NCERT शाश्वती द्वितीयो भागः (कक्षा 12 संस्कृत ऐच्छिक) के नवमः पाठः “दीनबन्धुः श्रीनायारः” के अभ्यासः के सभी प्रश्न, पुस्तक के क्रम और शब्दों में, पूरे उत्तरों के साथ। संस्कृत प्रश्नों के उत्तर पहले संस्कृत में हैं, फिर कोष्ठक में हिंदी अर्थ। अन्त में योग्यताविस्तार का लेखन-कार्य भी हल किया गया है।
1 संस्कृतभाषया उत्तराणि लिखत
प्र. श्रीनायारः कुत्र गमनाय इच्छां न प्रकटितवान्?
उत्तर: श्रीनायारः स्वराज्यं केरलं प्रति गमनाय इच्छां न प्रकटितवान्।
(श्रीनायार ने अपने राज्य केरल जाने की इच्छा प्रकट नहीं की।)
प्र. विभागस्य विपक्षे केषाम् अभियोगो नास्ति?
उत्तर: विभागस्य विपक्षे उपभोक्तॄणाम् अपि अभियोगः नास्ति।
(विभाग के विरुद्ध उपभोक्ताओं की भी कोई शिकायत नहीं है।)
प्र. श्रीनायारः स्ववेतनस्य अर्धाधिकं भागं कुत्र प्रेषयति स्म?
उत्तर: श्रीनायारः स्ववेतनस्य अर्धाधिकं भागं केरलं (केरले स्थितस्य अनाथाश्रमस्य सञ्चालिकायाः सुश्रियाः मेर्याः पार्श्वे) प्रेषयति स्म।
(वे अपने वेतन का आधे से अधिक भाग केरल, वहाँ के अनाथाश्रम को सँभालने वाली सुश्री मेरी के पास, भेजते थे।)
प्र. श्रीनायारस्य नेत्रतीराद् विगलिता अश्रुधारा किम् अकरोत्?
उत्तर: श्रीनायारस्य नेत्रतीराद् विगलिता अश्रुधारा पत्रस्य अर्धाधिकं भागम् आर्द्रम् अकरोत् (आर्द्रीकरोति स्म)।
(आँखों से बहती आँसुओं की धारा ने पत्र के आधे से अधिक भाग को गीला कर दिया।)
प्र. बहुदिनेभ्यः स्थगितानां समस्यानां समाधानं कदा जातम्?
उत्तर: श्रीनायारस्य दायित्वग्रहणस्य एकमासाभ्यन्तरे बहुदिनेभ्यः स्थगितानां समस्यानां समाधानं जातम्।
(श्रीनायार के पदभार ग्रहण करने के एक महीने के भीतर।)
प्र. श्रीनायारस्य पार्श्वे पत्रं कया प्रेषितम्?
उत्तर: श्रीनायारस्य पार्श्वे पत्रं सुश्रिया मेर्या प्रेषितम्।
(श्रीनायार के पास पत्र सुश्री मेरी ने भेजा।)
प्र. आश्रमे के लालिताः पालिताश्च भवन्ति?
उत्तर: आश्रमे शताधिकाः अनाथशिशवः लालिताः पालिताः च भवन्ति।
(आश्रम में सौ से अधिक अनाथ बच्चे लाड़-प्यार से पाले जाते हैं।)
प्र. पत्रलेखिका कस्य हस्तयोः अनाथाश्रमं समर्प्य सौप्रस्थानिकीमिच्छति?
उत्तर: पत्रलेखिका श्रीनायारस्य हस्तयोः अनाथाश्रमं समर्प्य सौप्रस्थानिकीम् इच्छति।
(पत्र-लेखिका श्रीनायार के हाथों में अनाथाश्रम सौंपकर विदा लेना चाहती हैं।)
2 सप्रसङ्गं हिन्दीभाषया व्याख्यां कुरुत
प्र. उपभोक्तॄणामपि अभियोगो नास्ति विभागस्य विपक्षे
सन्दर्भ: यह पंक्ति हमारी पाठ्यपुस्तक शाश्वती (द्वितीयो भागः) के “दीनबन्धुः श्रीनायारः” पाठ से ली गई है। यह पाठ उड़िया साहित्यकार श्री चन्द्रशेखरदासवर्मा के कथासंग्रह ‘पाषाणीकन्या’ के संस्कृत अनुवाद (अनुवादक: डॉ॰ नारायण दाश) से संकलित है।
प्रसङ्ग: ओडिशा सरकार ने श्रीनायार की कार्यकुशलता देखकर उन्हें खाद्यापूर्ति विभाग का सचिव बनाया। यहाँ उनके काम के परिणाम बताए गए हैं।
व्याख्या: पिछले तीन वर्षों के आकलन से पता चलता है कि श्रीनायार के आने से विभाग की कार्यकुशलता दस गुना बढ़ गई और खाद्य पदार्थों में मिलावट कम हो गई। जब मिलावट ही नहीं रही, तो उपभोक्ताओं (ग्राहकों) को भी शिकायत का कोई कारण नहीं बचा। इसलिए विभाग के विरुद्ध उपभोक्ताओं का भी कोई अभियोग नहीं है। यह एक ईमानदार और कुशल अधिकारी के काम का फल है।
