- पाठ का स्रोत: महाकवि बाणभट्ट की कादम्बरी का शुकनासोपदेश गद्यांश
- पूरे गद्यांश का शुद्ध मूल पाठ, नौ अनुच्छेदों में पद-विभाग, शब्दार्थ और सरल हिंदी अनुवाद
- हर लम्बे समस्तपद का विग्रह, सन्धि, प्रत्यय, लकार और कर्मवाच्य
- लक्ष्मी के दोषों की पूरी सूची, राजाओं के दोष और शुकनास की आठ चेतावनियाँ
- चरित्र-चित्रण, सूक्तियाँ, अलङ्कार, छन्द और योग्यताविस्तार (बाण-प्रशस्तियाँ)
1 पाठ-परिचय: बाणभट्ट और कादम्बरी
पुस्तक पाठ से पहले हिंदी में परिचय देती है। परीक्षा में सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता यहीं से पूछे जाते हैं।
1.1 बाणभट्ट
- महाकवि बाणभट्ट संस्कृत के सर्वाधिक प्रतिभाशाली गद्यकार हैं
- इन्होंने कान्यकुब्ज (कन्नौज) के राजा हर्षवर्धन के जीवन पर ‘हर्षचरित’ लिखा
- हर्षवर्द्धन का राज्यकाल 606 ई. से 648 ई. तक रहा, इसीलिए बाणभट्ट का समय भी यही माना जाता है
- इनकी दो प्रसिद्ध रचनाएँ: हर्षचरित और कादम्बरी
1.2 दोनों रचनाएँ एक नज़र में
हर्षचरित
- बाणभट्ट की प्रथम गद्य कृति
- स्वयं बाणभट्ट ने इसे आख्यायिका कहा है
- विषय: राजा हर्षवर्धन का जीवन
कादम्बरी
- संस्कृत साहित्य का सर्वोत्कृष्ट गद्य काव्य
- ‘कथा’ श्रेणी का काव्य
- इसके दो भाग हैं; कथानक जटिल होते हुए भी मनोरम
कादम्बरी: बाणभट्ट की ‘कथा’ श्रेणी की गद्य रचना, जो चन्द्रापीड-कादम्बरी तथा पुण्डरीक-महाश्वेता के प्रणय (प्रेम) का चित्रण करती है।
1.3 कादम्बरी की कथा (पुस्तक के अनुसार)
1.4 यह पाठ
- पाठ ‘कादम्बरी’ के शुकनासोपदेशः नामक गद्यांश से लिया गया है
- इस अंश का नायक राजकुमार चन्द्रापीड है, जो सत्व, शौर्य और आर्जव (सरलता) भावों से युक्त है
- शुकनास एक अनुभवी मन्त्री हैं
- वे राजकुमार को राज्याभिषेक के पूर्व वात्सल्यभाव (पुत्र जैसे स्नेह) से उपदेश देते हैं
- वे उसे युवावस्था में सुलभ रूप, यौवन, प्रभुता और ऐश्वर्य से उत्पन्न दोषों से सावधान करना उचित समझते हैं
- पुस्तक के अनुसार इसे युवावस्था में प्रवेश कर रहे सब युवकों को दिया गया ‘दीक्षान्त भाषण’ कहा जा सकता है
| बिंदु | उत्तर |
|---|---|
| पाठ का नाम | शुकनासोपदेशः (शाश्वती का पञ्चमः पाठः) |
| सन्दर्भग्रन्थ | कादम्बरी (उसका शुकनासोपदेश नामक गद्यांश) |
| रचयिता | महाकवि बाणभट्ट |
| विधा | गद्य (कथा) |
| उपदेशक और श्रोता | मन्त्री शुकनास (उपदेशक), राजकुमार चन्द्रापीड (श्रोता) |
| अवसर | चन्द्रापीड का यौवराज्याभिषेक (युवराज-पद पर अभिषेक) निकट था |
संस्कृत में उत्तर ऐसे लिखें: ‘शुकनासोपदेशः’ इति पाठः बाणभट्टस्य कादम्बर्याः सङ्कलितः। उलटा प्रश्न: “कादम्बर्याः कः पाठः सङ्कलितः?” उत्तर: कादम्बर्याः ‘शुकनासोपदेशः’ इति पाठः सङ्कलितः। “कादम्बर्याः रचयिता कः?” उत्तर: कादम्बर्याः रचयिता बाणभट्टः।
2 पाठ का सारांश: उपदेश किस क्रम में चलता है
पूरा पाठ एक लम्बा गद्यांश है। पुस्तक इसे नौ अनुच्छेदों में छापती है। नीचे का प्रवाह उसी क्रम में है; घटनाक्रम के प्रश्न इसी से बनते हैं।
आगे हर अनुच्छेद की शब्दार्थ-तालिका में पहले पुस्तक के ‘शब्दार्थाः टिप्पण्यश्च’ की टिप्पणियाँ हैं; “(अतिरिक्त)” लिखे शब्द कठिन पद हैं जिनकी टिप्पणी पुस्तक में नहीं है।
3 अनुच्छेद 1: अभिषेक की तैयारी और उपदेश का अवसर
एवं समतिक्रामत्सु दिवसेषु राजा चन्द्रापीडस्य यौवराज्याभिषेकं चिकीर्षुः प्रतीहारानुपकरण-सम्भारसंङ्ग्रहार्थमादिदेश। समुपस्थितयौवराज्याभिषेकं च तं कदाचिद् दर्शनार्थमागतमारूढविनयमपि विनीततरमिच्छन् कर्तुं शुकनासः सविस्तरमुवाच-
मूल पाठ, अनुच्छेद 1 (पृष्ठ 49)
एवं दिवसेषु समतिक्रामत्सु राजा चन्द्रापीडस्य यौवराज्याभिषेकं चिकीर्षुः (सन्) प्रतीहारान् उपकरणसम्भारसङ्ग्रहार्थम् आदिदेश। कदाचित् समुपस्थितयौवराज्याभिषेकं दर्शनार्थम् आगतम् आरूढविनयम् अपि तं (चन्द्रापीडं) विनीततरं कर्तुम् इच्छन् शुकनासः सविस्तरम् उवाच।
3.1 शब्दार्थ
| पद | पुस्तक की टिप्पणी / संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| चिकीर्षुः | कर्तुमिच्छुः, कृ + सन् + उ, प्रथमा विभक्ति एकवचन | करने की इच्छा वाला |
| विनय | विशिष्ट नय (नीति) | विनम्रता, अनुशासन |
| प्रतीहारान् | द्वारपालान् | द्वारपालों को |
| उपकरणसम्भारसङ्ग्रहार्थम् | उपक्रियन्ते एभिः इति उपकरणानि; उपकरणानां सम्भारः = उपकरणसम्भारः (षष्ठी तत्पुरुष), उपकरणसम्भारस्य सङ्ग्रहार्थम्; उप + कृ + ल्युट् = उपकरणम्, सम्भारः = सम् + भृ + घञ् | आवश्यक सामग्री-समूह के संग्रह के लिए |
| समतिक्रामत्सु (अतिरिक्त) | व्यतीयमानेषु | बीतते रहने पर |
| यौवराज्याभिषेकम् (अतिरिक्त) | युवराजपदे अभिषेकम् | युवराज-पद पर अभिषेक को |
| आदिदेश (अतिरिक्त) | आज्ञापयामास | आदेश दिया |
| आरूढविनयम् (अतिरिक्त) | प्राप्तविनयम् | जिसमें विनय पहले से पक्का हो चुका था, उसको |
| सविस्तरम् (अतिरिक्त) | विस्तरेण | विस्तार से |
| उवाच (अतिरिक्त) | अकथयत् | बोले, कहा |
3.2 हिंदी अनुवाद
- इस प्रकार दिन बीतते रहे
- राजा चन्द्रापीड का युवराज-पद पर अभिषेक करना चाहते थे
- इसीलिए उन्होंने द्वारपालों को आवश्यक सामग्री-समूह जुटाने का आदेश दिया
- चन्द्रापीड का यौवराज्याभिषेक निकट था; एक दिन वह (शुकनास के) दर्शन के लिए आया
- वह पहले से ही विनयी था, फिर भी उसे और अधिक विनयी बनाने की इच्छा से शुकनास विस्तार से बोले
3.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण |
|---|---|
| समतिक्रामत्सु दिवसेषु | सम् + अति + √क्रम् + शतृ, सप्तमी बहुवचन; विशेषण “समतिक्रामत्सु”, विशेष्य “दिवसेषु” |
| चिकीर्षुः | √कृ + सन् + उ (पुस्तक); “राजा” का विशेषण |
| यौवराज्याभिषेकम् | यौवराज्य + अभिषेकम्, दीर्घ सन्धि (अ + अ = आ) |
| आदिदेश | आ + √दिश्, लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (कर्ता: राजा) |
| समुपस्थितयौवराज्याभिषेकम् | समुपस्थितः यौवराज्याभिषेकः यस्य सः, तम्: बहुव्रीहि समास (“तं” यानी चन्द्रापीड का विशेषण) |
| कदाचिद् दर्शनार्थम् | कदाचित् + दर्शनार्थम्, व्यञ्जन सन्धि: घोष वर्ण द से पहले त् → द् (वर्ग का प्रथम वर्ण तृतीय में) |
| दर्शनार्थमागतम् | दर्शनार्थम् + आगतम्; आगतम् = आ + √गम् + क्त, द्वितीया एकवचन |
| आरूढविनयम् | आरूढः विनयः यस्मिन् सः, तम्: बहुव्रीहि समास |
| विनीततरम् | विनीत + तरप् (दो में अधिकता: “और अधिक विनीत”); विनीत = वि + √नी + क्त |
| इच्छन् | √इष् + शतृ, प्रथमा एकवचन, पुंलिङ्ग (“शुकनासः” का विशेषण) |
| कर्तुम् | √कृ + तुमुन् |
| उवाच | √वच्, लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (कर्ता: शुकनासः) |
| एवम्, च, कदाचित्, अपि | अव्यय (इस प्रकार / और / कभी, एक दिन / भी) |
4 अनुच्छेद 2: तुम सब जानते हो, फिर भी कहता हूँ
“तात! चन्द्रापीड! विदितवेदितव्यस्याधीतसर्वशास्त्रस्य ते नाल्पमप्युपदेष्टव्यमस्ति। केवलं च निसर्गत एवातिगहनं तमो यौवनप्रभवम्। अपरिणामोपशमो दारुणो लक्ष्मीमदः। अप्रबोधा घोरा च राज्यसुखसन्निपातनिद्रा भवति, इत्यतः विस्तरेणाभिधीयसे।
मूल पाठ, अनुच्छेद 2 (पृष्ठ 49)
तात चन्द्रापीड! विदितवेदितव्यस्य अधीतसर्वशास्त्रस्य ते अल्पम् अपि उपदेष्टव्यं न अस्ति। केवलं च यौवनप्रभवं तमः निसर्गतः एव अतिगहनम्। लक्ष्मीमदः अपरिणामोपशमः दारुणः (च)। राज्यसुखसन्निपातनिद्रा च अप्रबोधा घोरा (च) भवति, इति अतः (त्वं) विस्तरेण अभिधीयसे।
4.1 शब्दार्थ
| पद | पुस्तक की टिप्पणी / संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| विदितवेदितव्यस्य | विदितं वेदितव्यं येन असौ विदितवेदितव्यः तस्य (बहुव्रीहि); विद् + क्त = विदितम्, विद् + तव्यत् = वेदितव्यम् | जानने योग्य सब कुछ जान चुके (तुम्हारे लिए) |
| निसर्गतः | स्वभावतः | स्वाभाविक रूप से |
| अपरिणामोपशमः | परिणामे उपशमः परिणामोपशमः। न परिणामोपशमः अपरिणामोपशमः (नञ् तत्पुरुष) | वृद्धावस्था में भी न शान्त होने वाला |
