआ
शिववीरचरः शिववीर (शिवाजी) का दूत (गुप्तचर)
विरमति रुकता है, हटता है
सरल क्रम (पद-विभाग)

क्षणे-क्षणे हयस्य खुराः चिक्कण-पाषाण-खण्डेषु प्रस्खलन्ति। पदे पदे दोधूयमानाः वृक्षशाखाः सम्मुखम् आघ्नन्ति, परम् अयं दृढसङ्कल्पः सादी (अश्वारोही) स्वकार्यात् न विरमति। परितः स-हडहडाशब्दं दोधूयमानानां परस्सहस्र-वृक्षाणां, वाताघात-सञ्जात-पाषाण-पातानां प्रपातानाम्, महान्धतमसेन ग्रस्यमानानाम् इव सत्त्वानां क्रन्दनस्य च भयानकेन स्वनेन गगनतलं कवलीकृतम् इव (अस्ति)। परं “देहं वा पातयेयं, कार्यं वा साधयेयम्” इति कृतप्रतिज्ञः असौ शिववीरचरः निजकार्यात् न विरमति।

7.2 हिंदी अनुवाद

  • पल-पल घोड़े के खुर चिकने पत्थर के टुकड़ों पर फिसल रहे हैं
  • कदम-कदम पर ज़ोर से हिलती पेड़ों की शाखाएँ सामने से चोट करती हैं
  • फिर भी यह दृढ संकल्प वाला घुड़सवार अपने कार्य से नहीं रुकता
  • चारों ओर ‘हड़-हड़’ की आवाज़ करते हुए, ज़ोर से हिलते हज़ारों से अधिक पेड़ों के,
  • वायु की चोट से जिनमें पत्थर गिर रहे हैं ऐसे झरनों के,
  • और घने अँधेरे से मानो निगले जाते हुए प्राणियों के रोने-चिल्लाने के भयानक शब्द से आकाश मानो निगल लिया गया है
  • परन्तु “या तो शरीर गिरा दूँगा या कार्य सिद्ध करूँगा” ऐसी प्रतिज्ञा करने वाला वह शिववीर का दूत अपने कार्य से नहीं रुकता
16वर्ष के लगभग: षोडशवर्षदेशीयः
2×मेघमाला से दुगुना अँधेरा
2×फिर धूल-पत्ते-पराग से दुगुना
संस्कृत-भावार्थ

प्रतिक्षणम् अश्वस्य खुराः स्निग्धेषु पाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्ति, कम्पमानाः वृक्षशाखाः सम्मुखं प्रहरन्ति, तथापि दृढनिश्चयः अश्वारोही स्वकार्यं न त्यजति। वृक्षाणां प्रपातानां प्राणिनां च भयङ्करेण शब्देन आकाशं ग्रस्तम् इव अभवत्। परन्तु ‘शरीरं त्यक्ष्यामि कार्यं वा साधयिष्यामि’ इति प्रतिज्ञां कृत्वा शिववीरस्य दूतः स्वकार्यात् न विरमति।