विशेष: ‘विपक्षे’ के योग में षष्ठी (विभागस्य); ‘अभियोगो नास्ति’ में उत्व और दीर्घ सन्धि।
प्र. सर्वे अश्रुलहृदयैः सौप्रस्थानिकीं ज्ञापितवन्तः
सन्दर्भ: पूर्ववत् (शाश्वती, “दीनबन्धुः श्रीनायारः”, मूल लेखक श्री चन्द्रशेखरदासवर्मा, कथासंग्रह ‘पाषाणीकन्या’)।
प्रसङ्ग: एक पत्र पढ़कर श्रीनायार रो पड़े, लिपिक श्रीदास से कार्यभार सौंपने का पत्रक बनवाया, छुट्टी लेकर जाने की बात कही और सबसे अनजाने में हुए रूखे व्यवहार के लिए क्षमा माँगी। यहाँ कर्मचारियों की प्रतिक्रिया है।
व्याख्या: श्रीनायार ने कार्यालय के सब लोगों का हृदय अपने अच्छे व्यवहार और काम से जीत लिया था। जब वे जाने लगे और उन्होंने विनम्रता से क्षमा भी माँगी, तो सब लोगों के हृदय भर आए। सबने आँसुओं से भरे हृदयों से उन्हें विदाई (सौप्रस्थानिकी) दी। इससे पता चलता है कि श्रीनायार सबके कितने प्रिय थे।
विशेष: ‘अश्रुलहृदयैः’ (अश्रुलानि हृदयानि, तैः) कर्मधारय; ‘ज्ञापितवन्तः’ = √ज्ञा + णिच् + क्तवतु, प्रथमा बहुवचन; सौप्रस्थानिकी = विदाई।
प्र. त्वया निर्मितोऽयं क्षुद्रोऽनाथाश्रमोऽधुना महाद्रुमेण परिणतः।
सन्दर्भ: पूर्ववत्। यह पंक्ति सुश्री मेरी के उस पत्र से है जो श्रीनायार के जाने के तीन दिन बाद कार्यालय में आया। (पाठ में यह वाक्य “प्रथमं त्वया निर्मितोऽनाथाश्रमोऽधुना महाद्रुमेण परिणतः” रूप में है।)
प्रसङ्ग: मृत्यु को निकट जानकर मेरी श्रीनायार को आश्रम की स्थिति बताती हैं और उसे उनके हाथों में सौंपना चाहती हैं।
व्याख्या: मेरी लिखती हैं: तुम्हारे द्वारा बनाया गया यह छोटा-सा अनाथाश्रम अब एक विशाल वृक्ष (महाद्रुम) बन गया है। जैसे छोटा पौधा बढ़कर बड़ा वृक्ष बनता है और बहुतों को छाया देता है, वैसे ही यह आश्रम अब सौ से अधिक अनाथ बच्चों को आश्रय देता है। इसी वाक्य से यह रहस्य भी खुलता है कि आश्रम स्वयं श्रीनायार ने बनाया था, और उनके वेतन का आधे से अधिक भाग इसी के लिए जाता था।
विशेष: ‘त्वया निर्मितः’ कर्मवाच्य (अनुक्त कर्ता तृतीया); ‘निर्मितोऽयम्’, ‘क्षुद्रोऽनाथाश्रमोऽधुना’ में उत्व फिर पूर्वरूप सन्धि; महाद्रुमः = महान् द्रुमः (कर्मधारय)।
3 विग्रहों के आधार पर समस्तपद और समास का नाम
| क्रम | विग्रह (पुस्तक) | समस्तपद | समास |
|---|---|---|---|
| (क) | कालस्य खण्डः तस्मिन् | कालखण्डे | षष्ठी तत्पुरुष |
| (ख) | कर्मसु नैपुण्यम् | कर्मनैपुण्यम् | सप्तमी तत्पुरुष |
| (ग) | द्वि च त्रि च अनयोः समाहारः, तेषाम् | द्वित्राणाम् | द्वन्द्व (पुस्तक के विग्रह के अनुसार) |
| (घ) | दीर्घः अवकाशः, तम् | दीर्घावकाशम् | कर्मधारय |
| (ङ) | धनाय आदेशः, तेन | धनादेशेन | चतुर्थी तत्पुरुष |
| (च) | जीवनस्य प्रदीपः | जीवनप्रदीपः | षष्ठी तत्पुरुष |
तत्पुरुष का नाम विग्रह के पहले पद की विभक्ति से तय होता है: कालस्य, जीवनस्य (षष्ठी); कर्मसु (सप्तमी); धनाय (चतुर्थी)। विशेषण + विशेष्य (दीर्घः अवकाशः) कर्मधारय है।
4 रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
| क्रम | वाक्य (रेखाङ्कित पद) | प्रश्न |