| अभिधीयसे | अभि + धा + यक् + लट्, मध्यम पुरुष एकवचन | (तुम्हें) कहा जा रहा है |
| तात (अतिरिक्त) | वत्स (स्नेह-सम्बोधन) | हे पुत्र, प्रिय |
| अधीतसर्वशास्त्रस्य (अतिरिक्त) | पठितसकलशास्त्रस्य | सब शास्त्र पढ़ चुके (तुम्हारे लिए) |
| उपदेष्टव्यम् (अतिरिक्त) | उपदेशयोग्यम् | उपदेश देने योग्य |
| तमः (अतिरिक्त) | अन्धकारः (अज्ञानम्) | अन्धकार |
| यौवनप्रभवम् (अतिरिक्त) | यौवनात् उत्पन्नम् | यौवन से उत्पन्न |
| दारुणः (अतिरिक्त) | भयङ्करः | भयंकर, कठोर |
| लक्ष्मीमदः (अतिरिक्त) | धनस्य गर्वः | लक्ष्मी (धन-सम्पत्ति) का नशा |
| अप्रबोधा (अतिरिक्त) | यस्याः प्रबोधः (जागरणम्) न भवति | जिससे जागा न जा सके |
| सन्निपातः (अतिरिक्त) | त्रिदोषजः ज्वरः | सन्निपात, एक भयंकर ज्वर जिसमें रोगी बेहोश-सा सोया रहता है |
4.2 हिंदी अनुवाद
- “हे पुत्र चन्द्रापीड! तुमने जानने योग्य सब जान लिया है और सारे शास्त्र पढ़ लिए हैं”
- “इसलिए तुम्हें थोड़ा-सा भी उपदेश देना शेष नहीं है”
- “केवल यही कि यौवन से उत्पन्न अन्धकार (अज्ञान) स्वभाव से ही बहुत घना होता है”
- “लक्ष्मी का मद भयंकर होता है और बुढ़ापे में भी शान्त नहीं होता”
- “राज्य-सुख रूपी सन्निपात से आने वाली नींद घोर होती है, उससे जागना नहीं होता”
- “इसीलिए तुम्हें विस्तार से (यह) कहा जा रहा है”
लक्ष्मीमदः (लक्ष्म्याः मदः, षष्ठी तत्पुरुष): धन-सम्पत्ति का नशा। पाठ के अनुसार यह अपरिणामोपशमः (बुढ़ापे में भी शान्त न होने वाला) और दारुणः (भयंकर) है।
4.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण |
|---|---|
| विदितवेदितव्यस्याधीतसर्वशास्त्रस्य | विदितवेदितव्यस्य + अधीतसर्वशास्त्रस्य, दीर्घ सन्धि (अ + अ = आ) |
| अधीतसर्वशास्त्रस्य | अधीतानि सर्वशास्त्राणि येन सः अधीतसर्वशास्त्रः, तस्य: बहुव्रीहि समास; “ते” का विशेषण |
| नाल्पमप्युपदेष्टव्यमस्ति | न + अल्पम् (दीर्घ सन्धि), अपि + उपदेष्टव्यम् (यण् सन्धि: इ → य्), उपदेष्टव्यम् + अस्ति |
| उपदेष्टव्यम् | उप + √दिश् + तव्यत् |
| निसर्गत एवातिगहनम् | निसर्गतः + एव: विसर्ग सन्धि (अः के बाद अ से भिन्न स्वर, इसलिए विसर्ग का लोप); एव + अतिगहनम्: दीर्घ सन्धि |
| तमो यौवनप्रभवम् | तमः + यौवनप्रभवम्: विसर्ग सन्धि, उत्व (अः के बाद कोमल व्यञ्जन य, इसलिए अः → ओ) |
| अपरिणामोपशमः | सन्धि: परिणाम + उपशमः, गुण (अ + उ = ओ); समास: नञ् तत्पुरुष (पुस्तक) |
| अपरिणामोपशमो दारुणो लक्ष्मीमदः | अपरिणामोपशमः + दारुणः, दारुणः + लक्ष्मीमदः: दोनों में उत्व (अः → ओ) |
| अप्रबोधा | न प्रबोधः यस्याः सा: नञ् बहुव्रीहि; “निद्रा” का विशेषण |
| इत्यतः | इति + अतः, यण् सन्धि (इ → य्) |
| विस्तरेणाभिधीयसे | विस्तरेण + अभिधीयसे, दीर्घ सन्धि |
| अभिधीयसे | कर्मवाच्य: अभि + √धा + यक् + लट्, मध्यम पुरुष, एकवचन (“तुम्हें कहा जा रहा है”) |
| ते | युष्मद्, षष्ठी एकवचन (तव): चन्द्रापीड के लिए; इसके विशेषण विदितवेदितव्यस्य, अधीतसर्वशास्त्रस्य भी षष्ठी में हैं |
| विशेषण-विशेष्य | अतिगहनं, यौवनप्रभवम् → तमः; अपरिणामोपशमः, दारुणः → लक्ष्मीमदः; अप्रबोधा, घोरा → राज्यसुखसन्निपातनिद्रा |
राज्यसुखसन्निपातनिद्रा: राज्यस्य सुखम् = राज्यसुखम्; राज्यसुखम् एव सन्निपातः (रूपक: राज्य-सुख को सन्निपात-ज्वर कहा गया); तेन जनिता निद्रा = राज्यसुखसन्निपातनिद्रा। भाव: राज्य का सुख उस ज्वर जैसा है जो रोगी को गहरी बेहोशी की नींद में डाल देता है।
5 अनुच्छेद 3: अनर्थों की परम्परा
गर्भेश्वरत्वमभिनवयौवनत्वम्, अप्रतिमरूपत्वममानुषशक्तित्वञ्चेति महतीयं खल्वनर्थपरम्परा। यौवनारम्भे च प्रायः शास्त्रजलप्रक्षालन-निर्मलापि कालुष्यमुपयाति बुद्धिः। नाशयति च पुरुषमत्यासङ्गो विषयेषु।
मूल पाठ, अनुच्छेद 3 (पृष्ठ 49)
गर्भेश्वरत्वम्, अभिनवयौवनत्वम्, अप्रतिमरूपत्वम्, अमानुषशक्तित्वं च इति इयं खलु महती अनर्थपरम्परा। यौवनारम्भे च शास्त्रजलप्रक्षालननिर्मला अपि बुद्धिः प्रायः कालुष्यम् उपयाति। विषयेषु अत्यासङ्गः च पुरुषं नाशयति।
5.1 शब्दार्थ
| पद | पुस्तक की टिप्पणी / संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| गर्भेश्वरत्वम् | गर्भतः एव ईश्वरः = गर्भेश्वरः, तस्य भावः गर्भेश्वरत्वम् | जन्म से प्राप्त प्रभुत्व |
| अभिनवयौवनत्वम् (अतिरिक्त) | नूतनतारुण्यम् | नई जवानी |
| अप्रतिमरूपत्वम् (अतिरिक्त) | अनुपमसौन्दर्यम् | अनुपम (बेजोड़) रूप |
| अमानुषशक्तित्वम् (अतिरिक्त) | अलौकिकबलम् | मनुष्य से बढ़कर (असाधारण) शक्ति |
| अनर्थपरम्परा (अतिरिक्त) | अनर्थानां शृङ्खला | अनर्थों (बुराइयों) की शृंखला |
| कालुष्यम् (अतिरिक्त) | मलिनता | मलिनता, गंदगी |
| अत्यासङ्गः (अतिरिक्त) | अत्यधिका आसक्तिः | बहुत अधिक आसक्ति (लगाव) |
| विषयेषु (अतिरिक्त) | भोगेषु | इन्द्रियों के भोगों में |
5.2 हिंदी अनुवाद
- जन्म से ही प्रभुता, नया यौवन, अनुपम रूप और अमानुषी (असाधारण) शक्ति: ये चारों मिलकर सचमुच अनर्थों की बड़ी परम्परा हैं
- यौवन के आरम्भ में शास्त्र रूपी जल से धोकर निर्मल की गई बुद्धि भी प्रायः मलिन हो जाती है
- विषयों (इन्द्रिय-भोगों) में अत्यधिक आसक्ति पुरुष का नाश कर देती है

अनर्थपरम्परा (अनर्थानां परम्परा, षष्ठी तत्पुरुष): बुराइयों की शृंखला। पाठ में इसके चार कारण: गर्भेश्वरत्वम्, अभिनवयौवनत्वम्, अप्रतिमरूपत्वम्, अमानुषशक्तित्वम्।
5.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण |
|---|---|
| गर्भेश्वरत्वम् | सन्धि: गर्भ + ईश्वरत्वम्, गुण सन्धि (अ + ई = ए); त्व प्रत्यय (भाव अर्थ) |
| अभिनवयौवनत्वम् | अभिनवं यौवनम् = अभिनवयौवनम् (कर्मधारय), तस्य भावः = अभिनवयौवनत्वम् (त्व प्रत्यय) |
| अप्रतिमरूपत्वम् | अप्रतिमं रूपम् = अप्रतिमरूपम् (कर्मधारय), तस्य भावः = अप्रतिमरूपत्वम् |
| अमानुषशक्तित्वम् | न मानुषी = अमानुषी (नञ् तत्पुरुष); अमानुषी शक्तिः = अमानुषशक्तिः (कर्मधारय); तस्याः भावः = अमानुषशक्तित्वम् |
| अमानुषशक्तित्वञ्चेति | अमानुषशक्तित्वम् + च (म् → अनुस्वार, फिर च से पहले ञ्), च + इति: गुण सन्धि (अ + इ = ए) |
| महतीयम् | महती + इयम्, दीर्घ सन्धि (ई + इ = ई) |
| खल्वनर्थपरम्परा | खलु + अनर्थपरम्परा, यण् सन्धि (उ → व्) |
| अनर्थपरम्परा | न अर्थः = अनर्थः (नञ् तत्पुरुष); अनर्थानां परम्परा (षष्ठी तत्पुरुष) |
| यौवनारम्भे | यौवन + आरम्भे (दीर्घ सन्धि); यौवनस्य आरम्भे (षष्ठी तत्पुरुष) |
| शास्त्रजलप्रक्षालन-निर्मला | शास्त्रम् एव जलम् = शास्त्रजलम् (रूपक, कर्मधारय); शास्त्रजलेन प्रक्षालनम् (तृतीया तत्पुरुष); शास्त्रजलप्रक्षालनेन निर्मला (तृतीया तत्पुरुष); “बुद्धिः” का विशेषण |
| निर्मलापि | निर्मला + अपि, दीर्घ सन्धि |
| कालुष्यम् | कलुष + ष्यञ् (भाव अर्थ: मलिनता) |
| उपयाति | उप + √या, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (कर्ता: बुद्धिः) |
| नाशयति | √नश् + णिच्, लट्, प्रथम पुरुष, एकवचन (कर्ता: अत्यासङ्गः, कर्म: पुरुषम्) |
| अत्यासङ्गः | सन्धि: अति + आसङ्गः, यण् (इ → य्); समास: अतिशयितः आसङ्गः, प्रादि तत्पुरुष |
| पुरुषमत्यासङ्गो विषयेषु | अत्यासङ्गः + विषयेषु: उत्व (अः → ओ); विषयेषु: सप्तमी (आसक्ति किसमें) |
| खलु, प्रायः, च | अव्यय (निश्चय ही / प्रायः, अक्सर / और) |
6 अनुच्छेद 4: उपदेश का पात्र और गुरूपदेश की महिमा
भवादृशा एव भवन्ति भाजनान्युपदेशानाम्। अपगतमले हि मनसि विशन्ति सुखेनोपदेशगुणाः। हरति अतिमलिनमपि दोषजातं गुरूपदेशः गुरूपदेशश्च नाम अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् अजलं स्नानम्। विशेषेण तु राज्ञाम्। विरला हि तेषामुपदेष्टारः। राजवचनमनुगच्छति जनो भयात्। उपदिश्यमानमपि ते न शृण्वन्ति। अवधीरयन्तः खेदयन्ति हितोपदेशदायिनो गुरून्।
मूल पाठ, अनुच्छेद 4 (पृष्ठ 50)
