Class 12 Sanskrit Shashwati Chapter 6 सूक्तिसुधा Notes in Hindi

Contents hide
इस पाठ में आप सीखेंगे
  • सूक्तिसुधा का अर्थ और बारहों श्लोकों के रचयिता (जगन्नाथ, माघ, भवभूति, भारवि, भर्तृहरि)
  • हर श्लोक का शुद्ध मूल पाठ, अन्वय, शब्दार्थ, सरल हिंदी अनुवाद और भाव
  • लघु-गुरु और गण पहचानकर छन्द गिनना; पाठ के छह छन्दों के लक्षण और उदाहरण
  • अनुप्रास, यमक, उपमा, रूपक जैसे अलङ्कार पाठ की पंक्तियों में पहचानना
  • सन्धि, समास, प्रकृति-प्रत्यय, अव्यय और उपपद-विभक्ति एक सारणी में
  • योग्यताविस्तार के पाँच समानार्थक श्लोक और तीन हिंदी लोकोक्तियों के संस्कृत रूप
पण्डितराज जगन्नाथमहाकवि माघभवभूतिभारविमहाकवि भर्तृहरिमराल (हंस)मानसम्कोकिलरसालसत्कविमौनम्सन्मित्रलक्षणम्वाग्भूषणम्कूपखननम्अनुष्टुप्आर्याउपजातिवसन्ततिलकामालिनीशार्दूलविक्रीडितम्

1 पाठ-परिचय: सूक्तिसुधा क्या है

पुस्तक पाठ के आरंभ में हिंदी में यह परिचय देती है। इसकी मुख्य बातें:

  • संस्कृत साहित्य में सूक्तियों का समृद्ध भण्डार है
  • सूक्ति = सुन्दर वचन, सुधा = अमृत, इसलिए सूक्तिसुधा = सुन्दर वचन रूपी अमृत
  • इस पाठ में पण्डितराज जगन्नाथ, महाकवि माघ, भारवि, प्रसिद्ध नाटककार भवभूति तथा महाकवि भर्तृहरि की सूक्तियाँ संकलित हैं
  • ये सूक्तियाँ आज भी जीवन के लिए बहुमूल्य, उपयोगी एवं पथप्रदर्शक हैं
याद करेंपरिभाषा 1

सूक्तिसुधा: सूक्ति (सुन्दर वचन) + सुधा (अमृत) = सुन्दर वचन रूपी अमृत। यानी ऐसे छोटे श्लोक जो अमृत की तरह जीवन को लाभ देते हैं।

याद करेंपरिभाषा 2

अन्वय: श्लोक के पदों को गद्य के स्वाभाविक क्रम (कर्ता, कर्म, क्रिया) में लगाना, ताकि अर्थ सरलता से समझ में आए। कोष्ठक ( ) में वे पद हैं जो श्लोक में छिपे (अध्याहृत) हैं। पुस्तक ने अभ्यास 4 में श्लोक 1 का अन्वय स्वयं दिया है; बाकी इसी ढंग से बनाए गए हैं।

1.1 किस श्लोक का रचयिता कौन (पुस्तक के अनुसार)

श्लोक आरंभ रचयिता विषय
1 अस्ति यद्यपि सर्वत्र पण्डितराज जगन्नाथ हंस का मन मानसरोवर के बिना नहीं रमता
2 नीरक्षीरविवेके हंस! तुम आलस करोगे तो कुलव्रत कौन निभाएगा
3 तावत् कोकिल कोकिल! रसाल खिलने तक धैर्य से दिन बिताओ
4 नालम्बते दैष्टिकतां महाकवि माघ विद्वान भाग्य और पौरुष दोनों चाहता है
5 न किञ्चिदपि कुर्वाणः भवभूति प्रिय जन अनमोल द्रव्य है
6 सहसा विदधीत महाकवि भारवि बिना विचारे काम न करो
7 स्वायत्तमेकान्तगुणं महाकवि भर्तृहरि मौन मूर्खों का आभूषण
8 विपदि धैर्यम् महात्माओं के स्वाभाविक गुण
9 पापान्निवारयति सन्मित्र के लक्षण
10 मनसि वचसि काये ऐसे सज्जन कितने हैं
11 केयूराणि न भूषयन्ति वाणी ही सच्चा आभूषण
12 यावत्स्वस्थमिदं समय रहते आत्मकल्याण
चित्र 1: पाँच कवि और उनके श्लोक: जगन्नाथ के 3, माघ, भवभूति और भारवि का 1-1, भर्तृहरि के 6
चित्र 1: पाँच कवि और उनके श्लोक: जगन्नाथ के 3, माघ, भवभूति और भारवि का 1-1, भर्तृहरि के 6
परीक्षा संकेत

रचयिता वाले प्रश्न का उत्तर संस्कृत में ऐसे लिखें: “सहसा विदधीत न क्रियाम्” इति श्लोकस्य रचयिता महाकविः भारविः। ध्यान दें: पुस्तक यहाँ केवल कवियों के नाम देती है, ग्रन्थों के नहीं।

सामान्य ज्ञान (पुस्तक में नहीं)

ऐच्छिक संस्कृत के प्रश्नपत्र के “संस्कृत-साहित्येतिहास” भाग में कवियों की रचनाएँ पूछी जाती हैं। इन पाँच कवियों की प्रसिद्ध रचनाएँ:

  • पण्डितराज जगन्नाथ: भामिनीविलास (हंस, कोकिल जैसी अन्योक्तियाँ इसी में हैं), रसगङ्गाधर
  • माघ: शिशुपालवधम् (महाकाव्य)
  • भारवि: किरातार्जुनीयम् (महाकाव्य)
  • भवभूति: उत्तररामचरितम्, महावीरचरितम्, मालतीमाधवम् (नाटक)
  • भर्तृहरि: नीतिशतकम्, शृङ्गारशतकम्, वैराग्यशतकम्

2 छन्द और अलङ्कार: पहले नियम समझें

ऐच्छिक संस्कृत में छन्द और अलङ्कार पहचानने के प्रश्न आते हैं, और इस पाठ के अभ्यास 11 और 12 भी यही पूछते हैं। इसलिए श्लोक पढ़ने से पहले गिनने का तरीका समझ लें।

याद करेंपरिभाषा 3

लघु और गुरु: ह्रस्व स्वर (अ, इ, उ, ऋ) वाला अक्षर लघु है, चिह्न ।, 1 मात्रा। दीर्घ स्वर (आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ) वाला अक्षर, या अनुस्वार/विसर्ग वाला अक्षर, या संयुक्त व्यञ्जन से ठीक पहले का अक्षर गुरु है, चिह्न ऽ, 2 मात्राएँ। पाद (चरण) का अंतिम लघु अक्षर आवश्यकता होने पर गुरु मान लिया जाता है।

याद करेंपरिभाषा 4

गण: तीन-तीन अक्षरों का समूह। आठ गण होते हैं, सूत्र “यमाताराजभानसलगाः” से याद करें। ल = एक लघु, ग = एक गुरु।

गण रूप सूत्र में गण रूप सूत्र में
यगण (य) । ऽ ऽ य मा ता जगण (ज) । ऽ । ज भा न
मगण (म) ऽ ऽ ऽ मा ता रा भगण (भ) ऽ । । भा न स
तगण (त) ऽ ऽ । ता रा ज नगण (न) । । । न स ल
रगण (र) ऽ । ऽ रा ज भा सगण (स) । । ऽ स ल गा
चित्र 2: "यमाताराजभानसलगाः" सूत्र से किसी भी गण का रूप निकालना
चित्र 2: “यमाताराजभानसलगाः” सूत्र से किसी भी गण का रूप निकालना

2.1 पुस्तक के छन्द-लक्षण (योग्यताविस्तार ब)

छन्द पुस्तक का लक्षण संरचना पाठ में श्लोक
अनुष्टुप् “श्लोके षष्ठं गुरुज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्। द्विःचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः” हर पाद में 8 अक्षर; छठा गुरु, पाँचवाँ लघु; दूसरे-चौथे पाद में सातवाँ लघु, पहले-तीसरे में गुरु 1, 4, 5
आर्या “यस्याः प्रथमे पादे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि। अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश साऽऽर्या” मात्रिक छन्द: 12, 18, 12, 15 मात्राएँ 2, 3
उपजाति “स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः। उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ” इन्द्रवज्रा (त त ज ग ग) और उपेन्द्रवज्रा (ज त ज ग ग) के पादों का मेल; 11 अक्षर 7
वसन्ततिलका “उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः” त भ ज ज ग ग; 14 अक्षर 9
मालिनी “ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः” न न म य य; 15 अक्षर; 8 और 7 पर यति 10
शार्दूलविक्रीडितम् “सूर्याश्वैर्मसजास्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्” म स ज स त त ग; 19 अक्षर; 12 और 7 पर यति 11, 12

