Class 10 Sanskrit Chapter 2 बुद्धिर्बलवती सदा Notes in Hindi

Contents hide
इस पाठ में आप सीखेंगे
  • पाठ का स्रोत कथाग्रन्थ “शुकसप्ततिः” और उसका परिचय
  • पूरी कथा के आठों अंशों (गद्यांश, संवाद, श्लोक) का शुद्ध मूल पाठ, शब्दार्थ और सरल हिंदी अनुवाद
  • तीनों श्लोकों का अन्वय (पुस्तक का अपना अन्वय सहित)
  • हर अंश के सन्धि, समास, प्रत्यय, लकार और विभक्ति
  • घटनाक्रम, पात्र-परिचय, सूक्तियाँ और “हन्” धातु के पाँचों लकारों के रूप
शुकसप्ततिःबुद्धिमतीराजसिंहःदेउलाख्यो ग्रामःव्याघ्रमारीजम्बुकःगृहीतकरजीवितःव्याघ्रत्रयम्प्रत्युत्पन्नमतिःगलबद्धशृगालकः

1 पाठ-परिचय: स्रोत और कथा

पुस्तक पाठ के आरंभ में संस्कृत में यह परिचय देती है:

प्रस्तुतः पाठः “शुकसप्ततिः” इति कथाग्रन्थात् सम्पादनं कृत्वा संगृहीतोऽस्ति। अत्र पाठांशे स्वलघुपुत्राभ्यां सह काननमार्गेण पितृगृहं प्रति गच्छन्त्याः बुद्धिमतीतिनाम्न्याः महिलायाः मतिकौशलं प्रदर्शितं वर्तते। सा पुरतः समागतं सिंहमपि भीतिमुत्पाद्य ततः निवारयति। इयं कथा नीतिनिपुणयोः शुकसारिकयोः संवादमाध्यमेन सद्वृत्तेः विकासार्थं प्रेरयति।

पाठ-परिचय, शेमुषी पृष्ठ 13

  • यह पाठ “शुकसप्ततिः” नाम के कथाग्रन्थ से सम्पादित करके (कुछ बदलाव करके) लिया गया है
  • इसमें बुद्धिमती नाम की स्त्री का मतिकौशल (बुद्धि की चतुराई) दिखाया गया है
  • वह अपने दो छोटे पुत्रों के साथ जंगल के रास्ते से अपने पिता के घर जा रही थी
  • सामने आए सिंह (शेर; कथा में व्याघ्र) को भी वह डर पैदा करके वहाँ से भगा देती है
  • यह कथा नीति में निपुण शुक (तोता) और सारिका (मैना) के संवाद के माध्यम से सद्वृत्ति (अच्छे आचरण) के विकास की प्रेरणा देती है
परीक्षा संकेत

“पाठ किस ग्रन्थ से लिया गया है?” इसका उत्तर संस्कृत में ऐसे लिखें: अयं पाठः “शुकसप्ततिः” इति कथाग्रन्थात् सम्पादनं कृत्वा संगृहीतः।

1.1 ग्रन्थ-परिचय: शुकसप्ततिः (पुस्तक के अनुसार)

बिंदु तथ्य
लेखक और काल इनके विषय में भ्रान्ति (अनिश्चितता) बनी हुई है
माना गया काल 1000 ई. से 1400 ई. के मध्य
उल्लेख हेमचन्द्र ने (1088-1172) में शुकसप्ततिः का उल्लेख किया है
अनुवाद चौदहवीं शताब्दी में फारसी भाषा में ‘तूतिनामह’ नाम से
रचनाशैली ढाँचा अत्यन्त सरल और मनोरंजक
स्वरूप अत्यधिक मनोरंजक कथाओं का संग्रह

1.2 शुकसप्ततिः का ढाँचा (कथा के भीतर कथा)

समस्यासेठ हरिदत्त का पुत्र मदनविनोद विषयासक्त (भोग-विलास में डूबा) और कुमार्गगामी (ग़लत रास्ते पर चलने वाला) था
↓
उपायसेठ के मित्र ब्राह्मण त्रिविक्रम ने नीतिनिपुण शुक और सारिका देकर कहा: इस सपत्नीक (पत्नी सहित) शुक को पुत्र की तरह पालो; इसका संरक्षण करने से तुम्हारा दुख दूर होगा
↓
परिवर्तनहरिदत्त ने तोता मदनविनोद को दिया; तोते की कहानियों से उसका हृदय बदल गया और वह व्यवसाय में लग गया
↓
आगेव्यापार के लिए वह देशान्तर (दूसरे देश) गया, तो शुक कहानियाँ सुनाकर उसकी पत्नी का मन बहलाता रहा, जब तक पति लौट नहीं आया
याद करेंपरिभाषा 1

प्रत्युत्पन्नमति: जिसकी बुद्धि संकट के समय तुरंत (उसी क्षण) उपाय सोच ले। विग्रह (पुस्तक): प्रत्युत्पन्ना मतिः यस्य सः (बहुव्रीहि)। इस पाठ में बुद्धिमती को “प्रत्युत्पन्नमतिः” कहा गया है।

2 पात्र और घटनाक्रम एक नज़र में

चित्र 1: पाठ के पात्र और उनके संबंध
चित्र 1: पाठ के पात्र और उनके संबंध

2.1 घटनाक्रम (पूरी कथा क्रम से)

1देउल गाँव के राजपुत्र राजसिंह की पत्नी बुद्धिमती दोनों पुत्रों के साथ पिता के घर चली
↓
2घने जंगल में उसने एक बाघ को आते देखा
↓
3उसने पुत्रों को थप्पड़ मारकर कहा: एक-एक बाघ खाने के लिए क्यों झगड़ते हो? इसी एक को बाँटकर खाओ
↓
4बाघ उसे “व्याघ्रमारी” (बाघ मारने वाली) समझकर डर से भाग गया
↓
5धूर्त सियार ने हँसकर कारण पूछा और बाघ का उपहास किया: मनुष्य से भी डरते हो?
↓
6सियार की शर्त: वह सामने देखे भी, तो मुझे मार देना; बाघ ने उसे गले में बाँधा और वन लौटा
↓
7बुद्धिमती ने सियार को उँगली से धमकाकर कहा: तूने पहले तीन बाघ दिए थे, आज एक ही लाकर कैसे जाता है?
↓
8गले में बँधे सियार के साथ बाघ फिर भाग गया; बुद्धिमती फिर भय से मुक्त हुई