भवादृशाः एव उपदेशानां भाजनानि भवन्ति। अपगतमले हि मनसि उपदेशगुणाः सुखेन विशन्ति। गुरूपदेशः अतिमलिनम् अपि दोषजातं हरति। गुरूपदेशः च नाम अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् अजलं स्नानम्। विशेषेण तु राज्ञाम्। हि तेषाम् उपदेष्टारः विरलाः। जनः भयात् राजवचनम् अनुगच्छति। ते उपदिश्यमानम् अपि न शृण्वन्ति। (ते) अवधीरयन्तः हितोपदेशदायिनः गुरून् खेदयन्ति।
6.1 शब्दार्थ
| पद | पुस्तक की टिप्पणी / संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| भवादृशा | भवत् + दृश् + क्विप्, प्रथमा विभक्ति | आप जैसे ही |
| अपगतमले | अपगतः मलः यस्मात् तत् अपगतमलम् तस्मिन् अपगतमले | दोषरहित होने पर (मल दूर हो चुके मन में) |
| उपदेष्टारः | उप + दिश् + तृच्, प्रथमा विभक्ति बहुवचन | उपदेश देने वाले |
| अवधीरयन्तः | अव + धीर + णिच् + शतृ, प्रथमा विभक्ति बहुवचन | तिरस्कृत करते हुए |
| भाजनानि (अतिरिक्त) | पात्राणि | पात्र, अधिकारी |
| दोषजातम् (अतिरिक्त) | दोषसमूहम् | दोषों का समूह |
| अजलम् (अतिरिक्त) | जलरहितम् | बिना जल का |
| विरलाः (अतिरिक्त) | अल्पाः, दुर्लभाः | बहुत कम, विरले |
| खेदयन्ति (अतिरिक्त) | दुःखयन्ति | दुःखी करते हैं |
6.2 हिंदी अनुवाद
- आप जैसे लोग ही उपदेशों के पात्र होते हैं
- क्योंकि मल (दोष) दूर हो चुके मन में उपदेश के गुण आसानी से प्रवेश करते हैं
- गुरु का उपदेश बहुत मलिन दोष-समूह को भी हर लेता है
- गुरु का उपदेश तो सारे मल धोने में समर्थ, बिना जल का स्नान है
- विशेष रूप से राजाओं के लिए (यह आवश्यक है), क्योंकि उन्हें उपदेश देने वाले विरले ही होते हैं
- लोग भय के कारण राजा की बात का अनुसरण करते हैं (हाँ में हाँ मिलाते हैं)
- उपदेश दिए जाने पर भी वे (राजा) उसे नहीं सुनते
- उपदेश का तिरस्कार करते हुए वे हित का उपदेश देने वाले गुरुओं को दुःखी करते हैं
CBSE 2026-27 के आदर्श प्रश्नपत्र में अव्यय-पूर्ति में यही वाक्य आया है: “भवादृशा ………. भवन्ति भाजनान्युपदेशानाम्।” उत्तर: एव। “राजवचनमनुगच्छति जनो भयात्” में भयात् पञ्चमी है, क्योंकि भय का कारण (हेतु) पञ्चमी में आता है।
6.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण |
|---|---|
| भवादृशा एव | भवादृशाः + एव: विसर्ग सन्धि (आः के बाद स्वर, इसलिए विसर्ग का लोप) |
| भाजनान्युपदेशानाम् | भाजनानि + उपदेशानाम्, यण् सन्धि (इ → य्) |
| अपगतमले | अपगतः मलः यस्मात् तत् अपगतमलम्, तस्मिन्: बहुव्रीहि समास; “मनसि” का विशेषण |
| सुखेनोपदेशगुणाः | सुखेन + उपदेशगुणाः, गुण सन्धि (अ + उ = ओ); उपदेशस्य गुणाः = उपदेशगुणाः (षष्ठी तत्पुरुष) |
| गुरूपदेशः | सन्धि: गुरु + उपदेशः, दीर्घ (उ + उ = ऊ); समास: गुरोः उपदेशः (षष्ठी तत्पुरुष) |
| गुरूपदेशश्च | गुरूपदेशः + च: विसर्ग सन्धि (च से पहले विसर्ग → श्) |
| अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् | अखिलाः मलाः = अखिलमलाः (कर्मधारय); अखिलमलानां प्रक्षालनम् (षष्ठी तत्पुरुष); अखिलमलप्रक्षालने क्षमम् (सप्तमी तत्पुरुष); “स्नानम्” का विशेषण |
| अजलम् | न जलं यस्मिन् तत्: नञ् बहुव्रीहि; “स्नानम्” का विशेषण |
| विरला हि | विरलाः + हि: आः के बाद कोमल व्यञ्जन, विसर्ग का लोप |
| उपदेष्टारः | उप + √दिश् + तृच्, प्रथमा बहुवचन (पुस्तक) |
| राजवचनम् | राज्ञः वचनम्: षष्ठी तत्पुरुष |
| जनो भयात् | जनः + भयात्: उत्व (अः → ओ); भयात्: भय-हेतु में पञ्चमी |
| अनुगच्छति | अनु + √गम् (गच्छ्), लट्, प्रथम पुरुष, एकवचन (कर्ता: जनः) |
| उपदिश्यमानम् | उप + √दिश् + यक् + शानच् (कर्मवाच्य: “उपदेश दिया जाता हुआ”) |
| शृण्वन्ति | √श्रु, लट्, प्रथम पुरुष, बहुवचन (कर्ता: ते, यानी राजा) |
| खेदयन्ति | √खिद् + णिच्, लट्, प्रथम पुरुष, बहुवचन |
| हितोपदेशदायिनो गुरून् | हित + उपदेश: गुण सन्धि; हितोपदेशदायिनः + गुरून्: उत्व (अः → ओ); हितोपदेशं ददति इति हितोपदेशदायिनः (उपपद तत्पुरुष), द्वितीया बहुवचन, “गुरून्” का विशेषण |
| एव, हि, नाम, तु | अव्यय (ही / क्योंकि, निश्चय ही / तो, सचमुच / तो) |
7 अनुच्छेद 5: लक्ष्मी का स्वभाव
यह पाठ का सबसे लम्बा अनुच्छेद है। समझने के लिए इसे तीन भागों में पढ़ें: (क) लक्ष्मी अपरिचित और चंचल है, (ख) वह गुणों को नहीं देखती, (ग) वह गुणवानों से दूर रहती है और राजाओं को विक्लव बना देती है।
7.1 भाग (क): चंचल लक्ष्मी
आलोकयतु तावत् कल्याणाभिनिवेशी लक्ष्मीमेव प्रथमम्। न ह्येवं विधमपरिचितमिह जगति किञ्चिदस्ति यथेयमनार्या। लब्धापि खलु दुःखेन परिपाल्यते। परिपालितापि प्रपलायते।
मूल पाठ, अनुच्छेद 5, आरम्भ (पृष्ठ 50)
- कल्याण के अभिलाषी आप पहले लक्ष्मी को ही देखिए (परखिए)
- इस संसार में ऐसा कुछ भी इतना अपरिचित (न पहचाना जा सकने वाला) नहीं है, जितनी यह अनार्या (नीच स्वभाव वाली) लक्ष्मी
- यह मिल जाने पर भी बड़ी कठिनाई से सँभाली (रखी) जाती है
- सँभाल कर रखी जाने पर भी भाग जाती है
7.2 भाग (ख): लक्ष्मी गुणों को नहीं देखती
न परिचयं रक्षति। नाभिजनमीक्षते। न रूपमालोकयते। न कुलक्रममनुवर्तते। न शीलं पश्यति। न वैदग्ध्यं गणयति। न श्रुतमाकर्णयति। न धर्ममनुरुध्यते। न त्यागमाद्रियते। न विशेषज्ञतां विचारयति। नाचारं पालयति। न सत्यमवबुध्यते। पश्यत एव नश्यति।
मूल पाठ, अनुच्छेद 5, मध्य (पृष्ठ 50)
| मूल | हिंदी अर्थ |
|---|---|
| न परिचयं रक्षति। | पुरानी जान-पहचान की रक्षा नहीं करती |
| नाभिजनमीक्षते। | कुलीनता (उच्च कुल) को नहीं देखती |
| न रूपमालोकयते। | रूप (सुन्दरता) को नहीं देखती |
| न कुलक्रममनुवर्तते। | कुल-परम्परा का अनुसरण नहीं करती |
| न शीलं पश्यति। | शील (चरित्र) को नहीं देखती |
| न वैदग्ध्यं गणयति। | पाण्डित्य (चतुराई) को नहीं गिनती |
| न श्रुतमाकर्णयति। | शास्त्र-ज्ञान (श्रुत) को नहीं सुनती |
| न धर्ममनुरुध्यते। | धर्म का अनुरोध (आदर) नहीं करती |
| न त्यागमाद्रियते। | त्याग (दान) का आदर नहीं करती |
| न विशेषज्ञतां विचारयति। | विशेषज्ञता (विशेष ज्ञान) का विचार नहीं करती |
| नाचारं पालयति। | सदाचार का पालन नहीं करती |
| न सत्यमवबुध्यते। | सत्य को नहीं समझती |
| पश्यत एव नश्यति। | देखते-देखते ही नष्ट हो जाती है |
सरस्वतीपरिगृहीतं नालिङ्गति जनम्। गुणवन्तं न स्पृशति। सुजनं न पश्यति। शूरं कण्टकमिव परिहरति। दातारं दुःस्वप्नमिव न स्मरति। विनीतं नोपसर्पति। तृष्णां संवर्धयति। लघिमानमापादयति। एवं विधयापि चानया कथमपि दैववशेन परिगृहीताः विक्लवाः भवन्ति राजानः, सर्वाविनयाधिष्ठानतां च गच्छन्ति।
मूल पाठ, अनुच्छेद 5, अन्त (पृष्ठ 50)
- सरस्वती (विद्या) से युक्त व्यक्ति का आलिंगन नहीं करती
- गुणवान् को छूती नहीं; सज्जन को देखती नहीं
- शूरवीर को काँटे की तरह छोड़ देती है (उससे बचकर चलती है)
- दानी को बुरे सपने की तरह याद नहीं करती
- विनीत (विनम्र) के पास नहीं जाती
- तृष्णा (लालच) को बढ़ाती है और (व्यक्ति को) लघुता (ओछापन) प्राप्त कराती है
- ऐसी (दोषों वाली) इस लक्ष्मी द्वारा भी किसी तरह भाग्यवश अपनाए गए राजा विक्लव (विह्वल, बेचैन) हो जाते हैं
- और वे सब अविनयों (दुर्व्यवहारों) के आश्रय (घर) बन जाते हैं
7.4 शब्दार्थ
| पद | पुस्तक की टिप्पणी / संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| कल्याणाभिनिवेशी | कल्याणे अभिनिवेष्टुं शीलं यस्य स, बहुव्रीहि | मङ्गल के अभिलाषी |
| परिपाल्यते | परि + पाल + कर्मणि यक् लट् लकार प्रथम पुरुष एकवचन | रखी जा सकती है |
| प्रपलायते | पलायते | भाग जाती है |
| वैदग्ध्यम् | विदग्धस्य भावो वैदग्ध्यम्, विदग्ध + ष्यञ् | पाण्डित्य को |
| अनुरुध्यते | अनु + रुध् + लट्, प्रथम पुरुष एकवचन | अनुरोध करती है |
| अवबुध्यते | जानाति | जान जाती है |
| नोपसर्पति | पार्श्वे न गच्छति | समीप नहीं जाती |
| संवर्धयति | वर्धयति | बढ़ाती है |
| लघिमानमापादयति | लघोर्भावः लघिमा (लघु + इमनिच्) तम् आपादयति; आ + पद् + णिच् + लट् प्रथम पुरुष एकवचन | निम्नता प्रदान करती है |