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
खुराश्चिक्कण खुराः + चिक्कण विसर्ग सन्धि: आगे च होने से विसर्ग → श्
दृढसङ्कल्पोऽयम् दृढसङ्कल्पः + अयम् विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
स्वकार्याद् विरमति स्वकार्यात् + विरमति व्यञ्जन सन्धि: जश्त्व (त् → द्)
परस्सहस्र परः + सहस्र विसर्ग सन्धि: आगे स होने से विसर्ग → स्
वाताघात वात + आघात दीर्घ स्वर सन्धि
कृतप्रतिज्ञोऽसौ कृतप्रतिज्ञः + असौ विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
शिववीरचरो निजकार्यान्न शिववीरचरः + निजकार्यात् विसर्ग सन्धि: उत्व
कार्यान्न कार्यात् + न व्यञ्जन सन्धि: अनुनासिक (त् → न्, आगे पञ्चम वर्ण न)
वृक्षशाखाः वृक्षाणां शाखाः षष्ठी तत्पुरुष समास
दृढसङ्कल्पः दृढः सङ्कल्पः यस्य सः बहुव्रीहि समास
स्वकार्यात् स्वस्य कार्यात् षष्ठी तत्पुरुष समास
अश्वारोही अश्वम् आरोहति इति उपपद तत्पुरुष समास
अन्धतमसम् अन्धं च तत् तमः च कर्मधारय समास (पुस्तक)
महान्धतमसम् महत् च तत् अन्धतमसं च कर्मधारय समास (पुस्तक)
कृतप्रतिज्ञः कृता प्रतिज्ञा येन सः बहुव्रीहि समास
शिववीरचरः शिववीरस्य चरः षष्ठी तत्पुरुष समास
दोधूयमानाः √धूञ् + यङ् + शानच् शानच् प्रत्यय (पुस्तक)
ग्रस्यमानानाम् √ग्रस् + शानच् (कर्मवाच्य में यक्) शानच् प्रत्यय (निगले जाते हुए)
सञ्जात सम् + √जन् + क्त क्त प्रत्यय
कृत √कृ + क्त क्त प्रत्यय
कवलीकृतम् कवल + च्वि + कृतम् च्वि (पुस्तक)
प्रस्खलन्ति प्र + √स्खल् लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
आघ्नन्ति आ + √हन् लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (पुस्तक)
विरमति वि + √रम् लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (वि-उपसर्ग के साथ रम् परस्मैपद में)
साधयेयम् √साध् + णिच् विधिलिङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (पुस्तक: लिङ्)
पातयेयम् √पत् + णिच् विधिलिङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (पुस्तक: लिङ्)
स्वकार्याद् विरमति, निजकार्यान्न विरमति ‘विरम्’ (रुकना) के योग में पञ्चमी उपपद-विभक्ति (जिससे रुका जाए, उसमें पञ्चमी)
हयस्य खुराः सम्बन्ध षष्ठी विभक्ति
महान्धतमसेन, स्वनेन करण तृतीया विभक्ति
सम्मुखम्, परम्, न, परितः, इव, च, वा, इति अव्यय अव्यय

कर्तृ-क्रिया: खुराः → प्रस्खलन्ति; वृक्षशाखाः → आघ्नन्ति; सादी → न विरमति; शिववीरचरः → न विरमति। विशेषण-विशेष्य: दोधूयमानाः → वृक्षशाखाः; दृढसङ्कल्पः, अयम् → सादी; भयानकेन → स्वनेन; कवलीकृतम् → गगनतलम्; कृतप्रतिज्ञः, असौ → शिववीरचरः; ग्रस्यमानानाम् → सत्त्वानाम्।

परीक्षा संकेत: उपपद-विभक्ति

CBSE प्रतिदर्श प्रश्नपत्र 2026-27 में इसी पाठ से पूछा गया: “दृढसङ्कल्पोऽयं सादी (अश्वारोही) न ……… (स्वकार्य) विरमति।” उत्तर: स्वकार्यात् (अंक-योजना में स्वकार्येभ्यः भी मान्य)। कारण: ‘विरम्’ (रुकना, हटना) के योग में जिससे हटा जाए, उसमें पञ्चमी।

8 चरित्र-चित्रण

8.1 शिववीर का दूत (षोडशवर्षदेशीयः युवा)

1

दृढसंकल्पी

“परं दृढसङ्कल्पोऽयं सादी … न स्वकार्याद् विरमति।” कोई बाधा उसे नहीं रोकती।

2

कर्तव्यनिष्ठ

उसकी प्रतिज्ञा: “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्।” कार्य के लिए प्राण भी देने को तैयार।