3 गद्यांश 1: वन में बाघ और बुद्धिमती की चाल

अस्ति देउलाख्यो ग्रामः। तत्र राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म। एकदा केनापि आवश्यककार्येण तस्य भार्या बुद्धिमती पुत्रद्वयोपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता। मार्गे गहनकानने सा एकं व्याघ्रं ददर्श। सा व्याघ्रमागच्छन्तं दृष्ट्वा धाष्ट्र्यात् पुत्रौ चपेटया प्रहृत्य जगाद-“कथमेकैकशो व्याघ्रभक्षणाय कलहं कुरुथः? अयमेकस्तावद्विभज्य भुज्यताम्। पश्चाद् अन्यो द्वितीयः कश्चिल्लक्ष्यते।”

इति श्रुत्वा व्याघ्रमारी काचिदियमिति मत्वा व्याघ्रो भयाकुलचित्तो नष्टः।

मूल पाठ, शेमुषी पृष्ठ 13

3.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
भार्या पत्नी पत्नी
पुत्रद्वयोपेता पुत्रद्वयेन सहिता दोनों पुत्रों के साथ
उपेता युक्ता युक्त
कानने वने जंगल में
ददर्श अपश्यत् देखा
धाष्ट्र्यात् धृष्टभावात् ढिठाई से
चपेटया करप्रहारेण थप्पड़ से
प्रहृत्य प्रहारं कृत्वा मारकर
जगाद उक्तवती कहा
कलहः विवाद झगड़ा
विभज्य विभक्तं कृत्वा अलग-अलग करके (बाँटकर)
लक्ष्यते अन्विष्यते देखा जाएगा, ढूँढ़ा जाएगा
व्याघ्रमारी व्याघ्रं मारयति (हन्ति) इति बाघ को मारने वाली
नष्टः मृतः, पलायितः भाग गया
देउलाख्यः (अतिरिक्त) देउल इति नाम्ना ख्यातः देउल नाम वाला
भयाकुलचित्तः (अतिरिक्त) भयेन आकुलं चित्तम् यस्य सः डर से व्याकुल मन वाला

3.2 हिंदी अनुवाद

  • देउल नाम का एक गाँव है। वहाँ राजसिंह नाम का एक राजपुत्र रहता था
  • एक बार किसी आवश्यक काम से उसकी पत्नी बुद्धिमती दोनों पुत्रों के साथ पिता के घर की ओर चली
  • रास्ते में घने जंगल में उसने एक बाघ देखा
  • बाघ को आता देखकर उसने ढिठाई से दोनों पुत्रों को थप्पड़ मारकर कहा: “तुम एक-एक बाघ खाने के लिए क्यों झगड़ रहे हो? पहले इस एक को ही बाँटकर खा लो। बाद में दूसरा कोई ढूँढ़ लिया जाएगा।”
  • यह सुनकर “यह कोई बाघ मारने वाली (स्त्री) है” ऐसा मानकर, डर से व्याकुल मन वाला बाघ भाग गया
भाव

बुद्धिमती के पास कोई हथियार नहीं था। उसने केवल एक नाटक किया: बच्चों को डाँटकर ऐसा जताया कि वे बाघ खाने के आदी हैं। बाघ ने उसकी बात सच मान ली और डरकर भाग गया। यही उसका “मतिकौशल” है।

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
देउलाख्यो ग्रामः देउलाख्यः + ग्रामः विसर्ग सन्धि (उत्व: अः + घोष व्यञ्जन = ओ)
केनापि केन + अपि दीर्घ स्वर सन्धि (अ + अ = आ)
पुत्रद्वयोपेता पुत्रद्वय + उपेता गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
पुत्रद्वयोपेता पुत्रद्वयेन उपेता (पुस्तक) तृतीया तत्पुरुष समास
पितुर्गृहम् पितुः + गृहम् विसर्ग सन्धि (रत्व) (अभ्यास 5)
गहनकानने गहने कानने कर्मधारय समास
एकैकशः एक + एकशः वृद्धि स्वर सन्धि (अ + ए = ऐ)
कथमेकैकशो व्याघ्र… एकैकशः + व्याघ्रभक्षणाय विसर्ग सन्धि (उत्व)
व्याघ्रभक्षणाय व्याघ्रस्य भक्षणाय षष्ठी तत्पुरुष समास
एकस्तावद्विभज्य एकः + तावत् + विभज्य एकः + तावत्: विसर्ग सन्धि (विसर्ग → स्); तावत् + विभज्य: व्यञ्जन सन्धि (त् → द्, प्रथम वर्ण तृतीय में)
पश्चाद् अन्यो द्वितीयः पश्चात् + अन्यः; अन्यः + द्वितीयः त् → द् (व्यञ्जन सन्धि); अन्यः + द्वितीयः: विसर्ग सन्धि (उत्व)
कश्चिल्लक्ष्यते कश्चित् + लक्ष्यते व्यञ्जन सन्धि (त् + ल = ल्ल)
काचिदियमिति काचित् + इयम् + इति काचित् + इयम्: व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
व्याघ्रो भयाकुलचित्तो नष्टः व्याघ्रः + भयाकुलचित्तः + नष्टः विसर्ग सन्धि (उत्व, दो बार)
भयाकुलचित्तः भयेन आकुलं चित्तम् यस्य सः (पुस्तक) बहुव्रीहि समास
व्याघ्रमारी व्याघ्रं मारयति इति (पुस्तक) उपपद तत्पुरुष समास
दृष्ट्वा, श्रुत्वा, मत्वा √दृश् + क्त्वा; √श्रु + क्त्वा; √मन् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय (करके)
प्रहृत्य, विभज्य प्र + √हृ + ल्यप्; वि + √भज् + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय (उपसर्ग के साथ “करके”)
चलिता √चल् + क्त + टाप् क्त प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग
नष्टः √नश् + क्त क्त प्रत्यय
ददर्श, जगाद √दृश्; √गद् लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
कुरुथः √कृ लट् लकार, मध्यम पुरुष, द्विवचन
भुज्यताम् √भुज् कर्मवाच्य, लोट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
लक्ष्यते √लक्ष् कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
वसति स्म √वस् + स्म लट् + स्म = भूतकाल (रहता था)
चपेटया चपेटा (स्त्री.) तृतीया विभक्ति, एकवचन (करण)

