Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 9 दीनबन्धुः श्रीनायारः Important Questions with Answers

इस अध्याय के परीक्षा-उपयोगी प्रश्न, अंक-वार, हर प्रश्न के पूरे उत्तर के साथ। पहले स्वयं उत्तर लिखने की कोशिश कीजिए, फिर मिलाइए।

1 पठित अंश पर आधारित प्रश्न

पठित गद्यांश (पाठ का अनुच्छेद 1)
श्रीनायारः केन्द्रसर्वकारतः स्थानान्तरणेन आगत्य ओडिशासर्वकारस्य अधीने प्रायः वर्षत्रयेभ्यः कार्यं करोति। तथाप्यस्मिन् वर्षत्रयात्मके कालखण्डे एकवारमपि स्वराज्यं केरलं प्रति गमनाय इच्छां न प्रकटितवान् । स स्वल्पभाषी, अतस्तस्य मनःकथा मनोव्यथा वा बोधगम्या नास्ति। सन्तुलितो वार्त्तालापः, साक्षात्समये आगमनम्, ततः सञ्चिकासु मनोनिवेशः, कार्यं समाप्य स्वगृहं प्रत्यागमनञ्च तस्य वैशिष्ट्यमासीत्। तस्य कर्मनैपुण्यं दृष्ट्वा एव ओडिशासर्वकारस्तं स्थानान्तरणेन स्वीकृत्य खाद्यापूर्तिविभागे सचिवपदे नियुक्तवान् । गतस्य वर्षत्रयस्य आकलनात् ज्ञायते यद् विभागस्य कार्यनैपुण्यं दशगुणैः वर्धितम्। खाद्ये अपमिश्रणं न्यूनीभूतम्। अत उपभोक्तॄणमपि अभियोगो नास्ति विभागस्य विपक्षे। मन्त्रिणां मध्येऽपि तस्य सुख्यातिः वर्तते।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) श्रीनायारः कस्य अधीने कार्यं करोति? (ख) खाद्ये किं न्यूनीभूतम्?
उत्तर: (क) ओडिशासर्वकारस्य (ख) अपमिश्रणम्

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: श्रीनायारस्य वैशिष्ट्यं किम् आसीत्?
उत्तर: सन्तुलितः वार्त्तालापः, साक्षात्समये आगमनम्, ततः सञ्चिकासु मनोनिवेशः, कार्यं समाप्य स्वगृहं प्रत्यागमनं च तस्य वैशिष्ट्यम् आसीत्।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: ओडिशासर्वकारः श्रीनायारं किं दृष्ट्वा सचिवपदे नियुक्तवान्?
उत्तर: तस्य कर्मनैपुण्यं दृष्ट्वा एव ओडिशासर्वकारः तं खाद्यापूर्तिविभागे सचिवपदे नियुक्तवान्।

(iv) 1 अंक III. ‘बहुभाषी’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: स्वल्पभाषी

(v) 1 अंक III. ‘वार्त्तालापः’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: सन्तुलितः

पठित गद्यांश (पाठ का अनुच्छेद 2)
श्रीनायारस्य दायित्वग्रहणस्य एकमासाभ्यन्तरे बहुदिनेभ्यः स्थगितानां विविध समस्यानामपि समाधानं जातम्। स्वकार्यं त्यक्त्वा अपरस्य सहकारस्तस्य परमधर्मः। सः प्रतिमासं प्रथमदिवसे स्ववेतनस्य अर्धाधिकं भागं केरलं प्रेषयति स्म कश्चित् सम्पर्कः। तेनानुमीयते तस्य राज्येन सह अस्ति कश्चित् सम्पर्कः। कानिचन मलयालमभाषायाः संवादपत्राणि अतिरिच्य कदापि तस्य नाम्ना किमपि पत्रमागतमिति कोऽपि कदापि न जानाति।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) केषां समाधानं जातम्? (ख) सः स्ववेतनस्य कियत् भागं केरलं प्रेषयति स्म?
उत्तर: (क) समस्यानाम् (ख) अर्धाधिकम्