3

विश्वासपात्र

वह “शिववीरस्य विश्वासपात्रम्” है; स्वयं शिववीर का पत्र उसे सौंपा गया है।

4

साहसी और निर्भीक

आँधी, घना अँधेरा, फिसलते खुर, चोट करती शाखाएँ, भयानक शब्द: फिर भी वह डरता नहीं।

5

सुन्दर और सुगठित

लगभग 16 वर्ष, गोरा, “सुघटितदृढशरीरः”, घुँघराले केश, प्रसन्न मुख-कमल।

6

उत्साही और कर्मठ

थका और पसीने से भीगा होने पर भी मुख पर “दृढसिद्धान्त-महोत्साह” झलकता है।

संस्कृत में चरित्र-चित्रण (3 अंक का उत्तर)

शिववीरचरः षोडशवर्षदेशीयः गौरः युवा अस्ति। सः शिववीरस्य विश्वासपात्रम् अस्ति। सः सुघटितदृढशरीरः, कमनीयकपोलपालिः, प्रसन्नवदनः च अस्ति। मार्गे झञ्झावातः, महान्धकारः, चिक्कणपाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्तः खुराः, सम्मुखम् आघ्नत्यः वृक्षशाखाः च सन्ति, तथापि सः न बिभेति। “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्” इति कृतप्रतिज्ञः सः निजकार्यात् न विरमति। अतः सः दृढसङ्कल्पः, साहसी, कर्तव्यनिष्ठः स्वामिभक्तः च अस्ति।

8.2 प्रकृति-चित्रण

  • पाठ का बड़ा भाग प्रकृति का वर्णन है: आषाढ की सन्ध्या, लाल बादल, लौटते पक्षी, काले होते वन
  • फिर प्रकृति का रौद्र (भयानक) रूप: मेघमाला, आँधी, धूल, अँधेरा, ऊबड़-खाबड़ पहाड़ी मार्ग, झरने, भयानक शब्द
  • यह भयानक प्रकृति ही नायक की परीक्षा बनती है; जितनी कठिन बाधा, उतना ही बड़ा उसका संकल्प दिखता है
  • लेखक लम्बे समास, उपमा, रूपक और उत्प्रेक्षा से दृश्य को आँखों के सामने खड़ा कर देते हैं

9 सूक्ति और महत्त्वपूर्ण पंक्तियाँ

पंक्ति किसके बारे में भाव
कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम् (पाठ में: “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्”) शिववीरचर की प्रतिज्ञा या तो कार्य सिद्ध करूँगा या देह त्याग दूँगा; दृढसंकल्प व्यक्ति आधे रास्ते से नहीं लौटता
परं दृढसङ्कल्पोऽयं सादी (अश्वारोही) न स्वकार्याद् विरमति। दूत दृढ संकल्प वाला व्यक्ति कठिनाई में भी अपना काम नहीं छोड़ता
न कोऽपि सरलो मार्गः, नानुद्भेदिनी भूमिः, पन्थाः अपि च नावलोक्यते। मार्ग बाधाओं की चरम सीमा: कोई सरल मार्ग नहीं
कवलीकृतमिव गगनतलम् आकाश भयानक शब्दों से आकाश मानो निगल लिया गया
याद करेंपरिभाषा 1

सूक्ति “कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्”: “मैं या तो कार्य सिद्ध करूँगा, या देह त्याग दूँगा।” साधयेयम् और पातयेयम् दोनों विधिलिङ् (पुस्तक: लिङ्), उत्तम पुरुष, एकवचन के णिजन्त रूप हैं।

10 अलङ्कार (अभ्यास 7)

याद करेंपरिभाषा 2

उपमा: जहाँ दो भिन्न वस्तुओं (उपमेय और उपमान) में समान गुण के कारण समानता बताई जाए। प्रसिद्ध लक्षण: “साधर्म्यमुपमा भेदे” (काव्यप्रकाश)। वाचक शब्द: इव, यथा, सदृश, तुल्य।