4 श्लोक 1: बुद्धि से भय से मुक्ति

निजबुद्ध्या विमुक्ता सा भयाद् व्याघ्रस्य भामिनी।
अन्योऽपि बुद्धिमाँल्लोके मुच्यते महतो भयात्॥

मूल पाठ, शेमुषी पृष्ठ 14

अन्वय

सा भामिनी निजबुद्ध्या व्याघ्रस्य भयात् विमुक्ता। लोके अन्यः अपि बुद्धिमान् महतः भयात् मुच्यते।

4.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
भामिनी भामिनी, कोपवती स्त्री कोपवती (रूठने वाली) स्त्री
निजबुद्ध्या (अतिरिक्त) स्वस्य बुद्ध्या अपनी बुद्धि से
विमुक्ता (अतिरिक्त) मोचिता, मुक्ता छूट गई, बच गई
लोके (अतिरिक्त) संसारे संसार में
मुच्यते (अतिरिक्त) मुक्तो भवति मुक्त हो जाता है (अभ्यास 6)

4.2 हिंदी अनुवाद

  • वह भामिनी (बुद्धिमती) अपनी बुद्धि से बाघ के भय से मुक्त हो गई
  • संसार में दूसरा कोई भी बुद्धिमान् व्यक्ति (इसी प्रकार) बड़े भय से छूट जाता है
भाव

यह श्लोक कथा की पहली सीख है: संकट कितना भी बड़ा हो, बुद्धि का सही उपयोग करने वाला उससे बच निकलता है।

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
निजबुद्ध्या निजा बुद्धिः, तया कर्मधारय समास; तृतीया विभक्ति (करण)
विमुक्ता वि + √मुच् + क्त + टाप् क्त प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग
भयाद् व्याघ्रस्य भयात् + व्याघ्रस्य व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
अन्योऽपि अन्यः + अपि विसर्ग सन्धि: पहले उत्व (अः → ओ), फिर पूर्वरूप (ओ + अ = ओऽ) (अभ्यास 5)
बुद्धिमाँल्लोके बुद्धिमान् + लोके व्यञ्जन सन्धि (न् + ल: न् बदलकर अनुनासिक ल्, यानी माँल्ल)
बुद्धिमान् बुद्धि + मतुप् तद्धित प्रत्यय मतुप् (बुद्धि वाला)
महतो भयात् महतः + भयात् विसर्ग सन्धि (उत्व)
मुच्यते √मुच् कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
भयात् भय (नपुं.) पञ्चमी विभक्ति (अपादान: जिससे छूटा जाए)

5 नाट्यांश 1: धूर्त शृगाल और डरा हुआ बाघ

भयाकुलं व्याघ्रं दृष्ट्वा कश्चित् धूर्तः शृगालः हसन्नाह- “भवान् कुतः भयात् पलायितः?”

व्याघ्रः- गच्छ, गच्छ जम्बुक! त्वमपि कञ्चिद् गूढप्रदेशम्। यतो व्याघ्रमारीति या शास्त्रे श्रूयते तयाहं हन्तुमारब्धः परं गृहीतकरजीवितो नष्टः शीघ्रं तदग्रतः।

शृगालः- व्याघ्र! त्वया महत्कौतुकम् आवेदितं यन्मानुषादपि बिभेषि?

व्याघ्रः- प्रत्यक्षमेव मया सात्मपुत्रावेकैकशो मामत्तुं कलहायमानौ चपेटया प्रहरन्ती दृष्टा।

मूल पाठ, शेमुषी पृष्ठ 14

5.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
जम्बुकः शृगालः सियार
गूढप्रदेशम् गुप्तप्रदेशम् गुप्त प्रदेश में
गृहीतकरजीवितः हस्ते प्राणान्नीत्वा हथेली पर प्राण लेकर
आवेदितम् विज्ञापितम् बताया
प्रत्यक्षम् समक्षम् सामने
सात्मपुत्रौ सा आत्मनः पुत्रौ वह अपने दोनों पुत्रों को
एकैकशः एकम् एकं कृत्वा एक एक करके
अत्तुम् भक्षयितुम् खाने के लिए
कलहायमानौ कलहं कुर्वन्तौ झगड़ा करते हुए (दो) को
प्रहरन्ती प्रहारं कुर्वाणा मारती हुई
धूर्तः (अतिरिक्त) वञ्चकः चालाक, ठग
तदग्रतः (अतिरिक्त) तस्याः पुरतः उसके सामने से
कौतुकम् (अतिरिक्त) आश्चर्यम् आश्चर्य की बात
बिभेषि (अतिरिक्त) भयं करोषि (तुम) डरते हो

5.2 हिंदी अनुवाद

  • डर से व्याकुल बाघ को देखकर कोई धूर्त सियार हँसता हुआ बोला: “आप किस डर से भागे हुए हैं?”
  • बाघ: जाओ, जाओ सियार! तुम भी किसी गुप्त स्थान में (छिप जाओ)। क्योंकि शास्त्र में जो “व्याघ्रमारी” (बाघ मारने वाली) सुनी जाती है, उसने मुझे मारना शुरू कर दिया था, पर मैं हथेली पर प्राण लेकर उसके आगे से जल्दी भाग आया
  • सियार: हे बाघ! तुमने बड़े आश्चर्य की बात बताई कि तुम मनुष्य से भी डरते हो?
  • बाघ: मैंने सामने ही उसे देखा, जो मुझे एक-एक करके खाने के लिए झगड़ते हुए अपने दोनों पुत्रों को थप्पड़ से मार रही थी
भाव

बाघ अपनी हार छिपाने के लिए बुद्धिमती को “शास्त्र में सुनी गई व्याघ्रमारी” बताता है। सियार उसका मज़ाक उड़ाता है कि इतना बड़ा बाघ एक मनुष्य से डर गया।