| विक्लवाः | विह्वलाः | विह्वल, विकल |
| अनार्या (अतिरिक्त) | न आर्या, दुष्टा | नीच, अनार्य स्वभाव वाली |
| अभिजनम् (अतिरिक्त) | कुलीनताम् | कुलीनता (उच्च कुल) को |
| श्रुतम् (अतिरिक्त) | शास्त्रज्ञानम् | शास्त्र-ज्ञान को |
| आद्रियते (अतिरिक्त) | सम्मानयति | आदर करती है |
| परिहरति (अतिरिक्त) | त्यजति | छोड़ देती है, दूर रहती है |
| दैववशेन (अतिरिक्त) | भाग्यवशात् | भाग्य के वश से |
| सर्वाविनयाधिष्ठानताम् (अतिरिक्त) | सर्वदुर्व्यवहाराणाम् आश्रयत्वम् | सब अविनयों का आश्रय होने का भाव |
7.5 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण |
|---|---|
| आलोकयतु | आ + √लोक्, लोट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (आदरपूर्वक: “आप देखें”) |
| कल्याणाभिनिवेशी | कल्याण + अभिनिवेशी, दीर्घ सन्धि; बहुव्रीहि (पुस्तक) |
| ह्येवम् | हि + एवम्, यण् सन्धि (इ → य्) |
| किञ्चिदस्ति | किञ्चित् + अस्ति: स्वर से पहले त् → द् (व्यञ्जन सन्धि, प्रथम → तृतीय) |
| यथेयमनार्या | यथा + इयम्: गुण सन्धि (आ + इ = ए) |
| अनार्या | न आर्या = अनार्या: नञ् तत्पुरुष |
| लब्धापि | लब्धा + अपि (दीर्घ); लब्धा = √लभ् + क्त + टाप् |
| परिपाल्यते | कर्मवाच्य: परि + √पाल् + यक्, लट्, प्रथम पुरुष, एकवचन; कर्ता अनुक्त |
| परिपालितापि | परिपालिता + अपि (दीर्घ); परि + √पाल् + क्त + टाप् |
| नाभिजनम् | न + अभिजनम्, दीर्घ सन्धि (अ + अ = आ) |
| ईक्षते | √ईक्ष् (आत्मनेपद), लट्, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| अनुवर्तते | अनु + √वृत् (आत्मनेपद), लट्, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| अवबुध्यते | अव + √बुध् (दिवादिगण, आत्मनेपद), लट्, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| विशेषज्ञताम् | विशेषज्ञ + तल् (ता) प्रत्यय, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन |
| नाचारम् | न + आचारम्, दीर्घ सन्धि |
| पश्यत एव | पश्यतः + एव: विसर्ग का लोप। पश्यतः = √दृश् (पश्य) + शतृ, षष्ठी एकवचन (“देखते-देखते”) |
| सरस्वतीपरिगृहीतम् | सरस्वत्या परिगृहीतः, तम्: तृतीया तत्पुरुष; “जनम्” का विशेषण |
| नालिङ्गति | न + आलिङ्गति, दीर्घ सन्धि |
| गुणवन्तम् | गुण + मतुप् (वत्), द्वितीया एकवचन |
| दातारम् | √दा + तृच्, द्वितीया एकवचन |
| नोपसर्पति | न + उपसर्पति, गुण सन्धि (अ + उ = ओ) |
| विधयापि चानया | विधया + अपि, च + अनया: दोनों दीर्घ सन्धि |
| दैववशेन | दैवस्य वशः = दैववशः (षष्ठी तत्पुरुष), तृतीया एकवचन |
| परिगृहीताः | परि + √ग्रह् + क्त, प्रथमा बहुवचन (“राजानः” का विशेषण) |
| सर्वाविनयाधिष्ठानताम् | सन्धि: सर्व + अविनय + अधिष्ठान (दोनों जगह दीर्घ)। समास: न विनयः = अविनयः (नञ्); सर्वे अविनयाः = सर्वाविनयाः (कर्मधारय); सर्वाविनयानाम् अधिष्ठानम् (षष्ठी तत्पुरुष); तस्य भावः = सर्वाविनयाधिष्ठानता (तल्) |
| तावत्, इह, यथा, खलु, कथमपि, इव | अव्यय (तो पहले / यहाँ / जैसे / निश्चय ही / किसी प्रकार / समान) |
“सरस्वतीपरिगृहीतं नालिङ्गति जनम्” में सरस्वतीपरिगृहीतम् विशेषण है और उसका विशेष्य जनम् है (पुंलिङ्ग, द्वितीया)। इसलिए इस पर प्रश्ननिर्माण में “कीदृशं जनम्” बनेगा, “कीदृशीम्” नहीं।
8 अनुच्छेद 6: धूर्तों से ठगे राजा
अपरे तु स्वार्थनिष्पादनपरैः दोषानपि गुणपक्षमध्यारोपयद्भिः प्रतारणकुशलैर्धूर्त्तैः प्रतार्यमाणा वित्तमदमत्तचित्ता सर्वजनोपहास्यतामुपयान्ति। न मानयन्ति मान्यान्, जरावैक्लव्यप्रलपितमिति पश्यन्ति वृद्धोपदेशम्। कुप्यन्ति हितवादिने। सर्वथा तमभिनन्दन्ति, तं संवर्धयन्ति, तस्य वचनं शृण्वन्ति, तं बहु मन्यन्ते योऽहर्निशम् अनवरतं विगतान्यकर्त्तव्यः स्तौति, यो वा माहात्म्यमुद्भावयति।
मूल पाठ, अनुच्छेद 6 (पृष्ठ 50)
अपरे तु स्वार्थनिष्पादनपरैः दोषान् अपि गुणपक्षम् अध्यारोपयद्भिः प्रतारणकुशलैः धूर्त्तैः प्रतार्यमाणाः वित्तमदमत्तचित्ताः (सन्तः) सर्वजनोपहास्यताम् उपयान्ति। (ते) मान्यान् न मानयन्ति, वृद्धोपदेशं जरावैक्लव्यप्रलपितम् इति पश्यन्ति। हितवादिने कुप्यन्ति। यः अहर्निशम् अनवरतं विगतान्यकर्त्तव्यः (सन्) स्तौति, यः वा माहात्म्यम् उद्भावयति, सर्वथा तम् अभिनन्दन्ति, तं संवर्धयन्ति, तस्य वचनं शृण्वन्ति, तं बहु मन्यन्ते।
8.1 शब्दार्थ
| पद | पुस्तक की टिप्पणी / संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| अध्यारोपयद्भिः | आरोपयद्भिः | आरोपित करने वाले |
| प्रतारणकुशलैः | प्रतारणासु कुशलाः प्रतारणकुशलाः तैः, सप्तमी तत्पुरुष | ठगने में कुशल-निपुण |
| प्रतार्यमाणाः | प्र + तृ + कर्मणि यक् + शानच् | ठगे जाते हुए |
| जरावैक्लव्यप्रलपितम् | जरसः वैक्लव्यं = जरावैक्लव्यम् (षष्ठी तत्पुरुष) तेन प्रलपितम् | वृद्धावस्था की विकलता से निरर्थक वचन के रूप में |
| अहर्निशम् | अहः च निशा च | दिन-रात |
| उद्भावयति | उद् + भू + णिच् + लट्, प्रथम पुरुष एकवचन | प्रकट करता है |
| स्वार्थनिष्पादनपरैः (अतिरिक्त) | स्वार्थसाधनतत्परैः | अपना स्वार्थ सिद्ध करने में लगे हुए |
| धूर्त्तैः (अतिरिक्त) | वञ्चकैः | धूर्तों (ठगों) द्वारा |
| उपहास्यताम् (अतिरिक्त) | हास्यपात्रताम् | हँसी के पात्र होने को |
| हितवादिने (अतिरिक्त) | हितं वदते | हित की बात कहने वाले पर |
| अनवरतम् (अतिरिक्त) | निरन्तरम् | लगातार |
| विगतान्यकर्त्तव्यः (अतिरिक्त) | त्यक्तान्यकार्यः | दूसरे सब काम छोड़कर |
| स्तौति (अतिरिक्त) | प्रशंसति | स्तुति (प्रशंसा) करता है |
| माहात्म्यम् (अतिरिक्त) | महिमानम् | महिमा को |
8.2 हिंदी अनुवाद
- दूसरे (कुछ राजा) तो ऐसे धूर्तों से ठगे जाते हैं जो अपना स्वार्थ सिद्ध करने में लगे रहते हैं, दोषों को भी गुण बताते हैं और ठगने में कुशल होते हैं
- धन के मद से मतवाले चित्त वाले वे राजा सब लोगों की हँसी के पात्र बन जाते हैं
- वे माननीय लोगों का सम्मान नहीं करते
- वृद्धों के उपदेश को बुढ़ापे की विकलता से निकली बकवास समझते हैं
- हित की बात कहने वाले पर क्रोध करते हैं
- वे सब प्रकार से उसी का अभिनन्दन करते हैं, उसी को बढ़ाते हैं, उसी की बात सुनते हैं और उसी को बहुत मानते हैं
- जो दिन-रात लगातार, दूसरे सब काम छोड़कर उनकी स्तुति करता है, अथवा जो उनकी महिमा का बखान करता है
उपपद-विभक्ति (कुप् के योग में चतुर्थी): क्रोध अर्थ वाली क्रिया के साथ, जिस पर क्रोध किया जाए उसमें चतुर्थी आती है। पाठ: कुप्यन्ति हितवादिने (हित कहने वाले पर क्रोध करते हैं)। CBSE आदर्श प्रश्नपत्र: “ते ……… (हितवादिन्) कुप्यन्ति” का उत्तर हितवादिने।
8.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण |
|---|---|
| स्वार्थनिष्पादनपरैः | स्वस्य अर्थः = स्वार्थः (षष्ठी तत्पुरुष); स्वार्थस्य निष्पादनम् (षष्ठी तत्पुरुष); स्वार्थनिष्पादने पराः, तैः (सप्तमी तत्पुरुष); सन्धि: स्व + अर्थ, दीर्घ |
| गुणपक्षमध्यारोपयद्भिः | गुणानां पक्षः = गुणपक्षः (षष्ठी तत्पुरुष); अध्यारोपयद्भिः = अधि + आ + √रुह् + णिच् + शतृ, तृतीया बहुवचन (“धूर्त्तैः” का विशेषण) |
| प्रतारणकुशलैर्धूर्त्तैः | प्रतारणकुशलैः + धूर्त्तैः: विसर्ग सन्धि, रत्व (ऐः के बाद कोमल व्यञ्जन, विसर्ग → र्) |
| धूर्त्तैः | अनुक्त कर्ता (कर्मवाच्य “प्रतार्यमाणाः” के साथ), इसलिए तृतीया |
| प्रतार्यमाणा वित्तमदमत्तचित्ता | प्रतार्यमाणाः + वित्त…, वित्तमदमत्तचित्ताः + सर्व…: आः के बाद कोमल व्यञ्जन, विसर्ग का लोप |
| वित्तमदमत्तचित्ताः | वित्तस्य मदः = वित्तमदः (षष्ठी तत्पुरुष); वित्तमदेन मत्तम् (तृतीया तत्पुरुष); वित्तमदमत्तं चित्तं येषां ते (बहुव्रीहि) |
| सर्वजनोपहास्यताम् | सन्धि: सर्वजन + उपहास्य, गुण (अ + उ = ओ)। सर्वे जनाः = सर्वजनाः (कर्मधारय); सर्वजनानाम् उपहास्यः (षष्ठी तत्पुरुष); तस्य भावः = सर्वजनोपहास्यता (तल्) |
| उपयान्ति | उप + √या, लट्, प्रथम पुरुष, बहुवचन |