याद करेंपरिभाषा 3

रूपक: जहाँ उपमेय और उपमान में भेद न मानकर उपमेय पर उपमान का अभेद आरोप हो (मुख ही कमल है)। प्रसिद्ध लक्षण: “तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः” (काव्यप्रकाश)।

याद करेंपरिभाषा 4

उत्प्रेक्षा: जहाँ उपमेय में उपमान की सम्भावना (कल्पना) की जाए, “मानो”। प्रसिद्ध लक्षण: “सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्” (काव्यप्रकाश)। वाचक: इव, मन्ये, ध्रुवम्, नूनम्।

पद (अभ्यास 7) अलङ्कार कारण
(1) वदनाम्भोजेन रूपक वदनम् एव अम्भोजम्: मुख (उपमेय) पर कमल (उपमान) का अभेद आरोप
(2) दिगन्तदन्तावलः रूपक पुस्तक का विग्रह: “दिगन्ता एव दन्तावलाः”; दिशाओं के छोर (उपमेय) पर हाथी (उपमान) का अभेद आरोप
(3) सिन्दूरद्रवस्नातानामिव वरुणदिगवलम्बिनाम् उत्प्रेक्षा पश्चिम के लाल बादलों में “सिन्दूर के घोल में नहाए होने” की सम्भावना (मानो नहाए हों); वाचक ‘इव’
पाठ में अलङ्कार
रूपकवदनाम्भोज (प्रसन्न-वदनाम्भोज), दिगन्तदन्तावल
उत्प्रेक्षासिन्दूर-द्रव-स्नातानामिव (बादल), कवलीकृतमिव गगनतलम्, ग्रस्यमानानामिव सत्त्वानाम्
उपमासूक्ष्म-मौक्तिक-पटलेनेव स्वेदबिन्दु-व्रजेन (पसीने की बूँदें मोतियों की परत जैसी)
ध्यान दें

अभ्यास 7 केवल पहले तीन पद पूछता है; उनके उत्तर ऊपर की तालिका में हैं। “कवलीकृतमिव गगनतलम्”, “ग्रस्यमानानामिव सत्त्वानाम्” (उत्प्रेक्षा) और “मौक्तिक-पटलेनेव” (उपमा) अतिरिक्त अभ्यास के लिए हैं। ‘इव’ देखकर हर बार उपमा न लिखें: जहाँ बात सचमुच हुई नहीं, केवल कल्पना है (आकाश सचमुच निगला नहीं गया), वहाँ उत्प्रेक्षा है।

छन्द के बारे में

यह पाठ पूरी तरह गद्य है, इसमें कोई श्लोक नहीं, इसलिए इस पाठ से छन्द-पहचान का प्रश्न नहीं बनता। छन्द (अनुष्टुप्, उपजाति, वसन्ततिलका, मालिनी, शिखरिणी, मन्दाक्रान्ता) शाश्वती के पद्य-पाठों के साथ पढ़ें।

11 व्याकरण-सारणी: पूरे पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय

पाठ की सन्धियाँ
स्वर सन्धिदीर्घ: अथाकस्मात्, पर्वतश्रेणीव, नानुद्भेदिनी, नावलोक्यते · गुण: पटलेनेव, महोत्साहः, झञ्झावातोद्धूतैः · वृद्धि: तस्यैव, हरितेनैव · यण्: उपर्युपरि, पर्यच्छदीत्
व्यञ्जन सन्धिजश्त्व: वरुणदिगवलम्बिनाम्, तावदकस्मादुत्थितः, वनाद् वनानि · श्चुत्व + छत्व: शिखराच्छिखराणि · अनुनासिक: कार्यान्न
विसर्ग सन्धिउत्व: परितो मेघमाला, सरलो मार्गः · उत्व + पूर्वरूप: कोऽपि, मासोऽयम्, कृतप्रतिज्ञोऽसौ · रत्व: प्रादुरभूत्, पुनरेष · श्/स्: खुराश्चिक्कण, परस्सहस्र · लोप: उपत्यकात उपत्यकाः