पुस्तक आर्या के बारे में यह भी कहती है: आर्या छन्द में विशिष्ट लय और गेयता होती है, इसलिए आर्या को गाकर अभ्यास करना चाहिए।

सामान्य ज्ञान: पाठ के बाकी दो छन्द और CBSE के दो छन्द
  • वियोगिनी (श्लोक 6): “विषमे ससजा गुरुः समे सभरा लोऽथ गुरुर्वियोगिनी”। विषम पाद: स स ज ग (10 अक्षर), सम पाद: स भ र ल ग (11 अक्षर)
  • द्रुतविलम्बितम् (श्लोक 8): “द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ”। न भ भ र, 12 अक्षर
  • शिखरिणी (इस पाठ में नहीं, CBSE सूची में): “रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी”। य म न स भ ल ग, 17 अक्षर, 6 और 11 पर यति
  • मन्दाक्रान्ता (इस पाठ में नहीं, CBSE सूची में): “मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौ नतौ ताद्गुरू चेत्”। म भ न त त ग ग, 17 अक्षर, 4, 6, 7 पर यति

2.2 गिनकर देखें: वसन्ततिलका (श्लोक 9 का पहला पाद)

चित्र 3: "पापान्निवारयति योजयते हिताय" की गणना: त भ ज ज ग ग, यानी वसन्ततिलका
चित्र 3: “पापान्निवारयति योजयते हिताय” की गणना: त भ ज ज ग ग, यानी वसन्ततिलका

2.3 पाठ में आए अलङ्कार

अलङ्कार लक्षण (सामान्य ज्ञान) सरल अर्थ इस पाठ में
अनुप्रास “वर्णसाम्यमनुप्रासः” एक ही वर्ण की बार-बार आवृत्ति श्लोक 3: मिलदलिमालः … रसालः समुल्लसति (ल); श्लोक 10: विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः
यमक “अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः यमकम्” वही शब्द दोबारा, पर अर्थ अलग श्लोक 1: मानसं (मन) मानसं (मानसरोवर)
उपमा “साधर्म्यमुपमा भेदे” दो भिन्न वस्तुओं में समानता; इव, यथा, वत् जैसे शब्द श्लोक 4: सत्कविरिव (सत्कवि की तरह विद्वान)
रूपक “तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः” उपमेय और उपमान को एक ही मान लेना श्लोक 11: वाग्भूषणम् (वाणी ही भूषण)
श्लेष “श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते” एक शब्द, एक ही बार, पर एक साथ अनेक अर्थ इस पाठ में स्पष्ट उदाहरण नहीं
उत्प्रेक्षा “भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना” उपमेय में उपमान की सम्भावना; मन्ये, नूनम्, इव (मानो) इस पाठ में स्पष्ट उदाहरण नहीं
यमक और श्लेष का अंतर

यमक में शब्द दो बार आता है और दोनों बार अर्थ अलग होता है (मानसं मानसं)। श्लेष में शब्द एक ही बार आता है पर उसके दो अर्थ एक साथ निकलते हैं। CBSE के प्रतिदर्श प्रश्नपत्र (2026-27) में “रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना” का उत्तर यमकः दिया गया है।

3 श्लोक 1: हंस का मन मानसरोवर में (जगन्नाथ)

अस्ति यद्यपि सर्वत्र नीरं नीरज-राजितम्।
रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना॥1॥

मूल पाठ, श्लोक 1 (पण्डितराज जगन्नाथ)

अन्वय (पुस्तक, अभ्यास 4)

यद्यपि नीरज-राजितं नीरं सर्वत्र अस्ति। (परं) मरालस्य मानसं मानसं विना न रमते।

3.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
नीरजराजितम् कमलशोभितम् (पुस्तक) कमलों से सुशोभित
मरालस्य हंसस्य (पुस्तक) हंस का
मानसम् मनः मानसरोवरं च (पुस्तक) मन एवं मानसरोवर
नीरम् जलम् पानी
रमते आनन्दम् अनुभवति रमता है, आनंद पाता है

3.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • यद्यपि कमलों से सुशोभित जल सब जगह है,
  • फिर भी हंस का मन मानसरोवर के बिना नहीं रमता
भाव

यह अन्योक्ति है: बात हंस की है, पर संकेत श्रेष्ठ व्यक्ति की ओर है। उत्तम व्यक्ति को साधारण सुख-सुविधाएँ संतोष नहीं देतीं; उसका मन अपने योग्य, श्रेष्ठ स्थान में ही लगता है।

संस्कृत भावार्थ

यद्यपि कमलैः शोभितं जलं सर्वत्र विद्यते, तथापि हंसस्य मनः मानसरोवरं विना अन्यत्र न रमते। अनेन कविः सूचयति यत् श्रेष्ठाः जनाः स्वयोग्ये उत्तमे स्थाने एव सुखम् अनुभवन्ति।

3.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
यद्यपि यदि + अपि यण् सन्धि; अव्यय
नीरज-राजितम् नीरजैः राजितम् (पुस्तक, अभ्यास 9) तृतीया तत्पुरुष समास
नीरजम् नीरे जायते इति उपपद तत्पुरुष (= कमल)
राजितम् राज् + क्त (पुस्तक, अभ्यास 10) कृत् प्रत्यय
मानसं विना “विना” के योग में द्वितीया उपपद विभक्ति
रमते रम् धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन आत्मनेपद
सर्वत्र, विना अव्यय अव्यय
छन्द और अलङ्कार

छन्द: अनुष्टुप् (पुस्तक)। गिनती: अ-स्ति-य-द्य-पि-स-र्व-त्र = 8; नी-रं-नी-र-ज-रा-जि-तम् = 8; र-म-ते-न-म-रा-ल-स्य = 8; मा-न-सं-मा-न-सं-वि-ना = 8। चारों पादों में पाँचवाँ अक्षर लघु (पि, ज, म, न) और छठा गुरु (स, रा, रा, सं)।
अलङ्कार: यमक। “मानसं” दो बार आया है: पहला = मन, दूसरा = मानसरोवर।

4 श्लोक 2: हंस और नीर-क्षीर विवेक (जगन्नाथ)

नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत्।
विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः॥2॥

मूल पाठ, श्लोक 2 (पण्डितराज जगन्नाथ)

अन्वय

हे हंस! चेत् त्वम् एव नीरक्षीरविवेके आलस्यं तनुषे, (तर्हि) अधुना विश्वस्मिन् अन्यः कः कुलव्रतं पालयिष्यति?

4.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
तनुषे विस्तारयसि (पुस्तक: तन् + आत्मने. लट्, मध्यम पुरुष एकवचन) विस्तृत कर रहे हो, फैला रहे हो
नीरक्षीरविवेके जलदुग्धयोः पृथक्करणे पानी और दूध को अलग करने में
कुलव्रतम् कुलस्य व्रतम् कुल की परम्परा, कुल का नियम
अधुना साम्प्रतम् अब
चेत् यदि यदि

4.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • हे हंस! यदि तुम ही पानी और दूध को अलग करने में आलस्य करोगे,
  • तो अब इस संसार में दूसरा कौन अपने कुल की परम्परा (कुलव्रत) का पालन करेगा?
भाव

हंस नीर-क्षीर को अलग करने के लिए प्रसिद्ध है, यानी अच्छे-बुरे का विवेक। यदि विवेकी और योग्य व्यक्ति ही अपने कर्तव्य में आलस्य करे, तो समाज में न्याय और विवेक की परम्परा कौन निभाएगा? हिंदी लोकोक्ति “दूध का दूध, पानी का पानी” इसी भाव की है।

संस्कृत भावार्थ

कविः हंसं सम्बोध्य कथयति: हे हंस! यदि त्वम् एव जलदुग्धयोः पृथक्करणे आलस्यं करिष्यसि, तर्हि अस्मिन् संसारे अन्यः कः स्वकुलस्य परम्परां पालयिष्यति? विवेकिनः जनाः स्वकर्तव्ये प्रमादं न कुर्युः इति भावः।

4.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
हंसालस्यम् हंस + आलस्यम् दीर्घ सन्धि (हंस यहाँ सम्बोधन है)
त्वमेव त्वम् + एव म् का स्वर से संयोग
विश्वस्मिन्नधुनान्यः विश्वस्मिन् + अधुना + अन्यः (पुस्तक, अभ्यास 8) विश्वस्मिन् + अधुना: ह्रस्व स्वर के बाद पदान्त न् का द्वित्व (ङमुट् आगम); अधुना + अन्यः: दीर्घ सन्धि
नीरक्षीरविवेके नीरक्षीरयोः विवेके षष्ठी तत्पुरुष (नीरं च क्षीरं च = नीरक्षीरे, द्वन्द्व)
कुलव्रतम् कुलस्य व्रतम् (पुस्तक, अभ्यास 9 आ) षष्ठी तत्पुरुष
तनुषे तन् धातु, लट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (पुस्तक) आत्मनेपद
पालयिष्यति पाल् धातु, लृट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन भविष्यत् काल
चेत्, अधुना, एव अव्यय अव्यय
छन्द: आर्या (पुस्तक)