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: श्रीनायारस्य परमधर्मः कः आसीत्?
उत्तर: स्वकार्यं त्यक्त्वा अपरस्य सहकारः तस्य परमधर्मः आसीत्।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: तस्य नाम्ना कानि आगच्छन्ति स्म?
उत्तर: तस्य नाम्ना कानिचन मलयालमभाषायाः संवादपत्राणि आगच्छन्ति स्म।

(iv) 1 अंक III. ‘जातम्’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: समाधानम्

(v) 1 अंक III. ‘स्थगितानाम्’ इति विशेषणस्य विशेष्यपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: समस्यानाम्

पठित गद्यांश (पाठ का अनुच्छेद 3)
एकस्मिन् दिने श्रीनायारः पत्रमेकं धृत्वा मस्तकमवनमय्य पठन् आसीत्। नेत्रतीराद् विगलिता अश्रुधारा आर्द्रीकरोति स्म पत्रस्य अर्धाधिकं भागम् । तदानीमेव तस्य कार्यालयलिपिकः श्रीदासःप्रविशति। श्रीनायारः तमुक्तवान्-अधुना मम गमनसमयः समुपागत एव। मम दायित्वहस्तान्तरणपत्रकं सज्जीकुरु। अहमधुना द्वित्राणां दिवसानां सकारणावकाशं स्वीकरिष्यामि। पुनः तदनु स्वीकरिष्यामि दीर्घावकाशम् । यदि कस्मैचिद् अज्ञातेन मया रूक्षो व्यवहारः प्रदर्शितः स्यात्, तदर्थं ते मह्यमुदारचित्तेन क्षमां प्रदास्यन्ति इति सर्वेभ्यो निवेदयतु। अनन्तरं सर्वे अश्रुलहृदयैः सौप्रस्थानिकीं ज्ञापितवन्तः।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) श्रीनायारः मस्तकम् अवनमय्य किं पठन् आसीत्? (ख) तस्य कार्यालयलिपिकः कः?
उत्तर: (क) पत्रम् (ख) श्रीदासः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: श्रीनायारः श्रीदासं किं सज्जीकर्तुम् उक्तवान्?
उत्तर: श्रीनायारः श्रीदासं दायित्वहस्तान्तरणपत्रकं सज्जीकर्तुम् उक्तवान्।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: सर्वे कथं सौप्रस्थानिकीं ज्ञापितवन्तः?
उत्तर: सर्वे अश्रुलहृदयैः सौप्रस्थानिकीं ज्ञापितवन्तः।

(iv) 1 अंक III. ‘मृदुः’ इति पदस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: रूक्षः

(v) 1 अंक III. ‘आर्द्रीकरोति स्म’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
उत्तर: अश्रुधारा

पठित गद्यांश (मेरी के पत्र का पहला भाग)
श्रीनायार!
भगवान् यीशुस्तव मंङ्गलं वितनोतु । मम पूर्वतनं पत्रं त्वया प्राप्तं स्यात्। तव समीपे इदं मम शेषपत्रम्। यतो हि मम जीवनप्रदीपो निर्वापितो भवितुमिच्छति। प्रायस्तवागमनसमये अहं न स्थास्यामि। पूर्वपत्रे-अहमाश्रमस्य सर्वविधमायव्ययाकलनं प्रेषितवती। केवलं यीशोः समीपे गमनात्पूर्वं तव दर्शनमिच्छामि। प्रथमं त्वया निर्मितोऽनाथाश्रमोऽधुना महाद्रुमेण परिणतः। अधुनात्र शताधिका अनाथशिशवो लालिताः पालिताश्च भवन्ति । तव हस्तयोस्तव अनाथाश्रमं समर्प्य अहं सौप्रस्थानिकीमिच्छामि।

(i) 1 अंक गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत।
I. एकपदेन उत्तरत (½ + ½): (क) अनाथाश्रमः अधुना केन परिणतः? (ख) पत्रलेखिका कस्य समीपे गमनात् पूर्वं दर्शनम् इच्छति?
उत्तर: (क) महाद्रुमेण (ख) यीशोः