11.1 अभ्यास में पूछे गए पद (एक स्थान पर)

प्रकार पद और उत्तर
सन्धि (अभ्यास 5) तस्यैव = तस्य + एव (वृद्धि) · शिखराच्छिखराणि = शिखरात् + शिखराणि (व्यञ्जन: श्चुत्व + छत्व) · कोऽपि = कः + अपि (विसर्ग: उत्व + पूर्वरूप) · प्रादुरभूत् = प्रादुः + अभूत् (विसर्ग: रत्व) · अथाकस्मात् = अथ + अकस्मात् (दीर्घ) · कार्यान्न = कार्यात् + न (व्यञ्जन: अनुनासिक)
प्रकृति-प्रत्यय (अभ्यास 6) प्रयुक्तः = प्र + √युज् + क्त · उत्थितः = उत् + √स्था + क्त · उत्प्लुत्य = उत् + √प्लु + ल्यप् · रुतैः = √रु + क्त · उपत्यकातः = उपत्यका + तसिल् · ग्रस्यमानः = √ग्रस् + शानच् (कर्मवाच्य, यक्)
अलङ्कार (अभ्यास 7) वदनाम्भोजेन: रूपक · दिगन्तदन्तावलः: रूपक · सिन्दूरद्रवस्नातानामिव वरुणदिगवलम्बिनाम्: उत्प्रेक्षा
समास (अभ्यास 8) मेघमाला = मेघानां माला (षष्ठी तत्पुरुष) · महान्धकारः = महान् चासौ अन्धकारः (कर्मधारय) · पर्वतश्रेणीः = पर्वतानां श्रेणीः (षष्ठी तत्पुरुष) · महोत्साहः = महान् चासौ उत्साहः (कर्मधारय) · विश्वासपात्रम् = विश्वासस्य पात्रम् (षष्ठी तत्पुरुष) · हरितोष्णीषशोभितः = हरितोष्णीषेण शोभितः (तृतीया तत्पुरुष; भीतर हरितं च तत् उष्णीषम्, कर्मधारय)

11.2 पुस्तक के शब्दार्थ में दिए प्रत्यय

प्रत्यय पद = प्रकृति + प्रत्यय
क्त स्नात = ष्णा + क्त · कुञ्चित = कुञ्च् + क्त · उद्धूत = उत् + धू + क्त · (प्रयुक्त, उत्थित, रुत, प्रविष्ट, प्राप्त, सञ्जात, कृत)
शानच् दोधूयमानाः = धूञ् + यङ् + शानच् · ग्रस्यमानः = ग्रस् + शानच् (कर्मवाच्य)
ल्यप् आदाय = आ + दा + ल्यप् · (उत्प्लुत्य = उत् + प्लु + ल्यप्)
अनीयर् कमनीय = कम् + अनीयर्
सन् + उ जिगमिषुः = गम् + सन् + उ (जाने का इच्छुक)
तद्धित श्यामता = श्याम + तल् · द्वैगुण्यम् = द्विगुण + ष्यञ् · षोडशवर्षदेशीयः = षोडशवर्ष + देशीयर् · उपत्यकातः = उपत्यका + तसिल्
च्वि कवलीकृतम् = कवल + च्वि + कृतम्

11.3 लकार-सारणी (पाठ की मुख्य क्रियाएँ)

लकार पाठ के रूप
लट् (वर्तमान) अस्ति, प्रतिनिवर्तन्ते, कलयन्ति, प्रयाति, प्रस्खलन्ति, आघ्नन्ति, विरमति; कर्मवाच्य: अवलोक्यते
लट् + स्म (भूत) गच्छति स्म
लुङ् (भूत) प्रादुरभूत्, पर्यच्छदीत्
विधिलिङ् (पुस्तक: लिङ्) साधयेयम्, पातयेयम् (उत्तम पुरुष, एकवचन)