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
भयाकुलम् भयेन आकुलम् तृतीया तत्पुरुष समास
हसन्नाह हसन् + आह व्यञ्जन सन्धि (ह्रस्व स्वर के बाद न् का द्वित्व, ङमुट्)
हसन् √हस् + शतृ शतृ प्रत्यय (हँसता हुआ)
कञ्चिद् गूढप्रदेशम् कञ्चित् + गूढप्रदेशम् व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
गूढप्रदेशम् गूढः प्रदेशः, तम् कर्मधारय समास
यतो व्याघ्रमारीति यतः + व्याघ्रमारी + इति यतः + व्याघ्र…: विसर्ग सन्धि (उत्व); व्याघ्रमारी + इति: दीर्घ सन्धि (ई + इ = ई)
तयाहम् तया + अहम् दीर्घ स्वर सन्धि
हन्तुम्, अत्तुम् √हन् + तुमुन्; √अद् + तुमुन् तुमुन् प्रत्यय (के लिए)
आरब्धः आ + √रभ् + क्त क्त प्रत्यय
गृहीतकरजीवितः गृहीतं करे जीवितं येन सः (पुस्तक) बहुव्रीहि समास
गृहीतकरजीवितो नष्टः गृहीतकरजीवितः + नष्टः विसर्ग सन्धि (उत्व)
तदग्रतः तत् + अग्रतः व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
महत्कौतुकम् महत् कौतुकम् कर्मधारय समास
यन्मानुषादपि यत् + मानुषात् + अपि यत् + मानुषात्: व्यञ्जन सन्धि (त् → न्, प्रथम वर्ण पञ्चम में); मानुषात् + अपि: त् → द्
मानुषात् बिभेषि भी धातु का योग भय के कारण में पञ्चमी विभक्ति
बिभेषि √भी (पुस्तक) लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
श्रूयते √श्रु कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
सात्मपुत्रावेकैकशः सा + आत्मपुत्रौ + एकैकशः सा + आत्म: दीर्घ सन्धि; पुत्रौ + एकैकशः: अयादि सन्धि (औ → आव्)
कलहायमानौ कलहाय + शानच् शानच् प्रत्यय (करते हुए), द्वितीया द्विवचन
प्रहरन्ती प्र + √हृ + शतृ + ङीप् (पुस्तक: शतृ, स्त्रीलिङ्ग) शतृ प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
मया … दृष्टा √दृश् + क्त + टाप् कर्मवाच्य वाक्य (कर्ता मया तृतीया में)

6 नाट्यांश 2: सियार की शर्त

जम्बुकः- स्वामिन्! यत्रास्ते सा धूर्ता तत्र गम्यताम्। व्याघ्र! तव पुनः तत्र गतस्य सा सम्मुखमपीक्षते यदि, तर्हि त्वया अहं हन्तव्यः इति।

व्याघ्रः- शृगाल! यदि त्वं मां मुक्त्वा यासि तदा वेलाप्यवेला स्यात्।

जम्बुकः- यदि एवं तर्हि मां निजगले बद्ध्वा चल सत्वरम्।

मूल पाठ, शेमुषी पृष्ठ 14

6.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
ईक्षते पश्यति देखती है
वेला समयः शर्त
स्वामिन् (अतिरिक्त) हे प्रभो हे स्वामी
सम्मुखम् (अतिरिक्त) पुरतः सामने
हन्तव्यः (अतिरिक्त) मारणीयः मारने योग्य
अवेला (अतिरिक्त) न वेला शर्त का न रहना (शर्त का टूट जाना)
निजगले (अतिरिक्त) स्वकण्ठे अपने गले में
सत्वरम् (अतिरिक्त) शीघ्रम् जल्दी

6.2 हिंदी अनुवाद

  • सियार: स्वामी! जहाँ वह धूर्त (स्त्री) है, वहाँ चलिए। हे बाघ! फिर वहाँ जाने पर यदि वह तुम्हारे सामने देखे भी, तो तुम मुझे मार देना
  • बाघ: हे सियार! यदि तुम मुझे छोड़कर चले जाओ, तब तो शर्त भी बेशर्त हो जाएगी (शर्त टूट जाएगी)
  • सियार: यदि ऐसा है, तो मुझे अपने गले में बाँधकर जल्दी चलो
भाव

सियार बाघ को उकसाता है और अपनी जान दाँव पर लगाता है। बाघ को सियार पर भरोसा नहीं, इसलिए वह उसे गले में बाँधकर ले जाता है। “वेला” यहाँ “शर्त” के अर्थ में है (पुस्तक का शब्दार्थ)।

6.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
यत्रास्ते यत्र + आस्ते दीर्घ स्वर सन्धि (अ + आ = आ) (अभ्यास 5)
आस्ते √आस् लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (आत्मनेपद)
यत्र … तत्र जहाँ … वहाँ अव्यय का जोड़ा
गम्यताम् √गम् (पुस्तक) कर्मवाच्य, लोट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
सम्मुखमपीक्षते सम्मुखम् + अपि + ईक्षते अपि + ईक्षते: दीर्घ स्वर सन्धि (इ + ई = ई)
ईक्षते √ईक्ष् लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (आत्मनेपद)
हन्तव्यः √हन् + तव्यत् तव्यत् प्रत्यय (मारा जाना चाहिए)
त्वया अहं हन्तव्यः कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा कर्मवाच्य वाक्य
मुक्त्वा, बद्ध्वा √मुच् + क्त्वा; √बन्ध् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
यासि गच्छसि, ‘या’ धातु (पुस्तक) लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
वेलाप्यवेला वेला + अपि + अवेला वेला + अपि: दीर्घ सन्धि; अपि + अवेला: यण् सन्धि (इ → य्)
अवेला न वेला नञ् तत्पुरुष समास
स्यात् √अस् विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
निजगले निजः गलः, तस्मिन् कर्मधारय समास, सप्तमी विभक्ति
चल √चल् लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

7 गद्यांश 2: लौटता बाघ और बुद्धिमती की चिंता

स व्याघ्रः तथा कृत्वा काननं ययौ। शृगालेन सहितं पुनरायान्तं व्याघ्रं दूरात् दृष्ट्वा बुद्धिमती चिन्तितवती-जम्बुककृतोत्साहाद् व्याघ्रात् कथं मुच्यताम्? परं प्रत्युत्पन्नमतिः सा जम्बुकमाक्षिपन्त्यङ्गुल्या तर्जयन्त्युवाच-