नी(2) र(2) क्षी(2) र(1) वि(1) वे(2) के(2) = 12 मात्राएँ; हं(2) सा(2) ल(2) स्यं(2) त्व(1) मे(2) व(1) त(1) नु(1) षे(2) चेत्(2) = 18; वि(2) श्व(2) स्मिन्(2) न(1) धु(1) ना(2) न्यः(2) = 12; कु(1) ल(2) व्र(1) तं(2) पा(2) ल(1) यि(2) ष्य(1) ति(1) कः(2) = 15। यानी 12-18-12-15: आर्या।

5 श्लोक 3: कोकिल, धैर्य रखो (जगन्नाथ)

तावत् कोकिल विरसान् यापय दिवसान् वनान्तरे निवसन्।
यावन्मिलदलिमालः कोऽपि रसालः समुल्लसति॥3॥

मूल पाठ, श्लोक 3 (पण्डितराज जगन्नाथ)

अन्वय

हे कोकिल! यावत् मिलदलिमालः कः अपि रसालः समुल्लसति, तावत् वनान्तरे निवसन् विरसान् दिवसान् यापय।

5.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
विरसान् रसरहितान् (पुस्तक) रसरहित (शुष्क), नीरस
यापय व्यतीतं कुरु (पुस्तक) व्यतीत करो, बिताओ
निवसन् वासं कुर्वन् (पुस्तक: नि + वस् + शतृ) निवास करते हुए
रसालः आम्रपादपः (पुस्तक) आम का वृक्ष
मिलदलिमालः मिलन्ती अलिमाला यस्मिन् सः जिस पर भौंरों की पंक्तियाँ आ मिल रही हों
वनान्तरे वनस्य अन्तरे वन के भीतर
समुल्लसति शोभते, विकसति खिलकर शोभित होता है

5.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • हे कोकिल! भौंरों की पंक्तियों से घिरा कोई आम का वृक्ष खिलकर शोभित होने तक,
  • तुम वन में रहते हुए इन नीरस दिनों को बिता लो
भाव

यह भी अन्योक्ति है। गुणी व्यक्ति (कोकिल) को बुरे समय में धैर्य रखना चाहिए; जब उसके गुणों को पहचानने वाला योग्य आश्रय (रसाल) मिलेगा, तब उसकी प्रतिभा खिलेगी। “तावत् … यावत्” (तब तक … जब तक) अव्ययों का जोड़ा यहाँ ध्यान देने योग्य है।

संस्कृत भावार्थ

कविः कोकिलं कथयति: भ्रमरपङ्क्तिभिः युक्तस्य कस्यचित् आम्रवृक्षस्य विकासपर्यन्तं त्वं वने वसन् नीरसान् दिवसान् यापय। गुणी जनः विपत्तिकाले धैर्यं धारयेत्, योग्यः आश्रयः अवश्यं प्राप्स्यते इति भावः।

5.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
वनान्तरे वन + अन्तरे; विग्रह: वनस्य अन्तरे (पुस्तक, अभ्यास 9 आ) दीर्घ सन्धि; षष्ठी तत्पुरुष
निवसन् नि + वस् + शतृ (पुस्तक) कृत् प्रत्यय
यापय या (णिजन्त), लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन आज्ञा
यावन्मिलदलिमालः यावत् + मिलत् + अलिमालः यावत् + मिलत्: त् का न् (अनुनासिक सन्धि); मिलत् + अलि: त् का द् (जश्त्व)
मिलत् मिल् + शतृ कृत् प्रत्यय
अलिमाला अलीनां माला षष्ठी तत्पुरुष (पाठ का “मिलदलिमालः” बहुव्रीहि है)
कोऽपि कः + अपि (पुस्तक, अभ्यास 8) विसर्ग का उ (उत्व), अ + उ = ओ (गुण), फिर ओ के बाद अ का ऽ (पूर्वरूप)
समुल्लसति सम् + उत् + लस्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन उत् + ल = उल्ल (परसवर्ण)
तावत्, यावत्, अपि अव्यय अव्यय
छन्द और अलङ्कार

छन्द: आर्या (पुस्तक)। मात्राएँ: “तावत् कोकिल विरसान्” = 12; “यापय दिवसान् वनान्तरे निवसन्” = 18; “यावन्मिलदलिमालः” = 12; “कोऽपि रसालः समुल्लसति” = 14 + पादान्त “ति” को गुरु मानकर 15।
अलङ्कार: अनुप्रास। “मिलदलिमालः … रसालः समुल्लसति” में “ल” वर्ण की बार-बार आवृत्ति।

6 श्लोक 4: भाग्य और पौरुष, दोनों (माघ)

नालम्बते दैष्टिकतां न निषीदति पौरुषे।
शब्दार्थौ सत्कविरिव द्वयं विद्वानपेक्षते॥4॥

मूल पाठ, श्लोक 4 (महाकवि माघ)

अन्वय

(विद्वान्) दैष्टिकतां न आलम्बते, पौरुषे (च) न निषीदति। सत्कविः शब्दार्थौ इव विद्वान् द्वयम् अपेक्षते।

6.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
दैष्टिकतां भाग्यत्वं (पुस्तक) भाग्यत्व को, भाग्य पर निर्भरता को
निषीदति अवलम्बते (पुस्तक) आश्रय लेता है
आलम्बते आश्रयते सहारा लेता है
पौरुषे पुरुषार्थे, परिश्रमे पुरुषार्थ पर
शब्दार्थौ शब्दम् अर्थं च शब्द और अर्थ (दोनों)
अपेक्षते इच्छति, आवश्यकं मन्यते अपेक्षा रखता है, चाहता है

6.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • विद्वान न तो केवल भाग्य का सहारा लेता है, न केवल पुरुषार्थ का आश्रय लेता है
  • जैसे अच्छा कवि शब्द और अर्थ दोनों की अपेक्षा रखता है, वैसे ही विद्वान दोनों (भाग्य और पौरुष) की अपेक्षा रखता है
भाव

सफलता के लिए भाग्य और परिश्रम दोनों चाहिए। अच्छी कविता में सुन्दर शब्द और गहरा अर्थ दोनों होते हैं; किसी एक से काव्य पूरा नहीं होता। उसी तरह समझदार व्यक्ति न भाग्य के भरोसे बैठता है, न केवल अपने पौरुष के घमंड में।

संस्कृत भावार्थ

विद्वान् केवलं भाग्यस्य आश्रयं न करोति, न च केवलं पौरुषम् अवलम्बते। यथा सत्कविः काव्ये शब्दम् अर्थं च उभौ अपेक्षते, तथैव विद्वान् भाग्यं पौरुषं च उभे अपेक्षते।

6.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
नालम्बते न + आलम्बते (पुस्तक, अभ्यास 8) दीर्घ सन्धि
आलम्बते आ + लम्ब्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन आत्मनेपद
दैष्टिकताम् दैष्टिक + तल् (पुस्तक, अभ्यास 10); द्वितीया एकवचन तद्धित प्रत्यय (तल् से स्त्रीलिङ्ग “ता”)
निषीदति नि + सद्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन परस्मैपद
शब्दार्थौ शब्दः च अर्थः च द्वन्द्व समास (द्विवचन)
सत्कविरिव सत्कविः + इव विसर्ग का र् (रुत्व)
सत्कविः सन् कविः कर्मधारय समास
विद्वानपेक्षते विद्वान् + अपेक्षते न् का स्वर से संयोग
अपेक्षते अप + ईक्ष्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन अ + ई = ए (गुण); आत्मनेपद
न, इव अव्यय अव्यय
छन्द और अलङ्कार

छन्द: अनुष्टुप्। अनुष्टुप् की पहचान है हर पाद में 8 अक्षर; पहले और तीसरे पाद में पाँचवें-छठे अक्षर का नियम पूरा नहीं होता (दै गुरु है), ऐसे रूप अनुष्टुप् के ही भेद (विपुला) माने जाते हैं। हर पाद में 8 अक्षर: ना-लम्-ब-ते-दै-ष्टि-क-तां / न-नि-षी-द-ति-पौ-रु-षे / श-ब्दा-र्थौ-स-त्क-वि-रि-व / द्व-यं-वि-द्वा-न-पे-क्ष-ते।
अलङ्कार: उपमा। उपमेय = विद्वान्, उपमान = सत्कविः, वाचक शब्द = इव, समान धर्म = द्वयम् अपेक्षते।

7 श्लोक 5: प्रिय जन, अनमोल द्रव्य (भवभूति)

न किञ्चिदपि कुर्वाणः सौख्यैर्दुःखान्यपोहति।
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः॥5॥

मूल पाठ, श्लोक 5 (भवभूति)