(ii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: पत्रलेखिका इदं पत्रं शेषपत्रं किमर्थं कथयति?
उत्तर: यतः तस्याः जीवनप्रदीपः निर्वापितः भवितुम् इच्छति, अतः सा इदं पत्रं शेषपत्रं कथयति।

(iii) 1 अंक II. पूर्णवाक्येन उत्तरत: पत्रलेखिका कथं सौप्रस्थानिकीम् इच्छति?
उत्तर: पत्रलेखिका श्रीनायारस्य हस्तयोः अनाथाश्रमं समर्प्य सौप्रस्थानिकीम् इच्छति।

(iv) 1 अंक III. ‘अन्तिमम्’ इत्यर्थे पत्रे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: शेषपत्रम्

(v) 1 अंक III. ‘शिशवः’ इति विशेष्यस्य विशेषणपदं पत्रात् चित्वा लिखत।
उत्तर: शताधिकाः

2 1 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: श्रीनायारः केरलं प्रति गमनाय इच्छां न प्रकटितवान्।

उत्तर: श्रीनायारः किं प्रति गमनाय इच्छां न प्रकटितवान्?

प्रश्न 2 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सञ्चिकासु मनोनिवेशः तस्य वैशिष्ट्यम् आसीत्।

उत्तर: कासु मनोनिवेशः तस्य वैशिष्ट्यम् आसीत्?

प्रश्न 3 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: ओडिशासर्वकारः तं खाद्यापूर्तिविभागे सचिवपदे नियुक्तवान्।

उत्तर: ओडिशासर्वकारः तं कस्मिन् सचिवपदे नियुक्तवान्?

प्रश्न 4 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: मन्त्रिणां मध्ये अपि तस्य सुख्यातिः वर्तते।

उत्तर: केषां मध्ये अपि तस्य सुख्यातिः वर्तते?

प्रश्न 5 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सः प्रतिमासं स्ववेतनस्य अर्धाधिकं भागं केरलं प्रेषयति स्म।

उत्तर: सः कदा स्ववेतनस्य अर्धाधिकं भागं केरलं प्रेषयति स्म?

प्रश्न 6 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: कौतूहलवशात् श्रीदासः तत्पत्रम् उद्घाटितवान्।

उत्तर: कस्मात् श्रीदासः तत्पत्रम् उद्घाटितवान्?

प्रश्न 7 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सः धनादेशेन धनं प्रेषयति स्म।

उत्तर: सः केन धनं प्रेषयति स्म?

प्रश्न 8 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: अत्र शताधिकाः अनाथशिशवः लालिताः भवन्ति।

उत्तर: अत्र कति अनाथशिशवः लालिताः भवन्ति?

प्रश्न 9 (1 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत: सर्वे अश्रुलहृदयैः सौप्रस्थानिकीं ज्ञापितवन्तः।

उत्तर: सर्वे कैः सौप्रस्थानिकीं ज्ञापितवन्तः?

प्रश्न 10 (1 अंक)

प्र. ‘सौप्रस्थानिकीम्’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत: (प्रस्थानसमये शुभकामनाम् / आगमनसमये स्वागतम्)

उत्तर: प्रस्थानसमये शुभकामनाम् (विदाई)

प्रश्न 11 (1 अंक)

प्र. ‘अपमिश्रणम्’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत: (मिश्रणदोषः / शुद्धता)

उत्तर: मिश्रणदोषः (मिलावट)

प्रश्न 12 (1 अंक)

प्र. ‘पार्श्वे’ इति पदस्य प्रसङ्गानुकूलम् अर्थं चित्वा लिखत: (समीपे / दूरे)

उत्तर: समीपे

प्रश्न 13 (1 अंक)

प्र. मञ्जूषायाः उचितम् अव्ययं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: “तेनानुमीयते तस्य राज्येन ____ अस्ति कश्चित् सम्पर्कः।” (सह, विना, प्रति)

उत्तर: सह

प्रश्न 14 (1 अंक)

प्र. मञ्जूषायाः उचितम् अव्ययं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत: “____ तदनु स्वीकरिष्यामि दीर्घावकाशम्।” (पुनः, न, यत्र)