मूल पाठ, शेमुषी पृष्ठ 14

7.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
आक्षिपन्ती आक्षेपं कुर्वाणा, भर्त्सना करती हुई आक्षेप करती हुई, झिड़कती हुई
तर्जयन्ती तर्जनं कुर्वाणा धमकाती हुई, डाँटती हुई
ययौ (अतिरिक्त) गतवान् गया (अभ्यास 6)
आयान्तम् (अतिरिक्त) आगच्छन्तम् आते हुए को
चिन्तितवती (अतिरिक्त) अचिन्तयत् सोचा
जम्बुककृतोत्साहात् (अतिरिक्त) जम्बुकेन कृतः उत्साहः यस्य, तस्मात् सियार द्वारा उत्साहित किए गए (बाघ) से
अङ्गुल्या (अतिरिक्त) अङ्गुल्या उँगली से

7.2 हिंदी अनुवाद

  • वह बाघ वैसा ही करके (सियार को गले में बाँधकर) जंगल में गया
  • सियार के साथ फिर से आते हुए बाघ को दूर से देखकर बुद्धिमती ने सोचा: “सियार द्वारा उत्साहित किए गए बाघ से कैसे छुटकारा पाया जाए?”
  • परंतु तुरंत उपाय सोचने वाली (प्रत्युत्पन्नमति) वह सियार को झिड़कती हुई, उँगली से धमकाती हुई बोली:

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
ययौ ‘या’ धातु (पुस्तक) लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
कृत्वा, दृष्ट्वा √कृ + क्त्वा; √दृश् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
शृगालेन सहितम् सहित के योग में तृतीया विभक्ति
पुनरायान्तम् पुनः + आयान्तम् विसर्ग सन्धि (रत्व)
आयान्तम् आ + √या + शतृ शतृ प्रत्यय, द्वितीया एकवचन
दूरात् दूर पञ्चमी विभक्ति (दूर से)
चिन्तितवती √चिन्त् + क्तवतु + ङीप् क्तवतु प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग
जम्बुककृतोत्साहात् जम्बुकेन कृतः उत्साहः यस्य सः, जम्बुककृतोत्साहः, तस्मात् (पुस्तक) बहुव्रीहि समास, पञ्चमी
कृतोत्साह कृत + उत्साह गुण स्वर सन्धि (अ + उ = ओ)
जम्बुककृतोत्साहाद् व्याघ्रात् …त् + व्याघ्रात् व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
मुच्यताम् √मुच् कर्मवाच्य, लोट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
प्रत्युत्पन्नमतिः प्रत्युत्पन्ना मतिः यस्य सः (पुस्तक) बहुव्रीहि समास
प्रत्युत्पन्न प्रति + उत्पन्न यण् स्वर सन्धि (इ → य्)
आक्षिपन्त्यङ्गुल्या आक्षिपन्ती + अङ्गुल्या यण् स्वर सन्धि (ई → य्)
तर्जयन्त्युवाच तर्जयन्ती + उवाच यण् स्वर सन्धि (ई → य्)
आक्षिपन्ती, तर्जयन्ती आ + √क्षिप् + शतृ + ङीप्; √तर्ज् (णिच्) + शतृ + ङीप् शतृ प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग
उवाच √वच् लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन

8 श्लोक 2: सियार को फटकार

रे रे धूर्त त्वया दत्तं मह्यं व्याघ्रत्रयं पुरा।
विश्वास्याद्यैकमानीय कथं यासि वदाधुना॥

मूल पाठ, शेमुषी पृष्ठ 14

अन्वय (पुस्तक का)

रे रे धूर्त! त्वया मह्यं पुरा व्याघ्रत्रयं दत्तम्। विश्वास्य (अपि) अद्य एकम् आनीय कथं यासि इति अधुना वद।

8.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
विश्वास्य समाश्वस्य विश्वास दिलाकर
धूर्त (अतिरिक्त) हे वञ्चक हे धूर्त, हे ठग
पुरा (अतिरिक्त) पूर्वम् पहले
व्याघ्रत्रयम् (अतिरिक्त) त्रीन् व्याघ्रान् तीन बाघ
आनीय (अतिरिक्त) आनयनं कृत्वा लाकर
अधुना (अतिरिक्त) इदानीम् अब

8.2 हिंदी अनुवाद

  • अरे धूर्त! तुमने मुझे पहले तीन बाघ दिए थे
  • विश्वास दिलाकर भी आज एक ही बाघ लाकर कैसे जा रहे हो? अब बताओ
भाव

बुद्धिमती ने ऐसा जताया कि सियार ही उसे बाघ लाकर देता है, पहले तीन बाघ लाया था और आज सिर्फ़ एक लाया है। बाघ ने समझा कि सियार उसे धोखे से “व्याघ्रमारी” को सौंपने लाया है। एक वाक्य से बुद्धिमती ने बाघ और सियार दोनों को मूर्ख बना दिया।

8.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
दत्तम् √दा + क्त क्त प्रत्यय
त्वया … दत्तम् कर्ता तृतीया में कर्मवाच्य वाक्य
मह्यम् अस्मद्, दा धातु का योग चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (सम्प्रदान)
व्याघ्रत्रयम् व्याघ्राणां त्रयम् षष्ठी तत्पुरुष समास
विश्वास्याद्यैकमानीय विश्वास्य + अद्य + एकम् + आनीय विश्वास्य + अद्य: दीर्घ सन्धि; अद्य + एकम्: वृद्धि सन्धि (अ + ए = ऐ)
विश्वास्य, आनीय वि + √श्वस् (णिच्) + ल्यप्; आ + √नी + ल्यप् ल्यप् प्रत्यय
वदाधुना वद + अधुना दीर्घ स्वर सन्धि
वद √वद् लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
पुरा, अद्य, अधुना, कथम् पहले, आज, अब, कैसे अव्यय

9 श्लोक 3: बाघ फिर भागा

इत्युक्त्वा धाविता तूर्णं व्याघ्रमारी भयङ्करा।
व्याघ्रोऽपि सहसा नष्टः गलबद्धशृगालकः॥

मूल पाठ, शेमुषी पृष्ठ 15

अन्वय (पुस्तक का)

इति उक्त्वा भयङ्करा व्याघ्रमारी तूर्णं धाविता। गलबद्धशृगालकः व्याघ्रः अपि सहसा नष्टः।