11.4 उपपद और कारक-विभक्ति

वाक्यांश विभक्ति कारण
परितः … समस्तं गगनतलम् द्वितीया ‘परितः’ के योग में (पुस्तक: अभितःपरितःसमयानिकषाहाप्रतियोगेऽपि)
स्वकार्याद् विरमति, निजकार्यान्न विरमति पञ्चमी ‘विरम्’ (रुकना) के योग में
पर्वतश्रेणीः उपर्युपरि द्वितीया दो बार ‘उपरि’ के योग में (सामान्य ज्ञान)
हयेन गच्छति, स्वेदबिन्दुव्रजेन समाच्छादित तृतीया करण कारक
सिंहदुर्गात् … प्रयाति पञ्चमी अपादान (जहाँ से अलग होना)
नीडेषु प्रतिनिवर्तन्ते, पाषाणखण्डेषु प्रस्खलन्ति सप्तमी अधिकरण

11.5 पाठ के अव्यय (अभ्यास 10)

अव्यय अर्थ अव्यय अर्थ
च और सायम् शाम को
अस्तम् अस्त (अस्तं गम् = डूबना) इव मानो, जैसे
प्रतिक्षणम् पल-पल अथ इसके बाद
अकस्मात् अचानक परितः चारों ओर
परतः फिर, बाद में ततः उसके बाद
उपर्युपरि ऊपर-ऊपर ध्यान दें: “क्षणं सूक्ष्मविस्तारा” का क्षणम् अव्यय नहीं, ‘क्षण’ शब्द की कालवाचक द्वितीया है
स्म (लट् के साथ भूतकाल) एव ही
अपि भी तावत् तभी
पुनः फिर इह यहाँ
न नहीं सम्मुखम् सामने
परम् परन्तु वा या, अथवा
इति ऐसा तसिल्-अन्त पद भी अव्यय: पर्वतश्रेणीतः, अधित्यकातः, उपत्यकातः
अव्यय-पूर्ति कैसे करें

CBSE में मञ्जूषा से अव्यय भरने का प्रश्न आता है। पाठ के प्रयोग याद रखें: “अथाकस्मात् परितो मेघमाला…” (अथ = इसके बाद), “तावदकस्मादुत्थितो…” (तावत् = तभी), “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्” (वा…वा = या…या), “परं दृढसङ्कल्पोऽयं सादी न … विरमति” (परम् = परन्तु, न = नहीं)।

12 पर्याय और विलोम (पाठ के भीतर से)

पर्याय (समानार्थक)

  1. हयः = अश्वः
  2. सादी = अश्वारोही (पाठ में कोष्ठक में)
  3. वारिवाहाः = मेघाः (पुस्तक का शब्दार्थ)
  4. भास्करः = सूर्यः
  5. तमः = अन्धकारः
  6. स्वनः = शब्दः
  7. गगनतलम् = आकाशम्
  8. चरः = गूढचरः, दूतः

विलोम

  1. गौरः × श्यामः
  2. सरलः × वक्रः
  3. अधित्यका × उपत्यका
  4. सूक्ष्म × स्थूल
  5. प्रविष्टः × निर्गतः
  6. अस्तम् × उदयः
  7. शुष्क × आर्द्र
  8. प्रसन्न × खिन्न