| जरावैक्लव्यप्रलपितम् | जरसः वैक्लव्यम् = जरावैक्लव्यम् (षष्ठी तत्पुरुष, पुस्तक); जरावैक्लव्येन प्रलपितम् (तृतीया तत्पुरुष) |
| वृद्धोपदेशम् | सन्धि: वृद्ध + उपदेशम्, गुण; समास: वृद्धानाम् उपदेशः, तम् (षष्ठी तत्पुरुष) |
| कुप्यन्ति हितवादिने | √कुप्, लट्, प्रथम पुरुष, बहुवचन; हितवादिने: कुप् के योग में चतुर्थी एकवचन। हितं वदति इति हितवादी (उपपद तत्पुरुष) |
| योऽहर्निशम् | यः + अहर्निशम्: दो चरण: पहले उत्व (अः → ओ), फिर पूर्वरूप (ओ के बाद अ का लोप, ऽ चिह्न) |
| अहर्निशम् | अहः च निशा च, तयोः समाहारः: समाहार द्वन्द्व; क्रियाविशेषण की तरह अव्यय-प्रयोग (“दिन-रात”) |
| विगतान्यकर्त्तव्यः | विगतानि अन्यानि कर्त्तव्यानि यस्य सः: बहुव्रीहि; सन्धि: विगत + अन्य, दीर्घ |
| स्तौति | √स्तु, लट्, प्रथम पुरुष, एकवचन |
| मन्यन्ते | √मन् (दिवादिगण, आत्मनेपद), लट्, प्रथम पुरुष, बहुवचन |
| यो वा | यः + वा: उत्व (अः → ओ) |
| उद्भावयति | उद् + √भू + णिच्, लट्, प्रथम पुरुष, एकवचन (पुस्तक) |
| तु, सर्वथा, बहु, अनवरतम्, वा, इति | अव्यय (तो / सब प्रकार से / बहुत / लगातार / अथवा / ऐसा) |
9 अनुच्छेद 7: ऐसा प्रयत्न करो कि …
तदतिकुटिलचेष्टादारुणे राज्यतन्त्रे, अस्मिन् महामोहकारिणि च यौवने कुमार! तथा प्रयतेथाः यथा नोपहस्यसे जनैः, न निन्द्यसे साधुभिः, न धिक्क्रियसे गुरुभिः, नोपालभ्यसे सुहृद्भिः, न वञ्च्यसे धूर्तैः, न विडम्ब्यसे लक्ष्म्या, नाक्षिप्यसे विषयैः, नापह्रियसे सुखेन।
मूल पाठ, अनुच्छेद 7 (पृष्ठ 50)
कुमार! तत् अतिकुटिलचेष्टादारुणे राज्यतन्त्रे, अस्मिन् महामोहकारिणि यौवने च तथा प्रयतेथाः, यथा जनैः न उपहस्यसे, साधुभिः न निन्द्यसे, गुरुभिः न धिक्क्रियसे, सुहृद्भिः न उपालभ्यसे, धूर्तैः न वञ्च्यसे, लक्ष्म्या न विडम्ब्यसे, विषयैः न आक्षिप्यसे, सुखेन न अपह्रियसे।
9.1 हिंदी अनुवाद
- इसलिए हे कुमार! अत्यन्त कुटिल चेष्टाओं के कारण भयंकर इस राज्य-तन्त्र में और महामोह उत्पन्न करने वाले इस यौवन में तुम ऐसा प्रयत्न करना कि:
नोपहस्यसे जनैः
लोग तुम्हारा उपहास न करें
न निन्द्यसे साधुभिः
सज्जन तुम्हारी निन्दा न करें
न धिक्क्रियसे गुरुभिः
गुरु तुम्हें धिक्कारें नहीं
नोपालभ्यसे सुहृद्भिः
मित्र तुम्हें उलाहना न दें
न वञ्च्यसे धूर्तैः
धूर्त तुम्हें ठग न सकें
न विडम्ब्यसे लक्ष्म्या
लक्ष्मी तुम्हारी विडम्बना (हँसी) न कराए
नाक्षिप्यसे विषयैः
विषय (भोग) तुम्हें खींच न लें
नापह्रियसे सुखेन
सुख तुम्हें बहा न ले जाए
9.2 शब्दार्थ
| पद | पुस्तक की टिप्पणी / संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| प्रयतेथाः | प्र + यत् + लिङ्, मध्यम पुरुष एकवचन | प्रयत्न करिये |
| नोपालभ्यसे | उपालम्भं न प्राप्नुयाः | उलाहना न दिये जाओ |
| नोपहस्यसे जनैः | उप + हस् + यक् + लट्, मध्यम पुरुष एकवचन; ‘उपहस्यसे’ क्रिया में कर्मणि यक् प्रत्यय हुआ है, अतः ‘जनाः’ कर्त्ता के अनुक्त होने से ‘कर्तृकर्मणोस्तृतीया’ से तृतीया विभक्ति हो गयी है | लोगों के द्वारा उपहास के पात्र न बनो |
| राज्यतन्त्रे (अतिरिक्त) | राज्यव्यवस्थायाम् | राज्य-शासन में |
| धिक्क्रियसे (अतिरिक्त) | धिक्कारं प्राप्नोषि | धिक्कारे जाते हो |
| विडम्ब्यसे (अतिरिक्त) | उपहासास्पदं क्रियसे | विडम्बना (हँसी) के पात्र बनाए जाते हो |
| आक्षिप्यसे (अतिरिक्त) | आकृष्यसे | खींचे जाते हो |
| अपह्रियसे (अतिरिक्त) | अपनीयसे | हर लिए (बहा लिए) जाते हो |
9.3 व्याकरण-बिंदु: कर्मवाच्य और तृतीया कर्ता
इस अनुच्छेद की आठों क्रियाएँ कर्मवाच्य में हैं (धातु + यक् + लट्, मध्यम पुरुष, एकवचन)। कर्म “त्वम्” (चन्द्रापीड) उक्त है, इसलिए प्रथमा में (छिपा हुआ) है; कर्ता अनुक्त है, इसलिए तृतीया में है।
| कर्मवाच्य (पाठ) | क्रिया-विश्लेषण | तृतीया कर्ता | सन्धि |
|---|---|---|---|
| नोपहस्यसे जनैः | उप + √हस् + यक् + लट् | जनैः | न + उपहस्यसे (गुण) |
| न निन्द्यसे साधुभिः | √निन्द् + यक् + लट् | साधुभिः | – |
| न धिक्क्रियसे गुरुभिः | धिक् + √कृ + यक् + लट् | गुरुभिः | – |
| नोपालभ्यसे सुहृद्भिः | उप + आ + √लभ् + यक् + लट् | सुहृद्भिः | न + उपालभ्यसे (गुण) |
| न वञ्च्यसे धूर्तैः | कर्मवाच्य, लट्, म.पु. एकवचन | धूर्तैः | – |
| न विडम्ब्यसे लक्ष्म्या | कर्मवाच्य, लट्, म.पु. एकवचन | लक्ष्म्या | – |
| नाक्षिप्यसे विषयैः | आ + √क्षिप् + यक् + लट् | विषयैः | न + आक्षिप्यसे (दीर्घ) |
| नापह्रियसे सुखेन | अप + √हृ + यक् + लट् | सुखेन | न + अपह्रियसे (दीर्घ) |
| पद | विश्लेषण |
|---|---|
| तदतिकुटिलचेष्टादारुणे | तत् + अति…: स्वर से पहले त् → द् (प्रथम → तृतीय)। समास: अतिकुटिलाः चेष्टाः = अतिकुटिलचेष्टाः (कर्मधारय); अतिकुटिलचेष्टाभिः दारुणम्, तस्मिन् (तृतीया तत्पुरुष); “राज्यतन्त्रे” का विशेषण |
| राज्यतन्त्रे | राज्यस्य तन्त्रम्, तस्मिन्: षष्ठी तत्पुरुष |
| महामोहकारिणि | महान् मोहः = महामोहः (कर्मधारय); महामोहं करोति इति महामोहकारि, तस्मिन् (उपपद तत्पुरुष); “यौवने” का विशेषण |
| कुमार! | सम्बोधन एकवचन |
| प्रयतेथाः | प्र + √यत् (आत्मनेपद), विधिलिङ्, मध्यम पुरुष, एकवचन (“प्रयत्न करना चाहिए”) |
| तथा … यथा | अव्यय-युग्म (“ऐसा … कि / जिससे”) |
कर्मवाच्य: त्वं जनैः न उपहस्यसे। → कर्तृवाच्य: जनाः त्वां न उपहसन्ति।
कर्मवाच्य: त्वं साधुभिः न निन्द्यसे। → कर्तृवाच्य: साधवः त्वां न निन्दन्ति।
10 अनुच्छेद 8: अन्तिम चेतावनी
इदमेव च पुनः पुनरभिधीयसे-विद्वांसमपि सचेतसमपि, महासत्त्वमपि, अभिजातमपि, धीरमपि, प्रयत्नवन्तमपि पुरुषं दुर्विनीता खलीकरोति लक्ष्मीरित्येतावदभिधायोपशशाम।
मूल पाठ, अनुच्छेद 8 (पृष्ठ 50)
इदम् एव च (त्वं) पुनः पुनः अभिधीयसे: दुर्विनीता लक्ष्मीः विद्वांसम् अपि, सचेतसम् अपि, महासत्त्वम् अपि, अभिजातम् अपि, धीरम् अपि, प्रयत्नवन्तम् अपि पुरुषं खलीकरोति, इति एतावत् अभिधाय (शुकनासः) उपशशाम।
10.1 शब्दार्थ
| पद | पुस्तक की टिप्पणी / संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| अभिजातम् | अभि + जन् + क्त, द्वितीया विभक्ति एकवचन; प्रशस्तं जातं यस्य स अभिजातः तम् अभिजातम्, बहुव्रीहि समास | कुलीन को |
| खलीकरोति | न खलम् अखलं, अखलं खलं करोति इति; खल + च्वि + कृ + लट्, प्रथम पुरुष एकवचन | दुष्ट बना देती है |
| उपशशाम | उप + शम् + लिट्, प्रथम पुरुष एकवचन | चुप हो गये |
| सचेतसम् (अतिरिक्त) | विवेकिनम् | विवेकी (समझदार) को |
| महासत्त्वम् (अतिरिक्त) | महाबलम्, महाधैर्यम् | महान् सत्त्व (बल, धैर्य) वाले को |
| दुर्विनीता (अतिरिक्त) | उद्दण्डा | उद्दण्ड, अविनयी |
10.2 हिंदी अनुवाद
- “यही बात तुमसे बार-बार कही जा रही है:”
- “विद्वान्, विवेकी, महान् धैर्य वाले, कुलीन, धीर और प्रयत्नशील पुरुष को भी उद्दण्ड लक्ष्मी दुष्ट बना देती है”
- इतना कहकर शुकनास चुप हो गए
10.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण |
|---|---|
| इदमेव | इदम् + एव |
| पुनरभिधीयसे | पुनः + अभिधीयसे: विसर्ग सन्धि, रत्व (पुनर् का विसर्ग स्वर से पहले र् बनता है) |
| विद्वांसम् | विद्वस् (विद्वान्), द्वितीया एकवचन; “पुरुषम्” का विशेषण |
| महासत्त्वम् | महत् सत्त्वं यस्य सः, तम्: बहुव्रीहि समास |
| प्रयत्नवन्तम् | प्रयत्न + मतुप् (वत्), द्वितीया एकवचन |
| दुर्विनीता | दुर् + वि + √नी + क्त + टाप्; “लक्ष्मीः” का विशेषण |
| खलीकरोति | खल + च्वि + √कृ, लट्, प्रथम पुरुष, एकवचन (कर्ता: लक्ष्मीः, कर्म: पुरुषम्) |
| लक्ष्मीरित्येतावदभिधायोपशशाम | लक्ष्मीः + इति (रत्व: ईः के बाद स्वर, विसर्ग → र्); इति + एतावत् (यण्: इ → य्); एतावत् + अभिधाय (त् → द्); अभिधाय + उपशशाम (गुण: आ + उ = ओ) |
| अभिधाय | अभि + √धा + ल्यप् (“कहकर”) |
| उपशशाम | उप + √शम्, लिट्, प्रथम पुरुष, एकवचन (पुस्तक) |