|---|---|---|
| (क) | श्रीनायारः स्वल्पभाषी आसीत्। | श्रीनायारः कीदृशः आसीत्? |
| (ख) | वर्षत्रयस्य आकलनात् ज्ञायते यत् विभागस्य कार्यनैपुण्यं दशगुणैः वर्धितम्। | कस्य आकलनात् ज्ञायते यत् विभागस्य कार्यनैपुण्यं दशगुणैः वर्धितम्? |
| (ग) | तस्य राज्येन सह कश्चित् सम्पर्कः नास्ति। | तस्य केन सह कश्चित् सम्पर्कः नास्ति? |
| (घ) | पत्रस्य अर्धाधिकं भागं अश्रुधारा आर्द्रीकरोति स्म। | पृष्ठ पर इस वाक्य में कोई पद रेखाङ्कित नहीं है। ‘अश्रुधारा’ पर: पत्रस्य अर्धाधिकं भागं का आर्द्रीकरोति स्म? ‘पत्रस्य’ पर: कस्य अर्धाधिकं भागम् अश्रुधारा आर्द्रीकरोति स्म? |
| (ङ) | श्रीदासः तत्पत्रमुद्घाटितवान्। | कः तत्पत्रमुद्घाटितवान्? |
| (च) | भगवान् त्वां दीर्घजीवनं कारयतु। | भगवान् कं दीर्घजीवनं कारयतु? |
स्वल्पभाषी पुंलिङ्ग विशेषण है (कीदृशः); वर्षत्रयस्य नपुंसकलिङ्ग षष्ठी (कस्य); राज्येन नपुंसकलिङ्ग तृतीया (केन); अश्रुधारा स्त्रीलिङ्ग प्रथमा (का); श्रीदासः पुंलिङ्ग प्रथमा (कः); त्वाम् यहाँ श्रीनायार (पुरुष) के लिए, द्वितीया (कम्)।
5 विपरीतार्थकपदानि मेलयत
| पद | विपरीतार्थक पद |
|---|---|
| (क) आगत्य | गत्वा |
| (ख) इच्छाम् | अनिच्छाम् |
| (ग) स्वल्पभाषी | बहुभाषी |
| (घ) प्रारभ्य | समाप्य |
| (ङ) अधिकीभूतम् | न्यूनीभूतम् |
| (च) विपक्षे | पक्षे |
| (छ) स्मृतः | विस्मृतः |
| (ज) दीर्घजीवनम् | लघुजीवनम् |
6 विशेष्यपदों के विशेषणपद पाठ से
| विशेष्यपद | विशेषणपद | पाठ में प्रयोग |
|---|---|---|
| वार्तालापः | सन्तुलितः | सन्तुलितो वार्त्तालापः |
| वर्षत्रयस्य | गतस्य | गतस्य वर्षत्रयस्य आकलनात् |
| अश्रुधारा | विगलिता | नेत्रतीराद् विगलिता अश्रुधारा |
| समस्यानाम् | स्थगितानाम् | बहुदिनेभ्यः स्थगितानां विविध समस्यानाम् |
| व्यवहारः | रूक्षः | रूक्षो व्यवहारः |
| पत्रम् | पूर्वतनम् (एकम्) | मम पूर्वतनं पत्रम्; पत्रमेकम् |
| शिशवः | शताधिकाः | शताधिका अनाथशिशवः |
7 प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरुत
| पद | प्रकृति + प्रत्यय | अर्थ |
|---|---|---|
| समाप्य | सम् + √आप् + ल्यप् | समाप्त करके |
| जातम् | √जन् + क्त | हुआ |
| त्यक्त्वा | √त्यज् + क्त्वा | छोड़कर |
| धृत्वा | √धृ + क्त्वा | पकड़कर |
| पठन् | √पठ् + शतृ | पढ़ता हुआ |
| संपोष्य | सम् + √पुष् + णिच् + ल्यप् | पालन-पोषण करके |
धातु से पहले उपसर्ग न हो तो क्त्वा (त्यक्त्वा, धृत्वा); उपसर्ग हो तो क्त्वा के स्थान पर ल्यप् (सम् + आप् = समाप्य, सम् + पुष् + णिच् = संपोष्य)।
8 योग्यताविस्तार 4: पत्र पढ़कर अपने विचार संस्कृत में
उत्तर (नमूना): सुश्रियाः मेर्याः पत्रं पठित्वा मम हृदयं द्रवितम्। श्रीनायारः स्वयम् अनाथः आसीत्, तथापि सः अन्येषाम् अनाथानां कृते आश्रमं निर्मितवान्। सः स्ववेतनस्य अर्धाधिकं भागं तेषां पोषणाय प्रेषयति स्म, किन्तु कस्मैचित् अपि न अकथयत्। एतत् निःस्वार्थसेवायाः उत्तमम् उदाहरणम् अस्ति। मेरी अपि निष्ठया स्नेहेन च आश्रमम् अचालयत्। “यो जन्म दत्तवान्, स जीवितुमधिकारमपि दत्तवान्” इति वचनं सत्यम् अस्ति। अहम् अपि यथाशक्ति दीनानां सेवां करिष्यामि।