उत्तर: पुनः

प्रश्न 15 (1 अंक)

प्र. कोष्ठके प्रदत्तशब्दे उचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानं पूरयत: “केवलं ____ (यीशु) समीपे गमनात्पूर्वं तव दर्शनमिच्छामि।”

उत्तर: यीशोः

प्रश्न 16 (1 अंक)

प्र. ‘निर्मितोऽनाथाश्रमः’ इति पदस्य सन्धिविच्छेदं कुरुत।

उत्तर: निर्मितः + अनाथाश्रमः (पहले उत्व, फिर पूर्वरूप)

प्रश्न 17 (1 अंक)

प्र. ‘अनाथशिशवः’ इति पदस्य विग्रहं लिखत।

उत्तर: अनाथाः शिशवः (कर्मधारय)

3 2 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (2 अंक)

प्र. श्रीनायारस्य चत्वारि वैशिष्ट्यानि संस्कृतेन लिखत।

उत्तर: (1) सन्तुलितः वार्त्तालापः, (2) साक्षात्समये आगमनम्, (3) सञ्चिकासु मनोनिवेशः, (4) कार्यं समाप्य स्वगृहं प्रत्यागमनं च तस्य वैशिष्ट्यम् आसीत्।

प्रश्न 2 (2 अंक)

प्र. पाठ के आधार पर बताइए कि श्रीनायार को ‘दीनबन्धु’ क्यों कहा गया है। (हिंदी में)

उत्तर: श्रीनायार स्वयं अनाथाश्रम में पले थे। उन्होंने केरल में एक अनाथाश्रम बनाया और हर महीने अपने वेतन का आधे से अधिक भाग धनादेश से उसे भेजते रहे, जहाँ अब सौ से अधिक अनाथ बच्चे पलते हैं। दीन-अनाथों के इस सहायक को इसीलिए ‘दीनबन्धु’ (दीनानां बन्धुः) कहा गया।

प्रश्न 3 (2 अंक)

प्र. सुश्री मेरी ने अपने पत्र को ‘शेषपत्रम्’ क्यों कहा? (हिंदी में)

उत्तर: मेरी लिखती हैं कि उनका “जीवनप्रदीप” बुझना चाहता है, यानी मृत्यु निकट है, और श्रीनायार के आने तक शायद वे न रहें। इसलिए यह उनका अन्तिम (शेष) पत्र है।

प्रश्न 4 (2 अंक)

प्र. पाठ के अनुसार श्रीनायार के सचिव बनने के बाद विभाग में क्या परिवर्तन हुए? (हिंदी में)

उत्तर: विभाग की कार्यकुशलता दस गुना बढ़ गई, खाद्य पदार्थों में मिलावट कम हो गई, इसलिए उपभोक्ताओं की कोई शिकायत नहीं रही; एक मास में बहुत दिनों से रुकी समस्याएँ सुलझ गईं; मन्त्रियों में भी उनकी सुख्याति हुई।

प्रश्न 5 (2 अंक)

प्र. सन्धिविच्छेदं कुरुत: (क) अतस्तस्य (ख) तेनानुमीयते

उत्तर: (क) अतः + तस्य (विसर्ग सन्धि: विसर्ग → स्)
(ख) तेन + अनुमीयते (दीर्घ सन्धि: अ + अ = आ)

प्रश्न 6 (2 अंक)

प्र. समासविग्रहं कुरुत, समासनाम च लिखत: (क) स्ववेतनस्य (ख) शताधिकाः

उत्तर: (क) स्वस्य वेतनम्, तस्य: षष्ठी तत्पुरुष
(ख) शतात् अधिकाः: पञ्चमी तत्पुरुष

प्रश्न 7 (2 अंक)

प्र. प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरुत: (क) दृष्ट्वा (ख) आगत्य

उत्तर: (क) √दृश् + क्त्वा
(ख) आ + √गम् + ल्यप्

प्रश्न 8 (2 अंक)

प्र. “प्रथमं त्वया अनाथाश्रमः निर्मितः” इति वाक्यं कर्तृवाच्ये परिवर्तयत। ‘त्वया’ इत्यत्र तृतीया कथम्?