9.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ (पुस्तक) हिंदी अर्थ
तूर्णम् शीघ्रम् जल्दी, शीघ्र
भयङ्करा भयं करोति इति भयोत्पादिका (डर पैदा करने वाली)
गलबद्धशृगालकः गले बद्धः शृगालः गले में बँधे हुए शृगाल वाला
सहसा (अतिरिक्त) अकस्मात् अचानक
धाविता (अतिरिक्त) अधावत् दौड़ी

9.2 हिंदी अनुवाद

  • ऐसा कहकर भयंकर व्याघ्रमारी (बुद्धिमती) तेज़ी से (बाघ की ओर) दौड़ी
  • गले में बँधे सियार वाला बाघ भी अचानक भाग गया

9.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
इत्युक्त्वा इति + उक्त्वा यण् स्वर सन्धि (इ → य्) (अभ्यास 5)
उक्त्वा √वच् + क्त्वा क्त्वा प्रत्यय
धाविता √धाव् + क्त + टाप् क्त प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग
भयङ्करा भयं करोति या इति (पुस्तक) उपपद तत्पुरुष समास
व्याघ्रोऽपि व्याघ्रः + अपि विसर्ग सन्धि: उत्व, फिर पूर्वरूप
गलबद्धशृगालकः गले बद्धः शृगालः यस्य सः (पुस्तक) बहुव्रीहि समास
भयङ्करा व्याघ्रमारी विशेषण, विशेष्य दोनों स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

10 उपसंहार: पाठ की सूक्ति

एवं प्रकारेण बुद्धिमती व्याघ्रजाद् भयात् पुनरपि मुक्ताऽभवत्। अत एव उच्यते-
बुद्धिर्बलवती तन्वि सर्वकार्येषु सर्वदा॥

मूल पाठ, शेमुषी पृष्ठ 15

अन्वय (पुस्तक का)

हे तन्वि! सर्वदा सर्वकार्येषु बुद्धिर्बलवती।

10.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
व्याघ्रजात् (अतिरिक्त) व्याघ्रात् जातात् बाघ से उत्पन्न
तन्वि (अतिरिक्त) हे कृशाङ्गि हे सुंदरी, हे दुबली-पतली (सम्बोधन)
सर्वदा (अतिरिक्त) सदा हमेशा
बलवती (अतिरिक्त) शक्तिशालिनी बलवान्, शक्तिशाली

10.2 हिंदी अनुवाद

  • इस प्रकार बुद्धिमती बाघ से उत्पन्न भय से फिर से मुक्त हो गई। इसीलिए कहा जाता है:
  • हे सुंदरी! सब कामों में हमेशा बुद्धि ही बलवान् (होती) है

10.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
व्याघ्रजाद् भयात् व्याघ्रजात् + भयात् व्यञ्जन सन्धि (त् → द्)
पुनरपि पुनः + अपि विसर्ग सन्धि (रत्व)
मुक्ताऽभवत् मुक्ता + अभवत् दीर्घ स्वर सन्धि (आ + अ = आ)
अत एव अतः + एव विसर्ग सन्धि (लोप: अः के बाद अ से भिन्न स्वर)
उच्यते √वच् कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
बुद्धिर्बलवती बुद्धिः + बलवती विसर्ग सन्धि (रत्व)
बलवती बल + मतुप् (बलवत्) + ङीप् मतुप् प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग में ङीप्
सर्वकार्येषु सर्वाणि कार्याणि, तेषु कर्मधारय समास, सप्तमी बहुवचन
अभवत् √भू लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन

11 सारांश

11.1 पहला संकट: वन में बाघ

  • देउल गाँव के राजपुत्र राजसिंह की पत्नी बुद्धिमती किसी ज़रूरी काम से दोनों पुत्रों के साथ पिता के घर जा रही थी
  • घने जंगल में बाघ आता देखकर उसने ढिठाई से पुत्रों को थप्पड़ मारे और कहा कि एक-एक बाघ के लिए मत झगड़ो, इसे बाँटकर खाओ, दूसरा बाद में ढूँढ़ लेंगे
  • बाघ उसे “व्याघ्रमारी” समझकर भाग गया; वह अपनी बुद्धि से बच गई

11.2 सियार की चाल

  • धूर्त सियार ने डरे हुए बाघ का मज़ाक उड़ाया: “तुम मनुष्य से भी डरते हो?”
  • उसने शर्त रखी कि वह स्त्री सामने देखे भी, तो मुझे मार देना; बाघ ने भरोसे के लिए सियार को अपने गले में बाँध लिया

11.3 दूसरा संकट और बुद्धिमती की जीत

  • सियार सहित लौटते बाघ को देखकर बुद्धिमती चिंतित हुई, पर तुरंत उपाय सोच लिया
  • उसने सियार को उँगली से धमकाकर कहा: “तूने पहले तीन बाघ दिए थे, आज एक ही लाकर कैसे जा रहा है?”
  • यह सुनकर गले में बँधे सियार के साथ बाघ फिर भाग गया
  • सीख: बुद्धिर्बलवती तन्वि सर्वकार्येषु सर्वदा, सब कामों में हमेशा बुद्धि ही बलवान् है

12 पात्र-परिचय (चरित्र-चित्रण)

12.1 तीन मुख्य पात्र और उनकी विशेषताएँ

1

बुद्धिमती

  • बुद्धिमती और प्रत्युत्पन्नमति: संकट में तुरंत उपाय सोच लेती है
  • साहसी: हथियार के बिना बाघ के सामने डटी रहती है
  • अभिनय-कुशल: पुत्रों को थप्पड़ मारकर “व्याघ्रमारी” होने का नाटक करती है
  • ममतामयी माँ: पुत्रों की रक्षा करती है
2

व्याघ्रः (बाघ)

  • बलवान् पर बुद्धिहीन: एक स्त्री की बात सच मान लेता है
  • डरपोक: दो बार भाग जाता है
  • अविश्वासी: सियार को गले में बाँधकर ले जाता है
3

शृगालः / जम्बुकः

  • धूर्त (चालाक): बाघ को उकसाता है
  • उपहास करने वाला: “मानुषादपि बिभेषि?”
  • अपनी ही चाल में फँसा: अंत में बाघ के गले में बँधा भागता है