विशेषण-विशेष्य के प्रश्न में यहाँ छह विशेषण एक ही विशेष्य “पुरुषम्” के हैं: विद्वांसम्, सचेतसम्, महासत्त्वम्, अभिजातम्, धीरम्, प्रयत्नवन्तम्। और “दुर्विनीता” का विशेष्य “लक्ष्मीः” है।
11 अनुच्छेद 9: उपदेश का प्रभाव
चन्द्रापीडस्ताभिरुपदेशवाग्भिः प्रक्षालित इव, उन्मीलित इव, स्वच्छीकृत इव, पवित्रीकृत इव, उद्भासित इव, प्रीतहृदयो स्वभवनमाजगाम।
मूल पाठ, अनुच्छेद 9 (पृष्ठ 51)
11.1 शब्दार्थ
| पद | पुस्तक की टिप्पणी / संस्कृत अर्थ | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|
| प्रक्षालित इव | प्र + क्षाल + क्त | पूर्णतया धोये हुए (की तरह) |
| उपदेशवाग्भिः (अतिरिक्त) | उपदेशवचनैः | उपदेश-वचनों से |
| उन्मीलित इव (अतिरिक्त) | विकसितनेत्रः इव | मानो आँखें खुल गई हों |
| उद्भासित इव (अतिरिक्त) | प्रकाशितः इव | मानो प्रकाशित (उज्ज्वल) हो गया हो |
| प्रीतहृदयः (अतिरिक्त) | प्रसन्नमनाः | प्रसन्न हृदय वाला |
| आजगाम (अतिरिक्त) | आगच्छत् | आया, लौट आया |
11.2 हिंदी अनुवाद
- उन उपदेश-वचनों से चन्द्रापीड मानो पूरी तरह धुल गया
- मानो उसकी आँखें खुल गईं, मानो वह स्वच्छ कर दिया गया
- मानो पवित्र कर दिया गया, मानो प्रकाशित (उज्ज्वल) हो गया
- (इस प्रकार) प्रसन्न हृदय वाला होकर वह अपने भवन लौट आया
11.3 व्याकरण-बिंदु
| पद | विश्लेषण |
|---|---|
| चन्द्रापीडस्ताभिः | चन्द्रापीडः + ताभिः: विसर्ग सन्धि (त से पहले विसर्ग → स्) |
| ताभिरुपदेशवाग्भिः | ताभिः + उपदेशवाग्भिः: रत्व (इः के बाद स्वर, विसर्ग → र्) |
| उपदेशवाग्भिः | उपदेशस्य वाचः = उपदेशवाचः (षष्ठी तत्पुरुष), ताभिः; वाच् + भिस् = वाग्भिः (तृतीया बहुवचन) |
| प्रक्षालित इव | प्रक्षालितः + इव: विसर्ग का लोप; प्र + √क्षाल् + क्त (पुस्तक) |
| उन्मीलितः | उद् + √मील् + क्त; उद् + मीलित में द् → न् (अनुनासिक म से पहले) |
| स्वच्छीकृतः, पवित्रीकृतः | स्वच्छ / पवित्र + च्वि + √कृ + क्त (जो पहले वैसा नहीं था, उसे वैसा बनाया गया) |
| उद्भासितः | उद् + √भास् + णिच् + क्त |
| प्रीतहृदयः | प्रीतं हृदयं यस्य सः: बहुव्रीहि समास (CBSE आदर्श प्रश्नपत्र 2026-27 का प्रश्न); “चन्द्रापीडः” का विशेषण |
| स्वभवनम् | स्वस्य भवनम्: षष्ठी तत्पुरुष |
| आजगाम | आ + √गम्, लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन |
12 लक्ष्मी और राजाओं के दोष: एक जगह
| किसके दोष | पाठ के शब्द | भाव |
|---|---|---|
| यौवन | निसर्गत एवातिगहनं तमो यौवनप्रभवम्; महामोहकारिणि यौवने | यौवन का अन्धकार स्वभाव से घना, महामोह पैदा करता है |
| लक्ष्मी-मद | अपरिणामोपशमो दारुणो लक्ष्मीमदः | बुढ़ापे तक शान्त न होने वाला, भयंकर |
| राज्य-सुख | अप्रबोधा घोरा च राज्यसुखसन्निपातनिद्रा | सन्निपात जैसी घोर नींद, जिससे जागना नहीं होता |
| चार कारण | गर्भेश्वरत्व, अभिनवयौवनत्व, अप्रतिमरूपत्व, अमानुषशक्तित्व | मिलकर महती अनर्थपरम्परा |
| लक्ष्मी का स्वभाव | लब्धापि दुःखेन परिपाल्यते, परिपालितापि प्रपलायते, पश्यत एव नश्यति | कठिनाई से टिकती है, फिर भी भाग जाती है |
| लक्ष्मी की उपेक्षा | परिचय, अभिजन, रूप, कुलक्रम, शील, वैदग्ध्य, श्रुत, धर्म, त्याग, विशेषज्ञता, आचार, सत्य | इन बारह की परवाह नहीं करती |
| लक्ष्मी किनसे दूर | सरस्वतीपरिगृहीत, गुणवान्, सुजन, शूर, दाता, विनीत | गुणवानों से दूर रहती है |
| लक्ष्मी क्या बढ़ाती है | तृष्णां संवर्धयति, लघिमानमापादयति | लालच और ओछापन |
| लक्ष्मी-ग्रस्त राजा | विक्लवाः, सर्वाविनयाधिष्ठानतां गच्छन्ति | विह्वल और सब अविनयों के घर |
| धूर्तों से ठगे राजा | सर्वजनोपहास्यता, मान्यों का अनादर, वृद्धोपदेश = जरावैक्लव्यप्रलपित, हितवादी पर क्रोध, चाटुकार का सम्मान | सबकी हँसी के पात्र |
13 चरित्र-चित्रण
13.1 दोनों पात्र एक नज़र में
शुकनास
अनुभवी मन्त्री; चन्द्रापीड को वात्सल्यभाव से उपदेश देते हैं; दूरदर्शी, क्योंकि अभिषेक से पहले ही यौवन, लक्ष्मी और राज्य-सुख के दोष बताते हैं; हितवादी और स्पष्टवक्ता; राज्यनीति और मानव-स्वभाव के गहरे ज्ञाता।
चन्द्रापीड
पाठ का नायक; सत्व, शौर्य और आर्जव से युक्त; विदितवेदितव्य, अधीतसर्वशास्त्र; आरूढविनय (पहले से विनयी); गुरु-भक्त, क्योंकि दर्शन को आता है; उपदेश को प्रसन्न मन से ग्रहण करता है (प्रीतहृदयः)।
शुकनासः: शुकनासः अनुभवी मन्त्री आसीत्। सः चन्द्रापीडं वात्सल्यभावेन उपदिशति। सः दूरदर्शी हितवादी च आसीत्, यतः यौवराज्याभिषेकात् पूर्वम् एव यौवनस्य लक्ष्म्याः राज्यसुखस्य च दोषान् अवर्णयत्।
चन्द्रापीडः: चन्द्रापीडः विदितवेदितव्यः अधीतसर्वशास्त्रः च राजकुमारः आसीत्। सः आरूढविनयः गुरुभक्तः च आसीत्। सः शुकनासस्य उपदेशं श्रुत्वा प्रीतहृदयः स्वभवनम् आजगाम।
CBSE 2026-27 के आदर्श प्रश्नपत्र (3 अंक) में पूछा गया: “युवावस्थायाः केषां दोषाणां विषये शुकनासः चन्द्रापीडम् उपदिष्टवान्?” संक्षिप्त संस्कृत उत्तर: शुकनासः चन्द्रापीडं यौवनप्रभवस्य तमसः, लक्ष्मीमदस्य, राज्यसुखसन्निपातनिद्रायाः च विषये उपदिष्टवान्। गर्भेश्वरत्वम्, अभिनवयौवनत्वम्, अप्रतिमरूपत्वम्, अमानुषशक्तित्वं च अनर्थपरम्परा इति अकथयत्। विषयेषु अत्यासङ्गः पुरुषं नाशयति, लक्ष्मीः च विद्वांसम् अपि पुरुषं खलीकरोति इति अपि सः उपदिष्टवान्।
14 सूक्तियाँ
| सूक्ति | अर्थ |
|---|---|
| भवादृशा एव भवन्ति भाजनान्युपदेशानाम्। | आप जैसे लोग ही उपदेशों के पात्र होते हैं। |
| अपगतमले हि मनसि विशन्ति सुखेनोपदेशगुणाः। | निर्मल मन में उपदेश के गुण आसानी से प्रवेश करते हैं। |
| हरति अतिमलिनमपि दोषजातं गुरूपदेशः। | गुरु का उपदेश बहुत मलिन दोषों को भी हर लेता है। |
| गुरूपदेशश्च नाम अखिलमलप्रक्षालनक्षमम् अजलं स्नानम्। | गुरु का उपदेश सारे मल धोने वाला, बिना जल का स्नान है। |
| नाशयति च पुरुषमत्यासङ्गो विषयेषु। | विषयों में अति-आसक्ति पुरुष का नाश करती है। |
| राजवचनमनुगच्छति जनो भयात्। | लोग भय के कारण राजा की बात मानते हैं। |
| लब्धापि खलु दुःखेन परिपाल्यते। परिपालितापि प्रपलायते। | लक्ष्मी मिलकर भी कठिनाई से टिकती है, और सँभालने पर भी भाग जाती है। |
| … पुरुषं दुर्विनीता खलीकरोति लक्ष्मीः। | उद्दण्ड लक्ष्मी अच्छे-अच्छे पुरुष को भी दुष्ट बना देती है। |
15 व्याकरण-सारणी: पाठ की सन्धि, समास, प्रत्यय
15.1 अभ्यास 4 के सन्धि-विच्छेद (नियम सहित)
| पद | विच्छेद | सन्धि |
|---|---|---|
| एवातिगहनम् | एव + अतिगहनम् | दीर्घ (अ + अ = आ) |
| गर्भेश्वरत्वम् | गर्भ + ईश्वरत्वम् | गुण (अ + ई = ए) |
| गुरूपदेशः | गुरु + उपदेशः | दीर्घ (उ + उ = ऊ) |
| ह्येवम् | हि + एवम् | यण् (इ → य्) |
| नाभिजनम् | न + अभिजनम् | दीर्घ (अ + अ = आ) |
| नोपसर्पति | न + उपसर्पति | गुण (अ + उ = ओ) |
15.2 पाठ की अन्य सन्धियाँ
| प्रकार | उदाहरण |
|---|---|
| दीर्घ | नाल्पम् (न + अल्पम्), महतीयम् (महती + इयम्), यौवनारम्भे, निर्मलापि, लब्धापि, नाचारम्, नालिङ्गति, चानया, नाक्षिप्यसे, नापह्रियसे, विगतान्य… |
| गुण | सुखेनोपदेश…, यथेयम् (यथा + इयम्), चेति (च + इति), हितोपदेश…, वृद्धोपदेशम्, सर्वजनोपहास्यताम्, अभिधायोपशशाम |
| यण् | अप्युपदेष्टव्यम् (अपि + उपदेष्टव्यम्), इत्यतः, खल्वनर्थ…, अत्यासङ्गः, भाजनान्युपदेशानाम्, इत्येतावत् |
| व्यञ्जन (प्रथम → तृतीय) | कदाचिद् दर्शनार्थम्, किञ्चिदस्ति, तदतिकुटिल…, एतावदभिधाय |
| व्यञ्जन (अनुनासिक) | उन्मीलितः (उद् + मीलितः) |
| विसर्ग: उत्व | तमो यौवनप्रभवम्, दारुणो लक्ष्मीमदः, जनो भयात्, यो वा, हितोपदेशदायिनो गुरून् |
| विसर्ग: उत्व + पूर्वरूप | योऽहर्निशम् (यः + अहर्निशम्) |
| विसर्ग: रत्व | पुनरभिधीयसे, लक्ष्मीरिति, ताभिरुपदेश…, प्रतारणकुशलैर्धूर्त्तैः |
| विसर्ग: स / श | चन्द्रापीडस्ताभिः (ः → स्), गुरूपदेशश्च (ः → श्) |
| विसर्ग: लोप | निसर्गत एव, भवादृशा एव, विरला हि, पश्यत एव, प्रक्षालित इव |
15.3 समास-विग्रह