अन्वय

यः जनः हि यस्य प्रियः (भवति), (सः) किञ्चित् अपि न कुर्वाणः सौख्यैः (तस्य) दुःखानि अपोहति। तत् (= सः जनः) तस्य किम् अपि द्रव्यम् (भवति)।

7.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
कुर्वाणः कुर्वन् (पुस्तक: कृ + शानच्) करते हुए
सौख्यैः सुखपूर्वकैः (पुस्तक) सुखों के द्वारा
अपोहति दूरीकरोति (पुस्तक) दूर करता है
द्रव्यम् वस्तु, धनम् पदार्थ, धन
किमपि अनिर्वचनीयम् कोई अनोखा (जिसे शब्दों में न कहा जा सके)

7.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • जो व्यक्ति जिसका प्रिय होता है, वह कुछ भी न करता हुआ भी (अपनी उपस्थिति से मिलने वाले) सुखों से उसके दुःख दूर कर देता है
  • वह (प्रिय जन) उसके लिए कोई अनोखा, अनिर्वचनीय धन है
भाव

प्रियजन का साथ ही दुःख कम कर देता है; उसे कुछ विशेष करना नहीं पड़ता। ऐसा व्यक्ति किसी भी धन से बढ़कर है।

संस्कृत भावार्थ

यः जनः यस्य प्रियः भवति, सः किमपि कार्यम् अकुर्वन् अपि स्वसान्निध्यस्य सुखैः तस्य दुःखानि दूरीकरोति। सः प्रियः जनः तस्य कृते किमपि अनिर्वचनीयं द्रव्यम् एव भवति।

7.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
किञ्चिदपि किञ्चित् + अपि त् का द् (जश्त्व)
कुर्वाणः कृ + शानच् (पुस्तक, अभ्यास 10) कृत् प्रत्यय (आत्मनेपदी “करता हुआ”)
सौख्यैर्दुःखान्यपोहति सौख्यैः + दुःखानि + अपोहति सौख्यैः + दुः: विसर्ग का र् (रुत्व); दुःखानि + अपो: इ का य् (यण्)
अपोहति अप + ऊह्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन अ + ऊ = ओ (गुण)
तत्तस्य तत् + तस्य व्यञ्जन संयोग
यो हि, प्रियो जनः यः + हि, प्रियः + जनः विसर्ग का उ, फिर अ + उ = ओ (उत्व)
न, अपि, हि अव्यय अव्यय
छन्द: अनुष्टुप्

न-कि-ञ्चि-द-पि-कु-र्वा-णः = 8; सौ-ख्यै-र्दुः-खा-न्य-पो-ह-ति = 8; त-त्त-स्य-कि-म-पि-द्र-व्यं = 8; यो-हि-य-स्य-प्रि-यो-ज-नः = 8। चारों पादों में पाँचवाँ अक्षर लघु (पि, न्य, म, प्रि) और छठा गुरु (कु, पो, पि, यो)।

8 श्लोक 6: सहसा कोई काम न करो (भारवि)

सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः॥6॥

मूल पाठ, श्लोक 6 (महाकवि भारवि)

अन्वय

सहसा क्रियां न विदधीत। अविवेकः परम् आपदां पदम् (अस्ति)। गुणलुब्धाः सम्पदः हि विमृश्यकारिणं स्वयम् एव वृणते।

8.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
विदधीत कुर्वीत (पुस्तक: वि उपसर्ग + डुधाञ् (धा) विधिलिङ्, प्रथम पुरुष एकवचन) करो, करना चाहिए
वृणते वरणं कुर्वन्ति (पुस्तक) वरण करती हैं, चुनती हैं
विमृश्यकारिणम् विचिन्त्यकारिणम् (पुस्तक) विचारकर कार्य करने वाले को
सहसा अविचार्य, अकस्मात् बिना सोचे, अचानक
अविवेकः विचारहीनता विवेक का अभाव
पदम् स्थानम् स्थान, घर
गुणलुब्धाः गुणानां लुब्धाः गुणों की लोभी
सम्पदः विभूतयः, सम्पत्तयः सम्पत्तियाँ, ऐश्वर्य

8.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • बिना सोचे-समझे अचानक कोई काम नहीं करना चाहिए
  • अविवेक (विचारहीनता) विपत्तियों का सबसे बड़ा स्थान है
  • गुणों पर रीझने वाली सम्पत्तियाँ सोच-विचारकर काम करने वाले को स्वयं ही चुन लेती हैं
भाव

जल्दबाज़ी में किया गया काम विपत्ति लाता है। जो व्यक्ति विचार करके काम करता है, उसके पास सफलता और सम्पत्ति अपने आप आती है।

संस्कृत भावार्थ

मनुष्यः विचारं विना सहसा किमपि कार्यं न कुर्यात्, यतः अविवेकः विपत्तीनां मुख्यं स्थानम् अस्ति। ये जनाः सम्यक् विचार्य कार्यं कुर्वन्ति, तान् गुणेषु लुब्धाः सम्पत्तयः स्वयमेव वृणते।

8.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
विदधीत वि + धा, विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (पुस्तक) “चाहिए” का भाव
क्रियामविवेकः क्रियाम् + अविवेकः म् का स्वर से संयोग
अविवेकः न विवेकः नञ् तत्पुरुष
परमापदाम् परम् + आपदाम्; आपद् शब्द, षष्ठी बहुवचन म् का स्वर से संयोग
वृणते वृ धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन आत्मनेपद
विमृश्य वि + मृश् + ल्यप् (पुस्तक, अभ्यास 10) कृत् प्रत्यय (“सोचकर”)
गुणलुब्धाः गुणानां लुब्धाः (पुस्तक, अभ्यास 9 आ) षष्ठी तत्पुरुष
स्वयमेव स्वयम् + एव म् का स्वर से संयोग
सहसा, हि, स्वयम्, एव अव्यय (“सहसा” CBSE की अव्यय-सूची में है) अव्यय
छन्द: वियोगिनी (सामान्य ज्ञान, गिनकर)

स ह सा | वि द धी | त न क्रि | या = । । ऽ | । । ऽ | । ऽ । | ऽ = स स ज ग (10 अक्षर)।
म वि वे | कः प र | मा प दां | प | दम् = । । ऽ | ऽ । । | ऽ । ऽ | । | ऽ = स भ र ल ग (11 अक्षर)। विषम पाद ससजग, सम पाद सभरलग: वियोगिनी। (“न” गुरु है क्योंकि आगे संयुक्त “क्रि” है।)

9 श्लोक 7: मौन, मूर्खों का आभूषण (भर्तृहरि)

स्वायत्तमेकान्तगुणं विधात्रा विनिर्मितं छादनमज्ञतायाः।
विशेषतः सर्वविदां समाजे विभूषणं मौनमपण्डितानाम्॥7॥

मूल पाठ, श्लोक 7 (महाकवि भर्तृहरि)

अन्वय

विधात्रा अज्ञतायाः स्वायत्तम् एकान्तगुणं छादनं (मौनं) विनिर्मितम्। विशेषतः सर्वविदां समाजे मौनम् अपण्डितानां विभूषणम् (अस्ति)।

9.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
स्वायत्तम् निजाधीनं (पुस्तक) स्वयं के अधीन
विधात्रा ब्रह्मणा (पुस्तक) ब्रह्मा के द्वारा
छादनम् आवरणम् (पुस्तक) आवरण, ढकने वाला
सर्वविदाम् सर्वज्ञानाम् (पुस्तक) सर्वज्ञों के
एकान्तगुणम् पूर्णतः गुणकारि पूरी तरह गुणकारी
अज्ञतायाः मूर्खतायाः अज्ञानता का
अपण्डितानाम् मूर्खाणाम् मूर्खों का

9.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • ब्रह्मा ने अज्ञानता को ढकने के लिए मौन रूपी आवरण बनाया है, जो अपने ही अधीन है और पूरी तरह गुणकारी है
  • विशेष रूप से सर्वज्ञों (विद्वानों) की सभा में मौन मूर्खों का आभूषण है
भाव

कम जानने वाला व्यक्ति विद्वानों के बीच चुप रहकर अपनी अज्ञानता छिपा सकता है। चुप रहना उसके अपने हाथ में है, इसलिए मौन उसका सबसे सुलभ आभूषण है। हिंदी लोकोक्ति “सबसे भली चुप” इसी का भाव है।

संस्कृत भावार्थ

ब्रह्मणा मौनम् अज्ञानस्य आवरणरूपेण निर्मितम्। एतत् आवरणं स्वाधीनं सर्वथा गुणकारि च अस्ति। विशेषरूपेण विदुषां सभायां मूर्खाणां कृते मौनम् एव आभूषणम् अस्ति।