उत्तर: कर्तृवाच्ये: प्रथमं त्वम् अनाथाश्रमं निर्मितवान्।
‘निर्मितः’ (क्त) कर्मवाच्य में है, इसलिए अनुक्त कर्ता ‘त्वया’ तृतीया में और कर्म ‘अनाथाश्रमः’ प्रथमा में है।

4 3 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (3 अंक)

प्र. ‘दीनबन्धुः श्रीनायारः’ इति पाठम् आधृत्य उत्तरत (1 + 1 + 1):
(क) अयं पाठः कस्मात् ग्रन्थात् सङ्कलितः?
(ख) मूलकथायाः लेखकः कः?
(ग) अस्य संस्कृतानुवादकः कः?

उत्तर: (क) ‘दीनबन्धुः श्रीनायारः’ इति पाठः ‘पाषाणीकन्या’ इति कथासंग्रहस्य संस्कृतानुवादात् सङ्कलितः।
(ख) मूलकथायाः लेखकः श्रीचन्द्रशेखरदासवर्मा (ओडियासाहित्यकारः) अस्ति।
(ग) अस्य संस्कृतानुवादकः डॉ॰ नारायणदाशः अस्ति।

प्रश्न 2 (3 अंक)

प्र. योग्यताविस्तारम् आधृत्य उत्तरत (1 + 1 + 1):
(क) ‘पाषाणीकन्या’ इति कथासंग्रहात् कः पाठः सङ्कलितः?
(ख) श्रीचन्द्रशेखरदासवर्मणः जन्म कदा अभवत्?
(ग) श्रीवर्मणः प्रसिद्धौ कथासंग्रहौ कौ?

उत्तर: (क) ‘पाषाणीकन्या’ इति कथासंग्रहात् ‘दीनबन्धुः श्रीनायारः’ इति पाठः सङ्कलितः।
(ख) श्रीवर्मणः जन्म 1945 तमे ईशवीयसंवत्सरे अभवत्।
(ग) पाषाणीकन्या वोमा च श्रीवर्मणः प्रसिद्धौ कथासंग्रहौ स्तः।

प्रश्न 3 (3 अंक)

प्र. श्रीनायारस्य चरित्रचित्रणं संस्कृतेन कुरुत (त्रीणि वाक्यानि न्यूनातिन्यूनम्)।

उत्तर: (1) श्रीनायारः कर्मनिपुणः, स्वल्पभाषी, समयनिष्ठः च अधिकारी आसीत्; तस्य नैपुण्येन विभागस्य कार्यनैपुण्यं दशगुणैः वर्धितम्।
(2) स्वकार्यं त्यक्त्वा अपि अपरस्य सहकारः तस्य परमधर्मः आसीत्।
(3) सः अनाथाश्रमं निर्मितवान्, प्रतिमासं च स्ववेतनस्य अर्धाधिकं भागं तत्र प्रेषयति स्म; अतः सः दीनबन्धुः आसीत्।
(4) सः विनम्रः अपि आसीत्, यतः गमनसमये रूक्षव्यवहाराय सर्वान् क्षमाम् अयाचत।

प्रश्न 4 (3 अंक)

प्र. पाठ के आधार पर सुश्री मेरी का चरित्र-चित्रण कीजिए। (हिंदी में)

उत्तर: (1) सेवाभावी और ईमानदार: केरल के अनाथाश्रम को सँभालती हैं और पिछले पत्र में आश्रम का पूरा आय-व्यय विवरण भेज चुकी हैं।
(2) ईश्वर-भक्त: पत्र भगवान् यीशु के मङ्गल-वचन से आरम्भ करती हैं और मृत्यु को “यीशु के पास जाना” कहती हैं।
(3) स्नेहमयी और कृतज्ञ: श्रीनायार के अज्ञात माता-पिता को भी धन्यवाद देती हैं, बच्चों को उत्तम मनुष्य बनाने की कामना करती हैं और श्रीनायार को दीर्घजीवन का आशीर्वाद देती हैं।