| समस्तपद | विग्रह | समास |
|---|---|---|
| अमानुषशक्तित्वम् | न मानुषी = अमानुषी; अमानुषी शक्तिः = अमानुषशक्तिः; तस्याः भावः | नञ् तत्पुरुष, फिर कर्मधारय (+ त्व) |
| अत्यासङ्गः | अतिशयितः आसङ्गः | प्रादि तत्पुरुष |
| अनार्या | न आर्या | नञ् तत्पुरुष |
| स्वार्थनिष्पादनपरैः | स्वार्थस्य निष्पादने पराः, तैः | सप्तमी तत्पुरुष (भीतर षष्ठी तत्पुरुष) |
| अहर्निशम् | अहः च निशा च, तयोः समाहारः | समाहार द्वन्द्व |
| वृद्धोपदेशम् | वृद्धानाम् उपदेशः, तम् | षष्ठी तत्पुरुष |
| विदितवेदितव्यस्य | विदितं वेदितव्यं येन सः, तस्य | बहुव्रीहि (पुस्तक) |
| अधीतसर्वशास्त्रस्य | अधीतानि सर्वशास्त्राणि येन सः, तस्य | बहुव्रीहि |
| समुपस्थितयौवराज्याभिषेकम् | समुपस्थितः यौवराज्याभिषेकः यस्य सः, तम् | बहुव्रीहि |
| लक्ष्मीमदः | लक्ष्म्याः मदः | षष्ठी तत्पुरुष |
| अनर्थपरम्परा | अनर्थानां परम्परा | षष्ठी तत्पुरुष |
| गुरूपदेशः | गुरोः उपदेशः | षष्ठी तत्पुरुष |
| राजवचनम् | राज्ञः वचनम् | षष्ठी तत्पुरुष |
| अपगतमले | अपगतः मलः यस्मात् तत्, तस्मिन् | बहुव्रीहि |
| अजलम् | न जलं यस्मिन् तत् | नञ् बहुव्रीहि |
| सरस्वतीपरिगृहीतम् | सरस्वत्या परिगृहीतः, तम् | तृतीया तत्पुरुष |
| प्रतारणकुशलैः | प्रतारणासु कुशलाः, तैः | सप्तमी तत्पुरुष (पुस्तक) |
| वित्तमदमत्तचित्ताः | वित्तमदेन मत्तं चित्तं येषां ते | बहुव्रीहि |
| विगतान्यकर्त्तव्यः | विगतानि अन्यानि कर्त्तव्यानि यस्य सः | बहुव्रीहि |
| महामोहकारिणि | महामोहं करोति इति, तस्मिन् | उपपद तत्पुरुष |
| हितवादिने | हितं वदति इति हितवादी, तस्मै | उपपद तत्पुरुष |
| महासत्त्वम् | महत् सत्त्वं यस्य सः, तम् | बहुव्रीहि |
| अभिजातम् | प्रशस्तं जातं यस्य सः, तम् | बहुव्रीहि (पुस्तक) |
| प्रीतहृदयः | प्रीतं हृदयं यस्य सः | बहुव्रीहि |
| स्वभवनम् | स्वस्य भवनम् | षष्ठी तत्पुरुष |

15.4 अभ्यास 5 के प्रकृति-प्रत्यय और पाठ के अन्य प्रत्यय
| पद | प्रकृति | प्रत्यय |
|---|---|---|
| चिकीर्षुः | √कृ (सन्नन्त) | सन् + उ |
| उपदेष्टव्यम् | उप + √दिश् | तव्यत् |
| ईक्षते | √ईक्ष् | लट् लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद) |
| बुध्यते | √बुध् | लट् लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन, आत्मनेपद) |
| निन्द्यसे | √निन्द् | यक् + लट् (कर्मवाच्य, मध्यम पुरुष, एकवचन) |
| उपशशाम | उप + √शम् | लिट् लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन) |
| उपदेष्टारः | उप + √दिश् | तृच् |
| दातारम् | √दा | तृच् |
| उपकरणम् | उप + √कृ | ल्युट् |
| उपदेशः (योग्यताविस्तार) | उप + √दिश् | घञ् |
| विदितम् / वेदितव्यम् | √विद् | क्त / तव्यत् |
| अभिधाय | अभि + √धा | ल्यप् |
| कर्तुम् | √कृ | तुमुन् |
| इच्छन् | √इष् | शतृ |
| उपदिश्यमानम् | उप + √दिश् | यक् + शानच् |
| लब्धा | √लभ् | क्त + टाप् |
| गुणवन्तम्, प्रयत्नवन्तम् | गुण, प्रयत्न | मतुप् |
| विशेषज्ञताम् | विशेषज्ञ | तल् |
| वैदग्ध्यम् | विदग्ध | ष्यञ् (पुस्तक) |
| लघिमा | लघु | इमनिच् (पुस्तक) |
| विनीततरम् | विनीत | तरप् |
| गर्भेश्वरत्वम् | गर्भेश्वर | त्व |
15.5 लकार-सारणी
| लकार | पाठ के रूप |
|---|---|
| लट् | अस्ति, भवति, उपयाति, नाशयति, हरति, शृण्वन्ति, खेदयन्ति, रक्षति, ईक्षते, पश्यति, नश्यति, गच्छन्ति, उपयान्ति, कुप्यन्ति, स्तौति, खलीकरोति |
| लट् (कर्मवाच्य) | अभिधीयसे, परिपाल्यते, उपहस्यसे, निन्द्यसे, धिक्क्रियसे, उपालभ्यसे, वञ्च्यसे, विडम्ब्यसे, आक्षिप्यसे, अपह्रियसे |
| लिट् | आदिदेश, उवाच, उपशशाम, आजगाम |
| लोट् | आलोकयतु |
| विधिलिङ् | प्रयतेथाः |
15.6 अव्यय और उपपद-विभक्ति
| अव्यय | अर्थ | पाठ में |
|---|---|---|
| एव | ही | भवादृशा एव भवन्ति भाजनान्युपदेशानाम् |
| हि | क्योंकि, निश्चय ही | अपगतमले हि मनसि; विरला हि |
| खलु | निश्चय ही | महतीयं खल्वनर्थपरम्परा; लब्धापि खलु |
| तावत् | तो पहले | आलोकयतु तावत् |
| इव | समान, मानो | कण्टकमिव; प्रक्षालित इव |
| तथा … यथा | ऐसा … कि | तथा प्रयतेथाः यथा नोपहस्यसे जनैः |
| कथमपि | किसी प्रकार | कथमपि दैववशेन |
| सर्वथा | सब प्रकार से | सर्वथा तमभिनन्दन्ति |
| अनवरतम् | लगातार | अनवरतं … स्तौति |
| प्रायः | अक्सर | प्रायः … कालुष्यमुपयाति बुद्धिः |
- कुप्यन्ति हितवादिने: कुप् (क्रोध) के योग में चतुर्थी
- जनो भयात्: भय के कारण (हेतु) में पञ्चमी
- नोपहस्यसे जनैः आदि: कर्मवाच्य में अनुक्त कर्ता में तृतीया (पुस्तक: ‘कर्तृकर्मणोस्तृतीया’)
- पश्यत एव नश्यति: पश्यतः षष्ठी (“देखते-देखते”)
16 अलङ्कार और छन्द
16.1 पाठ के अलङ्कार
| अलङ्कार | पहचान | पाठ का उदाहरण |
|---|---|---|
| उपमा | उपमेय की उपमान से समानता, “इव” से | शूरं कण्टकमिव परिहरति (शूर उपमेय, काँटा उपमान); दातारं दुःस्वप्नमिव न स्मरति |
| रूपक | उपमेय और उपमान को एक (अभेद) बताना | शास्त्रजल (शास्त्र ही जल); गुरूपदेशः … अजलं स्नानम् (उपदेश ही स्नान) |
| उत्प्रेक्षा | उपमेय में उपमान की सम्भावना (“मानो”) | चन्द्रापीडः प्रक्षालित इव, उन्मीलित इव, स्वच्छीकृत इव, पवित्रीकृत इव, उद्भासित इव |
उत्प्रेक्षा: जहाँ उपमेय में उपमान की सम्भावना की जाए (“मानो वह ऐसा हो”)। पाठ के अन्तिम अनुच्छेद में उपदेश सुनकर चन्द्रापीड “मानो धुल गया, मानो पवित्र हो गया”: यह उत्प्रेक्षा है।
16.2 योग्यताविस्तार के श्लोकों के छन्द और अलङ्कार
| श्लोक | छन्द / अलङ्कार | पहचान |
|---|---|---|
| यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता। (पञ्चतन्त्र) | अनुष्टुप् | हर चरण में 8 अक्षर; यौ-व-नं-ध-न-सम्-पत्-तिः |
| बाणः कवीनामिह चक्रवर्ती … (सोड्ढल) | उपजाति | 11 अक्षर के चरण; पहला, तीसरा, चौथा चरण इन्द्रवज्रा (ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ), दूसरा चरण “चकास्ति यस्योज्ज्वलवर्णशोभम्” उपेन्द्रवज्रा (।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ) |
| यस्याश्चौरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरो … (प्रसन्नराघव) | मन्दाक्रान्ता | हर चरण में 17 अक्षर: ऽऽऽऽ ।।।।। ऽऽ।ऽऽ।ऽऽ (म भ न त त ग ग) |
| हर्षो हर्षो हृदयवसतिः … (प्रसन्नराघव) | यमक | “हर्षो” दो बार, अलग अर्थ में: कवि हर्ष, और हर्ष (आनन्द) |
| हृदि लग्नेन बाणेन … (त्रिलोचन) | श्लेष | “बाण” के दो अर्थ: तीर, और कवि बाणभट्ट |
मन्दाक्रान्ता को पहचानने का सबसे सरल तरीका: चरण के पहले चार अक्षर गुरु और उसके बाद पाँच लघु। “यस्याश्चौरश्चिकुरनिकरः”: यस्, याश्, चौ, रश् = चार गुरु, फिर चि, कु, र, नि, क = पाँच लघु।
17 योग्यताविस्तार
17.1 उपदेश शब्द
- ‘उप’ उपसर्ग वाले, अतिसर्जन (देने) अर्थ वाले ‘दिश्’ धातु से ‘घञ्’ प्रत्यय लगकर उपदेश शब्द बनता है
- मित्र, बन्धु, आश्रित या विद्यार्थी को सही मार्ग पर चलाने के लिए किसी हितचिन्तक, सुहृद् या ज्ञानी द्वारा दिया गया परामर्श, मार्गनिर्देश या हितवचन ‘उपदेश’ कहलाता है
- संस्कृत वाङ्मय में सदाचार सिखाने वाले उपदेश-सूत्र अनेक ग्रन्थों, काव्यों और सुभाषितों में मिलते हैं
- योग्यताविस्तार के अनुसार शुकनास ने ऐश्वर्य, यौवन, सौन्दर्य और शक्ति, हर एक को अनर्थ का कारण मानकर उपदेश आरम्भ किया
- चन्द्रापीड विनीत और विद्वान् था, फिर भी ऐश्वर्य आदि से उसका मन दूषित न हो, इसी विचार से उपदेश दिया गया
- इसलिए यह उपदेश केवल चन्द्रापीड के लिए नहीं, उसके माध्यम से सब लोगों के लिए है
17.2 समान उपदेश: पञ्चतन्त्र और विदुरनीति
यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता।
एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम्॥
पञ्चतन्त्र (योग्यताविस्तार, पृष्ठ 56)
- अन्वय: यौवनं, धनसम्पत्तिः, प्रभुत्वम्, अविवेकिता (च), एकैकम् अपि अनर्थाय (भवति); यत्र चतुष्टयम् (तत्र) किमु?