13 योग्यताविस्तार

  • शिवाजी पर आधारित ग्रन्थ: पुस्तक कहती है कि शिवाजी की कथा पर संस्कृत और अन्य भारतीय भाषाओं में लिखे ग्रन्थों की सूचना एकत्र करें। उदाहरण पुस्तक में: संस्कृत में ‘श्रीशिवराज्योदयं’ नाम महाकाव्यम्
  • बारह महीनों के नाम जानने हैं, और इस पाठ में किस मास का वर्णन है (आषाढ), उससे कथा में क्या विशेषता आई, यह बताना है
  • प्रकृति का स्वरूप: इस पाठ में प्रकृति कैसी दिखाई गई है और उससे घटनाचक्र कैसे बदलता है, यह समझाना है
बारह मास (सामान्य ज्ञान)
1. चैत्रः 2. वैशाखः 3. ज्येष्ठः 4. आषाढः
5. श्रावणः 6. भाद्रपदः 7. आश्विनः 8. कार्तिकः
9. मार्गशीर्षः 10. पौषः 11. माघः 12. फाल्गुनः
  • आषाढ से कथा में विशेषता: आषाढ से वर्षा (मानसून) का आगमन माना जाता है (सामान्य ज्ञान)। पाठ में इसी मास में अचानक मेघमाला, आँधी और घना अँधेरा आता है। सामान्य सन्ध्या भयानक रात बन जाती है, और दूत की यात्रा एक कठिन परीक्षा बन जाती है
  • प्रकृति का स्वरूप और घटनाचक्र: पाठ में प्रकृति पहले शान्त और सुन्दर है (लाल बादल, लौटते पक्षी), फिर रौद्र और भयानक हो जाती है (आँधी, अँधेरा, फिसलन, भयानक शब्द)। प्रकृति के बदलने से ही घटनाचक्र बदलता है: एक साधारण यात्रा संघर्ष बन जाती है, और नायक का दृढ संकल्प सामने आता है
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: कार्यं वा साधयेयम्, देहं वा पातयेयम्; सन्दर्भग्रन्थ: शिवराजविजयम् (ऐतिहासिक उपन्यास), प्रथम विराम का चतुर्थ निःश्वास; रचयिता: अम्बिकादत्तव्यास
  • व्यास जी: बहुमुखी प्रतिभा, संस्कृत व हिन्दी में शताधिक ग्रन्थ
  • आषाढ की सन्ध्या, सूर्य पश्चिम के लाल बादलों में (सिन्दूर-द्रव-स्नात: उत्प्रेक्षा); कलविङ्क घोंसलों में; वन काले
  • मेघमाला पर्वतश्रेणी जैसी प्रकट: सूक्ष्मविस्तारा → शिखर-विडम्बना → दिग्गज-आकारा → महान्धकारा; परितः के योग में द्वितीया
  • षोडशवर्षदेशीयः गौरः युवा, घोड़े पर; हरी पगड़ी (चाँदी के तार की कढ़ाई), हरा कञ्चुक; शिववीर का विश्वासपात्र, सिंहदुर्ग से तोरणदुर्ग, पत्र लेकर
  • आँधी; अँधेरा मेघमाला से दुगुना, फिर धूल-पत्ते-पराग-सूखे फूलों से दुगुना; अधित्यका/उपत्यका; कोई सरल मार्ग नहीं
  • खुर चिकने पत्थरों पर फिसलते, शाखाएँ सामने से चोट करतीं; आकाश मानो निगला गया (उत्प्रेक्षा)
  • प्रतिज्ञा: “देहं वा पातयेयं कार्यं वा साधयेयम्”; स्वकार्याद् विरमति में पञ्चमी
  • अभ्यास 7: वदनाम्भोज, दिगन्तदन्तावल = रूपक; सिन्दूरद्रवस्नातानामिव = उत्प्रेक्षा
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं सन्दर्भग्रन्थ, उसका विराम-निःश्वास और रचयिता संस्कृत वाक्य में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं मेघमाला के चारों रूप क्रम से बता सकता हूँ?
  • क्या मैं अभ्यास की छहों सन्धियाँ, छहों समास और सब प्रत्यय बता सकता हूँ?
  • क्या मैं तीनों अलङ्कार कारण सहित पहचान सकता हूँ?
  • क्या मैं दूत के चार गुण पाठ के प्रमाण सहित संस्कृत में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं किसी भी अंश में कर्तृ-क्रिया, विशेषण-विशेष्य और पर्याय-विलोम ढूँढ सकता हूँ?