प्रश्न 5 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य वाक्यस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत:
“स्वकार्यं त्यक्त्वा अपरस्य सहकारस्तस्य परमधर्मः।”

उत्तर: श्रीनायारः परोपकारं सर्वश्रेष्ठं धर्मं मन्यते स्म। यदा कोऽपि साहाय्यम् इच्छति स्म, तदा सः स्वकार्यम् अपि त्यक्त्वा तस्य सहायतां करोति स्म। अनेन तस्य परोपकारी स्वभावः प्रकटीभवति।

प्रश्न 6 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य वाक्यस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत:
“यो जन्म दत्तवान्, स जीवितुमधिकारमपि दत्तवान्।”

उत्तर: यः ईश्वरः जन्म ददाति, सः एव जीवितुम् अधिकारम् अपि ददाति। अतः अनाथाः शिशवः अपि जीवितुम् अर्हन्ति। तेषां पालनं पोषणं च समाजस्य कर्तव्यम् अस्ति।

प्रश्न 7 (3 अंक)

प्र. अधोलिखितस्य वाक्यस्य भावार्थं संस्कृतभाषया लिखत:
“प्रथमं त्वया निर्मितोऽनाथाश्रमोऽधुना महाद्रुमेण परिणतः।”

उत्तर: श्रीनायारेण यः लघुः अनाथाश्रमः आरब्धः, सः अधुना विशालवृक्षः इव महान् अभवत्। अधुना तत्र शताधिकाः अनाथशिशवः पाल्यन्ते। लघुः सत्कार्यारम्भः अपि कालेन महान् भवति।

प्रश्न 8 (3 अंक)

प्र. मञ्जूषायाः पदानि चित्वा भावार्थं पूरयत (6 × ½):
“श्रीनायारः (i) ____ सचिवपदे कार्यम् अकरोत्। सः (ii) ____ आसीत्, अतः तस्य मनोव्यथां कोऽपि न अजानात्। सः प्रतिमासं वेतनस्य (iii) ____ भागं केरलं प्रेषयति स्म। एकदा पत्रं (iv) ____ पठन् सः अरोदीत्। तस्य गमनात् परं (v) ____ पत्रम् उद्घाटितवान्। पत्रात् ज्ञातं यत् तेन निर्मिते आश्रमे (vi) ____ शिशवः पाल्यन्ते।”
मञ्जूषा: श्रीदासः, स्वल्पभाषी, शताधिकाः, खाद्यापूर्तिविभागे, अर्धाधिकं, मस्तकमवनमय्य

उत्तर: (i) खाद्यापूर्तिविभागे (ii) स्वल्पभाषी (iii) अर्धाधिकं (iv) मस्तकमवनमय्य (v) श्रीदासः (vi) शताधिकाः

प्रश्न 9 (3 अंक)

प्र. सप्रसङ्ग व्याख्या कीजिए (हिंदी में): “अद्य समाजस्त्वत्तो बहु किमपि इच्छति।”

उत्तर: सन्दर्भ: यह पंक्ति शाश्वती के ‘दीनबन्धुः श्रीनायारः’ पाठ से है, जो चन्द्रशेखरदासवर्मा के उड़िया कथासंग्रह ‘पाषाणीकन्या’ के संस्कृत अनुवाद (डॉ॰ नारायण दाश) से ली गई है।
प्रसङ्ग: अनाथाश्रम चलाने वाली सुश्री मेरी अपने अन्तिम पत्र में श्रीनायार को आश्रम सौंपते हुए यह कहती हैं।
व्याख्या: मेरी कहती हैं कि आज समाज तुमसे बहुत कुछ चाहता है। तुम्हारा बनाया आश्रम अब सौ से अधिक अनाथ बच्चों का घर है; उन्हें पालकर उत्तम मनुष्य बनाना अब तुम्हारा दायित्व है।
विशेष: ‘त्वत्तः’ में पञ्चमी अर्थ में तसिल्; ‘समाजस्त्वत्तो’ में सत्व और उत्व सन्धि।

प्रश्न 10 (3 अंक)

प्र. मेरी के पत्र की मुख्य बातें क्रम से लिखिए। (हिंदी में)