9.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
स्वायत्तम् स्व + आयत्तम् दीर्घ सन्धि
स्वायत्तमेकान्तगुणम् स्वायत्तम् + एकान्तगुणम् म् का स्वर से संयोग
विधात्रा विनिर्मितम् कर्ता तृतीया में, क्रिया क्त प्रत्यय से कर्मवाच्य प्रयोग
विनिर्मितम् वि + निर् + मा + क्त कृत् प्रत्यय
छादनमज्ञतायाः छादनम् + अज्ञतायाः म् का स्वर से संयोग
अज्ञता अज्ञ + तल् तद्धित प्रत्यय
अपण्डितानाम् न पण्डिताः = अपण्डिताः; षष्ठी बहुवचन नञ् तत्पुरुष
मौनमपण्डितानाम् मौनम् + अपण्डितानाम् म् का स्वर से संयोग
विशेषतः अव्यय (= विशेष रूप से) अव्यय
छन्द: उपजाति (पुस्तक)

पाद 1: स्वा-य-त्त-मे-का-न्त-गु-णं-वि-धा-त्रा = ऽ ऽ । ऽ ऽ । । ऽ । ऽ ऽ = त त ज ग ग (इन्द्रवज्रा)।
पाद 2: वि-नि-र्मि-तं-छा-द-न-म-ज्ञ-ता-याः = । ऽ । ऽ ऽ । । ऽ । ऽ ऽ = ज त ज ग ग (उपेन्द्रवज्रा)।
पाद 3 और 4 भी उपेन्द्रवज्रा हैं। दोनों छन्दों के पाद मिले हैं, इसलिए उपजाति।

10 श्लोक 8: महात्माओं का स्वभाव (भर्तृहरि)

विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः।
यशसि चाभिरुचिर्व्यसनं श्रुतौ प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम्॥8॥

मूल पाठ, श्लोक 8 (महाकवि भर्तृहरि)

अन्वय

विपदि धैर्यम्, अथ अभ्युदये क्षमा, सदसि वाक्पटुता, युधि विक्रमः, यशसि च अभिरुचिः, श्रुतौ व्यसनम्, इदं हि महात्मनां प्रकृतिसिद्धम् (भवति)।

10.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
अभ्युदये उन्नतौ (पुस्तक: अभि + उदये, यण् सन्धि) उन्नति में
सदसि सभायाम् (पुस्तक: सदस् शब्द नपुं. सप्तमी विभक्ति एकवचन) सभा में
वाक्पटुता वाचि पटुता (पुस्तक) वाणी में कुशलता
युधि युद्धे (पुस्तक) युद्ध में
विपदि आपत्तौ विपत्ति में
विक्रमः पराक्रमः पराक्रम, वीरता
श्रुतौ वेदे, शास्त्रे शास्त्र (श्रुति) में
व्यसनम् आसक्तिः गहरी लगन
प्रकृतिसिद्धम् स्वभावसिद्धम् स्वभाव से ही प्राप्त

10.2 हिंदी अनुवाद और भाव

कहाँ (सप्तमी) महात्मा का गुण
विपदि (विपत्ति में) धैर्यम् (धीरज)
अभ्युदये (उन्नति में) क्षमा (सहनशीलता, क्षमा)
सदसि (सभा में) वाक्पटुता (बोलने की कुशलता)
युधि (युद्ध में) विक्रमः (पराक्रम)
यशसि (यश में) अभिरुचिः (रुचि)
श्रुतौ (शास्त्र में) व्यसनम् (गहरी लगन)

ये छह गुण महापुरुषों में स्वभाव से ही होते हैं; उन्हें बाहर से सीखने नहीं पड़ते।

ध्यान दें

इस श्लोक में हर स्थान सप्तमी विभक्ति में है: विपदि, अभ्युदये, सदसि, युधि, यशसि, श्रुतौ। अभ्यास 1 (झ) का उत्तर इन्हीं छह जोड़ों से बनता है, और अभ्यास 4 (ख) में इसी का अन्वय पूछा गया है।

संस्कृत भावार्थ

महापुरुषाणां स्वभावे एव एते गुणाः भवन्ति: विपत्तौ धैर्यम्, उन्नतौ क्षमा, सभायां वाक्कौशलम्, युद्धे पराक्रमः, कीर्तौ रुचिः, शास्त्रे च आसक्तिः।

10.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
धैर्यमथाभ्युदये धैर्यम् + अथ + अभ्युदये अथ + अभि: दीर्घ सन्धि
अभ्युदये अभि + उदये (पुस्तक) यण् सन्धि
सदसि, वचसि सदस्, वचस् शब्द, सप्तमी एकवचन (पुस्तक) सकारान्त नपुंसकलिङ्ग
वाक्पटुता वाचि पटुता (पुस्तक) सप्तमी तत्पुरुष
पटुता पटु + तल् (पुस्तक, अभ्यास 10) तद्धित प्रत्यय
युधि युध् शब्द, सप्तमी एकवचन विभक्ति
चाभिरुचिर्व्यसनम् च + अभिरुचिः + व्यसनम् (पुस्तक, अभ्यास 8) च + अभि: दीर्घ; अभिरुचिः + व्य: विसर्ग का र् (रुत्व)
प्रकृतिसिद्धम् प्रकृत्या सिद्धम् (पुस्तक, अभ्यास 9 आ) तृतीया तत्पुरुष
सिद्धम् सिध् + क्त (पुस्तक, अभ्यास 10) कृत् प्रत्यय
महात्मनाम् महान् आत्मा येषां ते, तेषाम् बहुव्रीहि समास
अथ, च, हि अव्यय अव्यय
छन्द: द्रुतविलम्बितम् (सामान्य ज्ञान, गिनकर)

वि-प-दि | धै-र्य-म | था-भ्यु-द | ये-क्ष-मा = । । । | ऽ । । | ऽ । । | ऽ । ऽ = न भ भ र (12 अक्षर)। चारों पाद ऐसे ही हैं, इसलिए “द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ” के अनुसार द्रुतविलम्बितम्।

11 श्लोक 9: सन्मित्र के लक्षण (भर्तृहरि)

पापान्निवारयति योजयते हिताय,
गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले,
सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः॥9॥

मूल पाठ, श्लोक 9 (महाकवि भर्तृहरि)

अन्वय

(सन्मित्रं) पापात् निवारयति, हिताय योजयते, गुह्यं निगूहति, गुणान् प्रकटीकरोति, आपद्गतं च न जहाति, काले ददाति। सन्तः इदं सन्मित्रलक्षणं प्रवदन्ति।

11.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
निगूहति आच्छादयति (पुस्तक) छिपाता है
जहाति त्यजति (पुस्तक) छोड़ देता है
गुह्यम् गोपनीयं वृत्तम् गुप्त बात
प्रकटीकरोति प्रकाशयति प्रकट करता है
आपद्गतम् विपत्तौ पतितम् विपत्ति में पड़े हुए (मित्र) को
काले उचिते समये समय पर, आवश्यकता पड़ने पर

11.2 हिंदी अनुवाद: सन्मित्र के छह लक्षण

क्रम संस्कृत हिंदी
1 पापात् निवारयति पाप से रोकता है
2 हिताय योजयते भलाई के काम में लगाता है
3 गुह्यं निगूहति गुप्त बात छिपाकर रखता है
4 गुणान् प्रकटीकरोति गुणों को प्रकट करता है
5 आपद्गतं च न जहाति विपत्ति में पड़े मित्र को नहीं छोड़ता
6 काले ददाति आवश्यकता के समय देता है

सज्जन लोग इन्हीं को अच्छे मित्र के लक्षण कहते हैं।

संस्कृत भावार्थ

सन्मित्रं मित्रं पापकर्मणः निवारयति, हितकार्ये नियोजयति, तस्य रहस्यं गोपयति, गुणान् प्रकाशयति, विपत्तौ तं न त्यजति, आवश्यकतायां च ददाति। सज्जनाः एतानि एव सन्मित्रस्य लक्षणानि कथयन्ति।

11.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
पापान्निवारयति पापात् + निवारयति त् का न् (अनुनासिक सन्धि)
पापात् पञ्चमी विभक्ति: जिससे रोका जाए अपादान
हिताय चतुर्थी विभक्ति: जिसके लिए सम्प्रदान (प्रयोजन)
योजयते युज् (णिजन्त), लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन आत्मनेपद
निगूहति नि + गुह्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन परस्मैपद
प्रकटीकरोति प्रकट + च्वि + कृ, लट् लकार जो प्रकट नहीं, उसे प्रकट करना (च्वि प्रत्यय)
आपद्गतम् आपदं गतम् द्वितीया तत्पुरुष
जहाति, ददाति हा और दा धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन परस्मैपद
सन्मित्रलक्षणमिदम् सन्मित्रलक्षणम् + इदम् म् का स्वर से संयोग
सन्मित्रम् सत् + मित्रम्; सत् मित्रम् त् का न् (अनुनासिक); कर्मधारय
सन्मित्रलक्षणम् सन्मित्रस्य लक्षणम् षष्ठी तत्पुरुष
प्रवदन्ति प्र + वद्, लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन परस्मैपद
छन्द: वसन्ततिलका (पुस्तक)

पाद 1 की गणना चित्र 3 में है: त भ ज ज ग ग। पाद 2: गु-ह्यं-नि | गू-ह-ति | गु-णान्-प्र | क-टी-क | रो-ति = ऽ ऽ । | ऽ । । | । ऽ । | । ऽ । | ऽ ऽ, फिर से त भ ज ज ग ग (14 अक्षर)।

12 श्लोक 10: ऐसे सज्जन कितने हैं (भर्तृहरि)

मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णा-
स्त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः।
परगुणपरमाणून् पर्वतीकृत्य नित्यं,
निजहृदि विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः॥10॥

मूल पाठ, श्लोक 10 (महाकवि भर्तृहरि)

अन्वय

मनसि वचसि काये (च) पुण्यपीयूषपूर्णाः, उपकारश्रेणिभिः त्रिभुवनं प्रीणयन्तः, परगुणपरमाणून् नित्यं पर्वतीकृत्य निजहृदि विकसन्तः सन्तः कियन्तः सन्ति?