13 सूक्तियाँ

सूक्ति अर्थ
बुद्धिर्बलवती तन्वि सर्वकार्येषु सर्वदा॥ हे सुंदरी! सब कामों में हमेशा बुद्धि ही बलवान् होती है।
अन्योऽपि बुद्धिमाँल्लोके मुच्यते महतो भयात्॥ संसार में दूसरा बुद्धिमान् भी बड़े भय से छूट जाता है।
निजबुद्ध्या विमुक्ता सा भयाद् व्याघ्रस्य भामिनी। वह भामिनी अपनी बुद्धि से बाघ के भय से मुक्त हो गई।

14 व्याकरण-सारणी: पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय

चित्र 2: पाठ में आई सन्धियों का वर्गीकरण (स्वर, व्यञ्जन और विसर्ग सन्धि)
चित्र 2: पाठ में आई सन्धियों का वर्गीकरण (स्वर, व्यञ्जन और विसर्ग सन्धि)

14.1 सन्धि के नियम (पाठ के उदाहरण से)

सन्धि नियम पाठ के उदाहरण
दीर्घ समान स्वर मिलकर दीर्घ: अ/आ + अ/आ = आ, इ/ई + इ/ई = ई यत्र + आस्ते = यत्रास्ते; केन + अपि = केनापि; अपि + ईक्षते = अपीक्षते
गुण अ/आ + उ/ऊ = ओ पुत्रद्वय + उपेता = पुत्रद्वयोपेता; कृत + उत्साह = कृतोत्साह
वृद्धि अ/आ + ए/ऐ = ऐ एक + एकः = एकैकः; अद्य + एकम् = अद्यैकम्
यण् इ/ई + असमान स्वर = य् इति + उक्त्वा = इत्युक्त्वा; तर्जयन्ती + उवाच = तर्जयन्त्युवाच
अयादि औ + स्वर = आव् पुत्रौ + एकैकशः = पुत्रावेकैकशः
वर्ग का प्रथम → तृतीय त् + स्वर/घोष वर्ण = द् तावत् + विभज्य = तावद्विभज्य; तत् + अग्रतः = तदग्रतः
वर्ग का प्रथम → पञ्चम त् + म/न = न् यत् + मानुषात् = यन्मानुषात्
उत्व अः + अ या घोष व्यञ्जन = ओ महतः + भयात् = महतो भयात्; व्याघ्रः + भयाकुल… = व्याघ्रो भयाकुल…
उत्व + पूर्वरूप अः + अ: पहले ओ, फिर अ का पूर्वरूप (ऽ) अन्यः + अपि = अन्योऽपि; व्याघ्रः + अपि = व्याघ्रोऽपि
रत्व इः/उः + स्वर या घोष = र्; पुनः, अन्तः, प्रातः जैसे र्-अन्त अव्ययों में अः भी र् बनता है पितुः + गृहम् = पितुर्गृहम्; बुद्धिः + बलवती = बुद्धिर्बलवती; पुनः + अपि = पुनरपि
विसर्ग लोप अः + अ से भिन्न स्वर = विसर्ग का लोप अतः + एव = अत एव
विसर्ग → स् विसर्ग + त/थ = स् एकः + तावत् = एकस्तावत्
आम ग़लती

“अन्योऽपि” का विच्छेद “अन्यो + अपि” नहीं, अन्यः + अपि लिखें। विच्छेद में हमेशा असली पद (विसर्ग सहित) लिखा जाता है; बीच का “ओ” सन्धि का पहला चरण है।

14.2 समास (पाठ और भाषिकविस्तार से)

समस्तपद विग्रह समास
गलबद्धशृगालकः गले बद्धः शृगालः यस्य सः बहुव्रीहि
प्रत्युत्पन्नमतिः प्रत्युत्पन्ना मतिः यस्य सः बहुव्रीहि
जम्बुककृतोत्साहात् जम्बुकेन कृतः उत्साहः यस्य सः, जम्बुककृतोत्साहः, तस्मात् बहुव्रीहि
भयाकुलचित्तः भयेन आकुलं चित्तम् यस्य सः बहुव्रीहि
गृहीतकरजीवितः गृहीतं करे जीवितं येन सः बहुव्रीहि
पुत्रद्वयोपेता पुत्रद्वयेन उपेता तृतीया तत्पुरुष
व्याघ्रमारी व्याघ्रं मारयति इति उपपद तत्पुरुष
भयङ्करा भयं करोति या इति उपपद तत्पुरुष
व्याघ्रभक्षणाय व्याघ्रस्य भक्षणाय षष्ठी तत्पुरुष
व्याघ्रत्रयम् व्याघ्राणां त्रयम् षष्ठी तत्पुरुष
गूढप्रदेशम् गूढः प्रदेशः, तम् कर्मधारय
महत्कौतुकम् महत् कौतुकम् कर्मधारय
अवेला न वेला नञ् तत्पुरुष
पहचान का सूत्र

विग्रह में “यस्य सः”, “येन सः” जैसा सर्वनाम आए, तो बहुव्रीहि: समस्तपद किसी तीसरे (अन्य) की ओर संकेत करता है। जैसे “गलबद्धशृगालकः” न गले की बात है न सियार की, बल्कि उस बाघ की, जिसके गले में सियार बँधा है।

14.3 प्रत्यय (प्रकृति + प्रत्यय = रूप)

प्रत्यय अर्थ पाठ के रूप
क्त्वा करके दृश् + क्त्वा = दृष्ट्वा; श्रु + क्त्वा = श्रुत्वा; मन् + क्त्वा = मत्वा; वच् + क्त्वा = उक्त्वा; कृ + क्त्वा = कृत्वा; बन्ध् + क्त्वा = बद्ध्वा; मुच् + क्त्वा = मुक्त्वा
ल्यप् (उपसर्ग सहित) करके प्र + हृ + ल्यप् = प्रहृत्य; वि + भज् + ल्यप् = विभज्य; आ + नी + ल्यप् = आनीय
तुमुन् के लिए हन् + तुमुन् = हन्तुम्; अद् + तुमुन् = अत्तुम्
तव्यत् चाहिए, योग्य हन् + तव्यत् = हन्तव्यः
क्त भूतकाल (गया, हुआ) नश् + क्त = नष्टः; दा + क्त = दत्तम्; चल् + क्त + टाप् = चलिता; दृश् + क्त + टाप् = दृष्टा; धाव् + क्त + टाप् = धाविता
क्तवतु भूतकाल (कर्तृवाच्य) चिन्त् + क्तवतु + ङीप् = चिन्तितवती; वच् + क्तवतु + ङीप् = उक्तवती
शतृ करता हुआ (परस्मैपद) हस् + शतृ = हसन्; प्र + हृ + शतृ + ङीप् = प्रहरन्ती; आ + या + शतृ = आयान्तम्
शानच् करता हुआ (आत्मनेपद) कलहायमानौ
मतुप् वाला बुद्धि + मतुप् = बुद्धिमान्; बल + मतुप् = बलवत् (स्त्री. बलवती)