- अर्थ: यौवन, धन-सम्पत्ति, प्रभुता और अविवेक, इनमें से एक-एक भी अनर्थ के लिए (काफ़ी) है; जहाँ चारों हों, वहाँ का तो कहना ही क्या!
- संस्कृत भावार्थ: यौवनं, धनसम्पत्तिः, प्रभुत्वम्, अविवेकिता च, एतेषु एकैकम् अपि अनर्थस्य कारणं भवति। यत्र एतानि चत्वारि एकत्र भवन्ति, तत्र तु महान् अनर्थः भवति इति किं वक्तव्यम्।
- यही भाव शुकनास के अनुच्छेद 3 में है (गर्भेश्वरत्व, अभिनवयौवनत्व, अप्रतिमरूपत्व, अमानुषशक्तित्व)
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति
प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च
दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च॥
महाभारत, उद्योगपर्व, विदुरनीति (योग्यताविस्तार, पृष्ठ 56)
- आठ गुण पुरुष को चमकाते हैं: प्रज्ञा (बुद्धि), कौल्य (कुलीनता), दम (इन्द्रिय-संयम), श्रुत (शास्त्र-ज्ञान), पराक्रम, अबहुभाषिता (कम बोलना), यथाशक्ति दान और कृतज्ञता
- अन्वय: प्रज्ञा च, कौल्यं च, दमः, श्रुतं च, पराक्रमः च, अबहुभाषिता च, यथाशक्ति दानं, कृतज्ञता च (इति) अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति।
- संस्कृत भावार्थ: प्रज्ञा, कौल्यम्, दमः, श्रुतम्, पराक्रमः, अबहुभाषिता, यथाशक्ति दानम्, कृतज्ञता च इति अष्टौ गुणाः पुरुषं प्रकाशयन्ति, तस्य यशः च वर्धयन्ति।
न क्रोधिनोऽर्थो न नृशंसमित्रं
क्रूरस्य न स्त्री सुखिनो न विद्या।
न कामिनो ह्रीरलसस्य न श्रीः
सर्वं तु न स्यादनवस्थितस्य॥
विदुरनीति (योग्यताविस्तार, पृष्ठ 56)
- क्रोधी के पास धन नहीं टिकता, निर्दय (नृशंस) का कोई मित्र नहीं होता, क्रूर की पत्नी नहीं (टिकती), सुख में डूबे को विद्या नहीं मिलती
- कामी में लज्जा नहीं होती, आलसी के पास लक्ष्मी (श्री) नहीं होती, और अस्थिर (अनवस्थित) चित्त वाले के पास तो कुछ भी नहीं होता
- अन्वय: क्रोधिनः अर्थः न, नृशंसमित्रं न, क्रूरस्य स्त्री न, सुखिनः विद्या न, कामिनः ह्रीः न, अलसस्य श्रीः न, अनवस्थितस्य तु सर्वं न स्यात्।
- संस्कृत भावार्थ: क्रोधिनः धनं न तिष्ठति, नृशंसस्य मित्रं न भवति, क्रूरस्य पत्नी न भवति, सुखासक्तस्य विद्या न भवति, कामिनः लज्जा न भवति, अलसस्य लक्ष्मीः न भवति। अस्थिरचित्तस्य तु किमपि न भवति।
- इन दोनों श्लोकों का छन्द पुस्तक नहीं बताती, और इनके चरण किसी एक लौकिक छन्द के नियम में पूरे नहीं बैठते, इसलिए इनका छन्द यहाँ नहीं दिया गया है
- पुस्तक के अनुसार हितोपदेश और नीतिशतक आदि में भी ऐसे ही उपदेश हैं
17.3 बाणभट्ट की रीति और शैली
पाञ्चाली रीति: बाणभट्ट की रीति। लक्षण: “शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चालीरीतिरिष्यते”, यानी जहाँ शब्द और अर्थ का समान (सन्तुलित) गुम्फन हो, वह पाञ्चाली रीति है।
- पुस्तक कहती है कि बाणभट्ट के गद्य में लयात्मकता है; पाठ को पढ़कर (बोलकर) उसे खोजना चाहिए
- पाठ में इसका उदाहरण: “न परिचयं रक्षति। नाभिजनमीक्षते। न रूपमालोकयते …” जैसे छोटे, एक लय वाले वाक्यों की लम्बी शृंखला
| क्रम | सूक्ति / श्लोक (पुस्तक का पाठ) | पुस्तक में दिया स्रोत | भाव |
|---|---|---|---|
| 1 | बाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम्। | (स्रोत नहीं दिया) | सारा संसार बाण का जूठा है: बाण ने कुछ भी वर्णन से नहीं छोड़ा |
| 2 | केवलोऽपि स्फुरन् बाणः करोति विमदान् कवीन्। किं पुनः क्लृप्तसन्धानः पुलिन्दकृतसन्निधिः॥ |
धनपाल, तिलकमञ्जरी | अकेला चमकता बाण (तीर / कवि) भी कवियों का मद (घमण्ड) उतार देता है; फिर धनुष पर चढ़ा और पुलिन्द (शिकारी) के पास हो, तब तो कहना ही क्या |
| 3 | सुबन्धुर्बाणभट्ट-श्च कविराज इतित्रयः। वक्रोक्तिमार्गनिपुणा-श्चतुर्थो विद्यते न वा॥ |
मङ्खक, श्रीकण्ठचरित | सुबन्धु, बाणभट्ट और कविराज, ये तीन वक्रोक्ति-मार्ग में निपुण हैं; चौथा है या नहीं (सन्देह है) |
| 4 | श्लेषे केचन शब्दगुम्फविषये केचिद्रसे चापरेऽ- लङ्कारे कतिचित्सदर्थविषये चान्ये कथावर्णने। आः सर्वत्र गभीरधीरकविताविन्ध्याटवी चातुरी- सञ्चारी कविकुम्भिकुम्भभिदुरां बाणस्तु पञ्चाननः॥ |
चन्द्रदेव, शार्ङ्गधरपद्धति | कोई कवि श्लेष में, कोई रस में, कोई अलङ्कार में अच्छा है; पर बाण तो (कविता-वन का) सिंह है |
| 5 | शब्दार्थयोः समो गुम्फः पाञ्चालीरीतिरिष्यते। शीलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा यदि॥ |
राजशेखर, जल्हण, सूक्तिमुक्तावली | पाञ्चाली रीति शीलाभट्टारिका की वाणी और बाण की उक्तियों में मिलती है |
| 6 | रुचिरस्वरवर्णपदा रसभावती जगन्मनो हरति। सा किं तरुणी? नहि नहि वाणी बाणस्य मधुरशीलस्य॥ |
धर्मदास, विदग्धमुखमण्डन | संसार का मन हरने वाली वह तरुणी नहीं, मधुर-शील बाण की वाणी है |
| 7 | बाणः कवीनामिह चक्रवर्ती चकास्ति यस्योज्ज्वलवर्णशोभम्। एकातपत्रं भुवि पुण्यभूमिवंशाश्रयं हर्षचरित्रमेव॥ |
सोड्ढल | बाण कवियों का चक्रवर्ती (सम्राट्) है; उसका हर्षचरित ही उसका एकछत्र राज्य है |
| 8 | हृदि लग्नेन बाणेन यन्मन्दोऽपि पदक्रमः। भवेत्कविकुरङ्गाणां चापलं तत्र कारणम्॥ |
त्रिलोचन, शार्ङ्गधरपद्धतिः | हृदय में बाण (तीर / कवि) लगने पर कवि-रूपी हिरनों का पद-क्रम जो मन्द (धीमा) हो जाता है, उसका कारण वहाँ उनकी चपलता (घबराहट) है |
| 9 | यस्याश्चौरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरो भासो हासः कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः। हर्षो हर्षो हृदयवसतिः पञ्चबाणस्तु बाणः केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय॥ |
जयदेव, प्रसन्नराघव | कविता-कामिनी के अंगों के रूप में कवि: चौर उसके केश, मयूर कर्णपूर, भास हास, कालिदास विलास, हर्ष हर्ष, और बाण पञ्चबाण (कामदेव) |
“बाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम्” संस्कृत की प्रसिद्ध लोकोक्ति है। इसका भाव है कि बाणभट्ट ने इतना सूक्ष्म और पूरा वर्णन किया कि बाद के कवियों के लिए वर्णन करने को कुछ नया नहीं बचा।
- पाठ: शुकनासोपदेशः; स्रोत: कादम्बरी; रचयिता: बाणभट्ट (हर्षवर्धन का समय, 606-648 ई.)
- हर्षचरित = आख्यायिका, प्रथम गद्य कृति; कादम्बरी = कथा, सर्वोत्कृष्ट गद्य काव्य, दो भाग
- उपदेशक: मन्त्री शुकनास; श्रोता: राजकुमार चन्द्रापीड; अवसर: यौवराज्याभिषेक से पहले
- यौवन का तम, अपरिणामोपशम दारुण लक्ष्मीमद, अप्रबोधा राज्यसुखसन्निपातनिद्रा
- अनर्थपरम्परा: गर्भेश्वरत्व, अभिनवयौवनत्व, अप्रतिमरूपत्व, अमानुषशक्तित्व
- गुरूपदेश = अखिलमलप्रक्षालनक्षम अजल स्नान; राजाओं के उपदेष्टा विरल
- लक्ष्मी: कठिनाई से टिकती, भाग जाती; गुणों को नहीं देखती; शूर को कण्टक, दाता को दुःस्वप्न की तरह
- तथा प्रयतेथाः यथा: आठ कर्मवाच्य क्रियाएँ, कर्ता तृतीया में
- दुर्विनीता लक्ष्मी विद्वान्, धीर पुरुष को भी खलीकरोति; शुकनास उपशशाम
- पाँच उत्प्रेक्षाएँ (प्रक्षालित इव …); प्रीतहृदयः = बहुव्रीहि
- अलङ्कार: उपमा (कण्टकमिव), रूपक (शास्त्रजल, अजलं स्नानम्), उत्प्रेक्षा (प्रक्षालित इव)
- पाञ्चाली रीति: शब्दार्थयोः समो गुम्फः; बाणोच्छिष्टं जगत्सर्वम्
- क्या मैं पाठ का सन्दर्भग्रन्थ और रचयिता संस्कृत वाक्य में लिख सकता हूँ?
- क्या मैं अनर्थपरम्परा के चारों कारण और लक्ष्मी की उपेक्षा वाली बारह बातें बता सकता हूँ?
- क्या मैं अभ्यास के छह सन्धि-विच्छेद, छह प्रकृति-प्रत्यय और छह समास-विग्रह कर सकता हूँ?
- क्या मैं अनुच्छेद 7 की कर्मवाच्य क्रियाओं के कर्ता पहचान सकता हूँ?
- क्या मैं उपमा, रूपक और उत्प्रेक्षा के उदाहरण पाठ से दे सकता हूँ?