12.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
वचसि वाचि (पुस्तक: वचस् सप्तमी विभक्ति एकवचन) वाणी में
प्रीणयन्तः प्रसन्नं कुर्वन्तः (पुस्तक) प्रसन्न करते हुए
परगुणपरमाणून् अन्येषाम् अतिसूक्ष्मान् गुणान् (पुस्तक) दूसरों के अति सूक्ष्म गुणों को
पर्वतीकृत्य विशालतां नीत्वा (पुस्तक) बढ़ा-चढ़ाकर
हृदि हृदये (पुस्तक: हृत् शब्द सप्तमी विभक्ति एकवचन) हृदय में
विकसन्तः विकासं कुर्वन्तः (पुस्तक) खिलते हुए
काये शरीरे शरीर में
पुण्यपीयूषपूर्णाः पुण्यरूपेण अमृतेन पूर्णाः पुण्य रूपी अमृत से भरे हुए
उपकारश्रेणिभिः उपकारस्य श्रेणिभिः उपकारों की शृंखला से
कियन्तः कति कितने

12.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • मन, वाणी और शरीर में पुण्य रूपी अमृत से भरे हुए,
  • उपकारों की शृंखला से तीनों लोकों को प्रसन्न करते हुए,
  • दूसरों के परमाणु जितने छोटे गुणों को भी सदा पर्वत जितना बड़ा बनाकर
  • अपने हृदय में खिलने (प्रसन्न होने) वाले सज्जन कितने हैं? (यानी बहुत कम हैं)
भाव

सच्चा सज्जन मन, वचन और कर्म तीनों से पवित्र होता है, सबका उपकार करता है, और दूसरों के छोटे-से गुण की भी बढ़-चढ़कर प्रशंसा करके प्रसन्न होता है। ऐसे लोग संसार में दुर्लभ हैं।

संस्कृत भावार्थ

ये सज्जनाः मनसा वचसा कर्मणा च पुण्येन पूर्णाः सन्ति, उपकारैः त्रीन् लोकान् प्रसादयन्ति, परेषाम् अल्पान् अपि गुणान् महतः कृत्वा स्वहृदये प्रसीदन्ति, तादृशाः सज्जनाः संसारे अल्पाः एव सन्ति।

12.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
पूर्णास्त्रिभुवनम् पूर्णाः + त्रिभुवनम् विसर्ग का स् (सत्व)
त्रिभुवनम् त्रयाणां भुवनानां समाहारः द्विगु समास
त्रिभुवनमुपकार… त्रिभुवनम् + उपकार… म् का स्वर से संयोग
उपकारश्रेणिभिः उपकारस्य श्रेणिभिः (पुस्तक, अभ्यास 9 आ) षष्ठी तत्पुरुष
प्रीणयन्तः प्री (णिजन्त) + शतृ, प्रथमा बहुवचन कृत् प्रत्यय
पर्वतीकृत्य पर्वत + च्वि + कृ + ल्यप् च्वि और ल्यप् प्रत्यय
विकसन्तः वि + कस् + शतृ, प्रथमा बहुवचन कृत् प्रत्यय
हृदि हृत् शब्द, सप्तमी एकवचन (पुस्तक) विभक्ति
सन्ति अस् धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन परस्मैपद
सन्तः सत् शब्द, प्रथमा बहुवचन = सज्जन
नित्यम् अव्यय (= सदा) अव्यय
छन्द और अलङ्कार

छन्द: मालिनी (पुस्तक)। म-न-सि | व-च-सि | का-ये-पु | ण्य-पी-यू | ष-पू-र्णा = । । । | । । । | ऽ ऽ ऽ | । ऽ ऽ | । ऽ ऽ = न न म य य (15 अक्षर)।
अलङ्कार (अभ्यास 12 ग): “विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः” में “स” और “न्त” वर्णों की बार-बार आवृत्ति, इसलिए अनुप्रास।

13 श्लोक 11: वाणी ही सच्चा आभूषण (भर्तृहरि)

केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वलाः,
न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः।
वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते,
क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम्॥11॥

मूल पाठ, श्लोक 11 (महाकवि भर्तृहरि)

अन्वय

केयूराणि पुरुषं न भूषयन्ति, चन्द्रोज्ज्वलाः हाराः न (भूषयन्ति), न स्नानं, न विलेपनं, न कुसुमं, न अलङ्कृताः मूर्धजाः (पुरुषं भूषयन्ति)। या संस्कृता धार्यते, (सा) एका वाणी पुरुषं समलङ्करोति। भूषणानि खलु सततं क्षीयन्ते, वाग्भूषणं (एव) भूषणम् (अस्ति)।

13.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
केयूराणि विशिष्टाभूषणानि (पुस्तक) बाजूबन्ध, भुजबन्ध
मूर्धजाः केशाः (पुस्तक) सिर के बाल
क्षीयन्ते विनश्यन्ते (पुस्तक) नष्ट हो जाते हैं
चन्द्रोज्ज्वलाः चन्द्रः इव उज्ज्वलाः चन्द्रमा के समान उजले
विलेपनम् चन्दनादीनां लेपः चन्दन आदि का लेप
संस्कृता परिष्कृता, शुद्धा संस्कारयुक्त, शुद्ध
धार्यते धारणं क्रियते धारण की जाती है
सततम् निरन्तरम् लगातार

13.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • बाजूबन्द पुरुष को सुशोभित नहीं करते, न चन्द्रमा के समान उजले हार
  • न स्नान, न चन्दन आदि का लेप, न फूल और न सजाए हुए बाल (पुरुष को सुशोभित करते हैं)
  • केवल एक वाणी, जो शुद्ध और संस्कारयुक्त रूप में धारण की जाती है, पुरुष को भली-भाँति अलंकृत करती है
  • (बाकी) आभूषण तो निश्चय ही लगातार नष्ट होते रहते हैं; वाणी रूपी आभूषण ही (सच्चा) आभूषण है
भाव

बाहरी सजावट थोड़े समय की है और घिसकर नष्ट हो जाती है। मधुर, शुद्ध और सुसंस्कृत वाणी ही मनुष्य का स्थायी आभूषण है।

संस्कृत भावार्थ

केयूराणि, चन्द्रवत् उज्ज्वलाः हाराः, स्नानं, विलेपनं, पुष्पाणि, सज्जिताः केशाः च पुरुषं न शोभयन्ति। सुसंस्कृता वाणी एव पुरुषं वस्तुतः अलङ्करोति। अन्यानि आभूषणानि नश्यन्ति, किन्तु वाणीरूपम् आभूषणं न नश्यति।

13.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
हारा न हाराः + न आ के बाद विसर्ग का लोप (घोष वर्ण से पहले)
चन्द्रोज्ज्वलाः चन्द्र + उज्ज्वलाः (पुस्तक, अभ्यास 8); विग्रह: चन्द्रः इव उज्ज्वलाः गुण सन्धि; उपमान कर्मधारय
नालङ्कृताः न + अलङ्कृताः दीर्घ सन्धि
अलङ्कृताः अलम् + कृ + क्त कृत् प्रत्यय
मूर्धजाः मूर्ध्नि जायन्ते इति उपपद तत्पुरुष
वाण्येका वाणी + एका यण् सन्धि
भूषयन्ति भूष् धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन परस्मैपद
धार्यते धृ (णिजन्त), कर्मवाच्य, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन कर्मवाच्य
क्षीयन्ते क्षि धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन आत्मनेपद रूप
वाग्भूषणम् वाक् + भूषणम्; विग्रह: वाक् एव भूषणम् क् का ग् (जश्त्व); कर्मधारय
खलु, सततम् अव्यय (“खलु” = निश्चय ही, CBSE की अव्यय-सूची में) अव्यय
छन्द और अलङ्कार

छन्द: शार्दूलविक्रीडितम् (पुस्तक)। के-यू-रा | णि-न-भू | ष-य-न्ति | पु-रु-षं | हा-रा-न | च-न्द्रो-ज्ज्व | लाः = ऽ ऽ ऽ | । । ऽ | । ऽ । | । । ऽ | ऽ ऽ । | ऽ ऽ । | ऽ = म स ज स त त ग (19 अक्षर)।
अलङ्कार: रूपक। “वाग्भूषणम्” में वाणी को ही भूषण मान लिया गया है (उपमेय वाणी, उपमान भूषण, दोनों में अभेद)।

14 श्लोक 12: आग लगने पर कुआँ खोदना (भर्तृहरि)

यावत्स्वस्थमिदं कलेवरगृहं यावच्च दूरे जरा,
यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः।
आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्,
प्रोद्दीप्ते भवने च कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः॥12॥

मूल पाठ, श्लोक 12 (महाकवि भर्तृहरि)

अन्वय

यावत् इदं कलेवरगृहं स्वस्थम् (अस्ति), यावत् च जरा दूरे (अस्ति), यावत् च इन्द्रियशक्तिः अप्रतिहता (अस्ति), यावत् आयुषः क्षयः न (भवति), तावत् एव विदुषा आत्मश्रेयसि महान् प्रयत्नः कार्यः। भवने प्रोद्दीप्ते च कूपखननं (रूपः) प्रत्युद्यमः कीदृशः?