उत्तर: (1) यीशु से श्रीनायार के मङ्गल की कामना; यह अन्तिम पत्र है क्योंकि मृत्यु निकट है।
(2) पिछले पत्र में आश्रम का पूरा आय-व्यय विवरण भेजा; यीशु के पास जाने से पहले श्रीनायार के दर्शन की इच्छा।
(3) श्रीनायार का बनाया आश्रम अब महाद्रुम बना, सौ से अधिक शिशु पलते हैं; आश्रम उनके हाथों में सौंपकर विदा की इच्छा; समाज की आशा, माता-पिता को धन्यवाद, ‘यो जन्म दत्तवान् …’ और दीर्घजीवन का आशीर्वाद।

प्रश्न 11 (3 अंक)

प्र. सन्धिविच्छेदं कुरुत, सन्धिनाम च लिखत: (क) मध्येऽपि (ख) यीशुस्तव (ग) अधुनात्र

उत्तर: (क) मध्ये + अपि: पूर्वरूप सन्धि
(ख) यीशुः + तव: विसर्ग सन्धि (सत्व)
(ग) अधुना + अत्र: दीर्घ सन्धि

5 4 अंक के प्रश्न

प्रश्न 1 (4 अंक)

प्र. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत (4 × 1):
(क) श्रीनायारस्य परमधर्मः अपरस्य सहकारः आसीत्।
(ख) ओडिशासर्वकारः तं सचिवपदे नियुक्तवान्।
(ग) खाद्ये अपमिश्रणं न्यूनीभूतम्।
(घ) मेरी यीशोः समीपे गमनात् पूर्वं दर्शनम् इच्छति।

उत्तर: (क) कस्य परमधर्मः अपरस्य सहकारः आसीत्?
(ख) कः तं सचिवपदे नियुक्तवान्?
(ग) कस्मिन् अपमिश्रणं न्यूनीभूतम्?
(घ) मेरी कस्य समीपे गमनात् पूर्वं दर्शनम् इच्छति?

प्रश्न 2 (4 अंक)

प्र. पाठानुसारं घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि लिखत (8 × ½):
(क) श्रीदासः कौतूहलवशात् पत्रम् उद्घाटितवान्।
(ख) ओडिशासर्वकारः श्रीनायारं खाद्यापूर्तिविभागे सचिवपदे नियुक्तवान्।
(ग) सर्वे अश्रुलहृदयैः सौप्रस्थानिकीं ज्ञापितवन्तः।
(घ) श्रीनायारः केन्द्रसर्वकारतः स्थानान्तरणेन ओडिशाम् आगतवान्।
(ङ) श्रीनायारः पत्रं पठन् अश्रूणि अमुञ्चत्।
(च) पत्रात् ज्ञातं यत् श्रीनायारेण निर्मिते आश्रमे शताधिकाः शिशवः पाल्यन्ते।
(छ) श्रीनायारः श्रीदासं दायित्वहस्तान्तरणपत्रकं सज्जीकर्तुम् उक्तवान्।
(ज) गमनात् दिवसत्रयात् परं कार्यालये पत्रम् आगतम्।

उत्तर: (1) श्रीनायारः केन्द्रसर्वकारतः स्थानान्तरणेन ओडिशाम् आगतवान्। (2) ओडिशासर्वकारः श्रीनायारं खाद्यापूर्तिविभागे सचिवपदे नियुक्तवान्। (3) श्रीनायारः पत्रं पठन् अश्रूणि अमुञ्चत्। (4) श्रीनायारः श्रीदासं दायित्वहस्तान्तरणपत्रकं सज्जीकर्तुम् उक्तवान्। (5) सर्वे अश्रुलहृदयैः सौप्रस्थानिकीं ज्ञापितवन्तः। (6) गमनात् दिवसत्रयात् परं कार्यालये पत्रम् आगतम्। (7) श्रीदासः कौतूहलवशात् पत्रम् उद्घाटितवान्। (8) पत्रात् ज्ञातं यत् श्रीनायारेण निर्मिते आश्रमे शताधिकाः शिशवः पाल्यन्ते।