14.4 भाषिकविस्तार (पुस्तक के क्रियापद)

पद धातु लकार, पुरुष, वचन
ददर्श दृश् लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
बिभेषि भी लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
प्रहरन्ती प्र + हृ शतृ प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
गम्यताम् गम् कर्मवाच्य, लोट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
ययौ या लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
यासि (= गच्छसि) या लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

14.5 उपपद-विभक्ति (पाठ के वाक्यों से)

नियम पाठ का वाक्य
भी (डरना) के योग में भय के कारण में पञ्चमी यन्मानुषादपि बिभेषि? (मानुषात्)
सह / सहित के योग में तृतीया शृगालेन सहितं पुनरायान्तं व्याघ्रम्; स्वलघुपुत्राभ्यां सह
दा (देना) के योग में सम्प्रदान (चतुर्थी) त्वया दत्तं मह्यं व्याघ्रत्रयम्
प्रति के योग में द्वितीया पितुर्गृहं प्रति चलिता
अपादान (जिससे छूटा या अलग हुआ जाए) में पञ्चमी महतो भयात् मुच्यते

14.6 पर्याय और विलोम (पाठ से)

पर्याय (अभ्यास 7 अ)

  • वनम् = काननम्
  • शृगालः = जम्बुकः
  • शीघ्रम् = तूर्णम् (सत्वरम्)
  • पत्नी = भार्या
  • गच्छसि = यासि

विलोम (अभ्यास 7 आ)

  • प्रथमः × द्वितीयः
  • उक्त्वा × श्रुत्वा
  • अधुना × पुरा
  • अवेला × वेला
  • बुद्धिहीना × बुद्धिमती

15 योग्यताविस्तार: हन् (मारना) धातु के रूप

पुस्तक पाठ के अंत में “हन्” (मारना) धातु के पाँच लकारों के रूप देती है। पाठ में इसी धातु से हन्तुम् (मारने के लिए) और हन्तव्यः (मारा जाना चाहिए) बने हैं। रूप पुस्तक के अनुसार:

लट् लकार एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः हन्ति हतः घ्नन्ति
मध्यमपुरुषः हन्सि हथः हथ
उत्तमपुरुषः हन्मि हन्वः हन्मः
लृट् लकार एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः हनिष्यति हनिष्यतः हनिष्यन्ति
मध्यमपुरुषः हनिष्यसि हनिष्यथः हनिष्यथ
उत्तमपुरुषः हनिष्यामि हनिष्यावः हनिष्यामः
लङ् लकार एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः अहन् अहताम् अघ्नन्
मध्यमपुरुषः अहः अहतम् अहत
उत्तमपुरुषः अहनम् अहन्व अहन्म
लोट् लकार एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः हन्तु हताम् घ्नन्तु
मध्यमपुरुषः जहि हतम् हत
उत्तमपुरुषः हनानि हनाव हनाम
विधिलिङ् लकार एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः हन्यात् हन्याताम् हन्युः
मध्यमपुरुषः हन्याः हन्यातम् हन्यात
उत्तमपुरुषः हन्याम् हन्याव हन्याम
ध्यान दें

लोट् लकार मध्यम पुरुष एकवचन का रूप जहि (मारो) है, “हनहि” नहीं। लट् प्रथम पुरुष बहुवचन घ्नन्ति और लङ् प्रथम पुरुष बहुवचन अघ्नन् में “घ्न” आता है।

सारी परिभाषाएँ एक जगह
प्रत्युत्पन्नमतिजिसकी बुद्धि संकट के समय तुरंत उपाय सोच ले (प्रत्युत्पन्ना मतिः यस्य सः)
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • पाठ: बुद्धिर्बलवती सदा; स्रोत: कथाग्रन्थ “शुकसप्ततिः” (सम्पादित); फारसी अनुवाद “तूतिनामह” (चौदहवीं शताब्दी)
  • पात्र: बुद्धिमती (राजसिंह की भार्या), दो पुत्र, व्याघ्र, धूर्त शृगाल (जम्बुक); गाँव: देउल
  • पहली चाल: पुत्रों को थप्पड़, “एक-एक बाघ के लिए क्यों झगड़ते हो”; बाघ ने “व्याघ्रमारी” समझा
  • सियार की शर्त: वह सामने देखे भी तो मुझे मार देना; बाघ ने सियार को गले में बाँधा
  • दूसरी चाल: “तूने पहले तीन बाघ दिए थे, आज एक ही लाकर कैसे जाता है”
  • अभ्यास की सन्धियाँ: पितुः + गृहम्, एक + एकः, अन्योऽपि, इत्युक्त्वा, यत्रास्ते
  • पुस्तक के समास: गलबद्धशृगालकः, प्रत्युत्पन्नमतिः, जम्बुककृतोत्साहात्, भयाकुलचित्तः, गृहीतकरजीवितः (बहुव्रीहि); पुत्रद्वयोपेता (तृतीया तत्पुरुष); व्याघ्रमारी, भयङ्करा (उपपद)
  • सूक्ति: बुद्धिर्बलवती तन्वि सर्वकार्येषु सर्वदा
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं कथा की आठ घटनाएँ सही क्रम में लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं तीनों श्लोकों का अन्वय और अर्थ लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं अभ्यास की पाँचों सन्धियों का विच्छेद और नाम बता सकता हूँ?
  • क्या मैं बुद्धिमती का चरित्र-चित्रण तीन विशेषताओं के साथ लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं “हन्” धातु के लट् और लोट् लकार के रूप बिना देखे लिख सकता हूँ?