14.1 शब्दार्थ

पद संस्कृत अर्थ हिंदी अर्थ
कलेवरगृहं शरीरस्य गृहं (पुस्तक: षष्ठी तत्पु. समास) शरीर
जरा वृद्धत्वं (पुस्तक) बुढ़ापा
प्रोद्दीप्ते प्रज्ज्वलिते (पुस्तक) जलने पर
उद्यमः परिश्रम (पुस्तक) मेहनत
अप्रतिहता अक्षीणा जो क्षीण न हुई हो
आयुषः जीवनकालस्य आयु का
आत्मश्रेयसि आत्मनः कल्याणे अपने कल्याण में
विदुषा बुद्धिमता विद्वान के द्वारा

14.2 हिंदी अनुवाद और भाव

  • जब तक यह शरीर स्वस्थ है, जब तक बुढ़ापा दूर है,
  • जब तक इन्द्रियों की शक्ति क्षीण नहीं हुई है और जब तक आयु का क्षय नहीं हुआ है,
  • तब तक ही विद्वान को अपने कल्याण के लिए बड़ा प्रयत्न कर लेना चाहिए
  • घर में आग लग जाने पर कुआँ खोदने का उद्यम कैसा? (यानी तब वह व्यर्थ है)
भाव

आत्मकल्याण (अच्छे कर्म, ज्ञान, साधना) का काम समय रहते, शरीर और इन्द्रियों के समर्थ रहते कर लेना चाहिए। बुढ़ापे या अंत समय पर टालना वैसा ही है जैसे आग लगने पर कुआँ खोदना। हिंदी लोकोक्ति “आग लगने पर कुआँ खोदना” इसी पंक्ति का भाव है।

संस्कृत भावार्थ

यावत् शरीरं स्वस्थम् अस्ति, वृद्धावस्था दूरे अस्ति, इन्द्रियाणां शक्तिः क्षीणा न अभवत्, आयुः च शेषम् अस्ति, तावत् एव विद्वान् आत्मकल्याणाय महान्तं प्रयत्नं कुर्यात्। गृहे प्रज्वलिते सति कूपखननं व्यर्थम् एव भवति।

14.3 व्याकरण-बिंदु

पद विश्लेषण प्रकार
यावच्च यावत् + च त् का च् (श्चुत्व)
यावच्चेन्द्रिय… यावत् + च + इन्द्रिय… श्चुत्व; च + इ = चे (गुण)
इन्द्रियशक्तिरप्रतिहता इन्द्रियशक्तिः + अप्रतिहता विसर्ग का र् (रुत्व)
इन्द्रियशक्तिः इन्द्रियाणां शक्तिः षष्ठी तत्पुरुष
अप्रतिहता न प्रतिहता (पुस्तक, अभ्यास 9) नञ् तत्पुरुष
क्षयो नायुषः क्षयः + न + आयुषः क्षयः + न: उत्व (ओ); न + आ: दीर्घ
आयुषः आयुस् शब्द, षष्ठी एकवचन विभक्ति
आत्मश्रेयसि आत्मनः श्रेयसि (पुस्तक, अभ्यास 9 आ) षष्ठी तत्पुरुष
तावदेव तावत् + एव त् का द् (जश्त्व)
विदुषा … कार्यः विद्वस् शब्द, तृतीया एकवचन; कार्यः = कृ + ण्यत् कर्मवाच्य प्रयोग
प्रयत्नो महान् प्रयत्नः + महान् उत्व (ओ)
प्रोद्दीप्ते प्र + उत् + दीप् + क्त, सप्तमी एकवचन प्र + उ = प्रो (गुण); “भवने प्रोद्दीप्ते” सति सप्तमी
कूपखननम् कूपस्य खननम् षष्ठी तत्पुरुष
प्रत्युद्यमः प्रति + उद्यमः यण् सन्धि
यावत्, तावत्, एव, च अव्यय अव्यय
छन्द: शार्दूलविक्रीडितम् (पुस्तक)

या-वत्-स्वस् | थ-मि-दं | क-ले-व | र-गृ-हं | या-वच्-च | दू-रे-ज | रा = ऽ ऽ ऽ | । । ऽ | । ऽ । | । । ऽ | ऽ ऽ । | ऽ ऽ । | ऽ = म स ज स त त ग, 19 अक्षर।

15 पाठ की सूक्तियाँ

सूक्ति श्लोक अर्थ
रमते न मरालस्य मानसं मानसं विना 1 हंस का मन मानसरोवर के बिना नहीं रमता
यो हि यस्य प्रियो जनः (तत्तस्य किमपि द्रव्यम्) 5 प्रिय जन अनमोल धन है
सहसा विदधीत न क्रियाम् 6 बिना सोचे काम न करें
अविवेकः परमापदां पदम् 6 अविवेक विपत्तियों का सबसे बड़ा घर है
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः 6 विचारकर काम करने वाले को सम्पत्तियाँ स्वयं चुनती हैं
विभूषणं मौनमपण्डितानाम् 7 मौन मूर्खों का आभूषण है
प्रकृतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् 8 ये गुण महात्माओं में स्वाभाविक हैं
सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः 9 सज्जन इन्हें अच्छे मित्र के लक्षण कहते हैं
वाग्भूषणं भूषणम् 11 वाणी ही सच्चा आभूषण है
प्रोद्दीप्ते भवने च कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः 12 घर जलने पर कुआँ खोदना व्यर्थ है

16 व्याकरण-सारणी: पूरा पाठ एक जगह

16.1 सन्धि

सन्धि पाठ के उदाहरण
दीर्घ नालम्बते (न + आलम्बते), हंसालस्यम् (हंस + आलस्यम्), वनान्तरे (वन + अन्तरे), स्वायत्तम् (स्व + आयत्तम्), नालङ्कृताः (न + अलङ्कृताः), अथाभ्युदये (अथ + अभ्युदये)
गुण चन्द्रोज्ज्वलाः (चन्द्र + उज्ज्वलाः), अपेक्षते (अप + ईक्षते), प्रोद्दीप्ते (प्र + उद्दीप्ते)
यण् अभ्युदये (अभि + उदये), यद्यपि (यदि + अपि), वाण्येका (वाणी + एका), प्रत्युद्यमः (प्रति + उद्यमः), दुःखान्यपोहति (दुःखानि + अपोहति)
पूर्वरूप (उत्व के बाद) कोऽपि (कः + अपि)
विसर्ग: उत्व यो हि (यः + हि), प्रियो जनः, प्रयत्नो महान्, क्षयो नायुषः
विसर्ग: रुत्व (र्) सत्कविरिव, चाभिरुचिर्व्यसनम्, सौख्यैर्दुःखानि, इन्द्रियशक्तिरप्रतिहता
विसर्ग: सत्व (स्) पूर्णास्त्रिभुवनम् (पूर्णाः + त्रिभुवनम्)
विसर्ग लोप हारा न (हाराः + न)
जश्त्व (त् का द्, क् का ग्) किञ्चिदपि, तावदेव, मिलदलिमालः, वाग्भूषणम्
अनुनासिक (त् का न्) पापान्निवारयति, यावन्मिलत्, सन्मित्रम्
श्चुत्व (त् का च्) यावच्च (यावत् + च)
ङमुट् (न् का द्वित्व) विश्वस्मिन्नधुना (विश्वस्मिन् + अधुना)

16.2 समास

समस्त पद विग्रह समास
नीरजराजितम् नीरजैः राजितम् तृतीया तत्पुरुष
प्रकृतिसिद्धम् प्रकृत्या सिद्धम् तृतीया तत्पुरुष
आपद्गतम् आपदं गतम् द्वितीया तत्पुरुष
कुलव्रतम् कुलस्य व्रतम् षष्ठी तत्पुरुष
वनान्तरे वनस्य अन्तरे षष्ठी तत्पुरुष
गुणलुब्धाः गुणानां लुब्धाः षष्ठी तत्पुरुष
उपकारश्रेणिभिः उपकारस्य श्रेणिभिः षष्ठी तत्पुरुष
आत्मश्रेयसि आत्मनः श्रेयसि षष्ठी तत्पुरुष
कलेवरगृहम् शरीरस्य गृहम् (पुस्तक) षष्ठी तत्पुरुष
सन्मित्रलक्षणम्, कूपखननम्, इन्द्रियशक्तिः सन्मित्रस्य लक्षणम्, कूपस्य खननम्, इन्द्रियाणां शक्तिः षष्ठी तत्पुरुष
वाक्पटुता वाचि पटुता सप्तमी तत्पुरुष
अप्रतिहता, अविवेकः, अपण्डिताः न प्रतिहता, न विवेकः, न पण्डिताः नञ् तत्पुरुष
नीरजम्, मूर्धजाः नीरे जायते इति, मूर्ध्नि जायन्ते इति उपपद तत्पुरुष
चन्द्रोज्ज्वलाः चन्द्रः इव उज्ज्वलाः कर्मधारय (उपमान)
वाग्भूषणम् वाक् एव भूषणम् कर्मधारय
सत्कविः सन् कविः कर्मधारय
शब्दार्थौ शब्दः च अर्थः च द्वन्द्व
त्रिभुवनम् त्रयाणां भुवनानां समाहारः द्विगु
महात्मनाम् महान् आत्मा येषां ते, तेषाम् बहुव्रीहि

16.3 प्रकृति-प्रत्यय

प्रत्यय पाठ के उदाहरण (प्रकृति + प्रत्यय)
क्त राजितम् (राज् + क्त), सिद्धम् (सिध् + क्त), विनिर्मितम् (वि + निर् + मा + क्त), अलङ्कृताः (अलम् + कृ + क्त), प्रोद्दीप्ते (प्र + उत् + दीप् + क्त)
शतृ निवसन् (नि + वस् + शतृ), मिलत् (मिल् + शतृ), प्रीणयन्तः, विकसन्तः
शानच् कुर्वाणः (कृ + शानच्)
ल्यप् विमृश्य (वि + मृश् + ल्यप्), पर्वतीकृत्य
तल् दैष्टिकता (दैष्टिक + तल्), पटुता (पटु + तल्), अज्ञता (अज्ञ + तल्)
ण्यत् कार्यः (कृ + ण्यत्)
च्वि प्रकटीकरोति, पर्वतीकृत्य

16.4 अव्यय और विभक्ति-प्रयोग

विषय पाठ से
अव्यय यद्यपि, सर्वत्र, विना, चेत्, अधुना, एव, तावत्, यावत्, अपि, इव, न, हि, सहसा, स्वयम्, विशेषतः, अथ, च, नित्यम्, खलु, सततम्
उपपद विभक्ति मानसं विना (“विना” के योग में द्वितीया)
पञ्चमी (अपादान) पापात् निवारयति (जिससे रोका जाए)
चतुर्थी (प्रयोजन) हिताय योजयते (भलाई के लिए)
सप्तमी (अधिकरण) विपदि, अभ्युदये, सदसि, युधि, यशसि, श्रुतौ, मनसि, वचसि, काये, हृदि
कर्मवाच्य (तृतीया कर्ता) विधात्रा विनिर्मितम्, विदुषा कार्यः, या संस्कृता धार्यते
विधिलिङ्, लोट्, लृट् विदधीत (विधिलिङ्), यापय (लोट्), पालयिष्यति (लृट्)

17 योग्यताविस्तार: समानार्थक श्लोक और आभाणक

17.1 पाँच समानार्थक श्लोक (पुस्तक, योग्यताविस्तार अ)

हंसः श्वेतो बकः श्वेतः को भेदो बकहंसयोः।
नीरक्षीरविवेके तु हंसो हंसो बको बकः॥

समानार्थक श्लोक 1 (श्लोक 2 से जोड़ें)

हंस भी सफेद है, बगुला भी सफेद; दोनों में भेद क्या? नीर-क्षीर विवेक के समय हंस हंस है और बगुला बगुला (पहचान गुण से होती है, रंग से नहीं)।

महाजनस्य संसर्गः कस्य नोन्नतिकारकः।
पद्मपत्रस्थितं वारि धत्ते मुक्ताफलश्रियम्॥

समानार्थक श्लोक 2 (श्लोक 3 और 9 से जोड़ें)

महापुरुषों का साथ किसकी उन्नति नहीं करता? कमल के पत्ते पर पड़ा जल भी मोती की शोभा धारण कर लेता है।

आत्मार्थे जीवलोकेऽस्मिन् को न जीवति मानवः।
परं परोपकारार्थं यो जीवति स जीवति॥

समानार्थक श्लोक 3 (श्लोक 10 से जोड़ें)

इस संसार में अपने लिए कौन मनुष्य नहीं जीता? पर जो परोपकार के लिए जीता है, वही (सच में) जीता है।

अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः।
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्माऽपि तं नरं न रञ्जयति॥

समानार्थक श्लोक 4 (श्लोक 7 से जोड़ें)

अज्ञानी को आसानी से समझाया जा सकता है, विशेषज्ञ को और भी आसानी से; पर थोड़े-से ज्ञान से घमंडी बने मनुष्य को ब्रह्मा भी प्रसन्न (संतुष्ट) नहीं कर सकते।

यावत्स्वस्थो ह्ययं देहो यावन्मृत्युश्च दूरतः।
तावदात्महितं कुर्यात् प्राणान्ते किं करिष्यति॥

समानार्थक श्लोक 5 (श्लोक 12 से जोड़ें)

जब तक यह देह स्वस्थ है और मृत्यु दूर है, तब तक अपना हित (कल्याण) कर लेना चाहिए; प्राण निकलते समय (मनुष्य) क्या करेगा?

17.2 हिंदी आभाणक (लोकोक्ति) और उनकी संस्कृत पंक्तियाँ (योग्यताविस्तार स)

हिंदी आभाणक समानार्थक संस्कृत पंक्ति श्लोक
आग लगने पर कुआँ खोदना प्रोद्दीप्ते भवने च कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः 12
सबसे भली चुप विभूषणं मौनमपण्डितानाम् 7
दूध का दूध पानी का पानी नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् (और “नीरक्षीरविवेके तु हंसो हंसो बको बकः”) 2
सभी परिभाषाएँ एक जगह
सूक्तिसुधासुन्दर वचन रूपी अमृत
अन्वयश्लोक के पदों को गद्य के क्रम में लगाना
लघु / गुरुह्रस्व स्वर वाला अक्षर लघु (।); दीर्घ स्वर, अनुस्वार, विसर्ग या संयुक्त से पहले का अक्षर गुरु (ऽ)
गणतीन अक्षरों का समूह; सूत्र यमाताराजभानसलगाः
त्वरित पुनरावृत्ति: परीक्षा से पहले की रात
  • रचयिता: 1-3 पण्डितराज जगन्नाथ, 4 माघ, 5 भवभूति, 6 भारवि, 7-12 भर्तृहरि
  • छन्द: अनुष्टुप् (1, 4, 5), आर्या (2, 3), वियोगिनी (6), उपजाति (7), द्रुतविलम्बित (8), वसन्ततिलका (9), मालिनी (10), शार्दूलविक्रीडित (11, 12)
  • अलङ्कार: यमक (मानसं मानसं), उपमा (सत्कविरिव), रूपक (वाग्भूषणम्), अनुप्रास (रसालः समुल्लसति; सन्ति सन्तः कियन्तः)
  • एक-शब्द उत्तर: मौनम् (अपण्डितानां विभूषणम्), द्वयम् (विद्वान् अपेक्षते), सन्मित्रम् (पापात् निवारयति), परगुणपरमाणून् (सन्तः पर्वतीकुर्वन्ति)
  • प्रत्यय: राजितम्/सिद्धम् (क्त), निवसन् (शतृ), कुर्वाणः (शानच्), विमृश्य (ल्यप्), दैष्टिकता/पटुता (तल्)
  • लोकोक्तियाँ: आग लगने पर कुआँ खोदना (12), सबसे भली चुप (7), दूध का दूध पानी का पानी (2)
परीक्षा से पहले खुद को जाँचें
  • क्या मैं बारहों श्लोकों के रचयिता बिना देखे लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं श्लोक 2 और 8 का अन्वय लिख सकता हूँ?
  • क्या मैं श्लोक 3, 7, 8, 9, 11 का छन्द गणना करके बता सकता हूँ?
  • क्या मैं यमक और श्लेष का अंतर उदाहरण से समझा सकता हूँ?
  • क्या मैं पुस्तक के पाँच सन्धि-विच्छेद और दस समास-प्रश्न हल कर सकता हूँ?